Skip to main content

Full text of "The works of Francis Bacon"

See other formats


Library 

of the 

University of Toronto 










Digitized by the Internet Archive 

in 2009 with funding from 

University of Toronto 



http://www.archive.org/details/worksoffrancis04baco 



\Joi- + 




THE 



WORKS 



O F 



FRANCIS BACON, 

BARON OF VERULAM, 

VISCOUNT St. ALBAN, 

AND 

Lord High Chancellor of England. 
VOL. IV. 



4^ 




LONDON, 

Printed for A. Millar, in the Strand. 
MDCCLXV. 



. 



i 









Ill 



In hoc Volumine continentur. 



OPERA PHILOSOPHIC A. 



I N S T A V R A T I O MAGNA. 

Tntrcduclio. Pag. wi 

Praefatio : De Jlatu fcientiarum, quod not Jit fclix, aut majarcm in modum auclus ; 

quodque alia omnino, qua/n prioribus cognitafaerit, via aperienda J:t intel'.eclui /.<:■:- 

mam) ct alia comparanda auxilia, ut mens f no jure in rerum naturam uti pcjjit. p. r 

Dijlributio cperis. 7 

INSTAVRATION1S MAGNAE Pars I. 



De D I G N I T A T E et A V G M E N 

Lib. I. 

Nullisconftat capitibus, cent i net autempar- 
titionem totius cperis, et quarundam ob- 
jecliomvn dilutionem. Pag. 19 — 48 

L 1 b. II. 

Cap. T. Partitio univerfalis doclrinae bu- 
manae,in hijloriam, poifim, philofopbiam: 
Jecundum tres facidtates intelledus, me- 
moriam, phantafiam, rationem: quod- 
que eadem partitio competat etiam theo- 
logicis. 54 

Cap. II. Partitio hijloriae i?i naturaleni 
et civilem ; ecclefiajlica et literaria fub 
civi/i comprehends : partitio hijloriae 
na fur a/is, ex Jubjeclo Juo, in hi fori am 
generationum, praeter-generationum, et 
ttrt'ttCm. 55 

Cap. III. Partitio hijloriae naturalis fecun- 
da, ex uju et fine J'uo, in narrativam et 
induct ivam ; quodque finis nolilifimus 
hi/loriae naturalis fit, ut miniftret et in 
ordine Jit ad condendam philofopbiam ; 
quemfinem intuetur inducliva. Partitio 
hi fieri ae generationum, in hijloriam coe- 
lejliwn, hijloriam meteororum, hijloriam 
globi terrae et maris ; hijloriam majja- 
rum five collegiorum majorum, et hi- 
Vol. IV. 



t 1 s Scien'tiahvm, libri noveni. 

Jloriam Jpecierum five collegiorum mii:> 
rum. 5 8 

Cap. IV. Partitio hifnriae civilis, in ec- 
chfiajlicam, literariam, et (quae giK - 
ris nomen retinet) civilem : quodque hi- 
jioria liter aria dejideretur : ejus confi- 
ciendae pr accept a. 50 

Cap. V. De dignitate et difficult ate hifio- 
riae civilis. 60 

Cap. VI. Partitio prima hijloriae civilis 
(Jpecialis) in memorias, antiquitates, et 
hijloriam juflam. 6 1 

Cap. VII. Partitio hiftoriae jufiae, in 
chronica temporum, vitas perfonarum, 
et relationes aclionum : earum partiv.m 
explicatio. 6 2 

Cap. VIII. Partitio hi/loriae temporum, in 
hiftoriam univerfalem, et .punticitlarenr. 
Ytriujque commoda et incemmoda. 64. 
Cap. IX. Partitio Jecunda hijloriae tempo- 
rum, in annates, et acla diurna. 6 $ 
Cap. X. Partitio Jecunda hiftoriae civilis 
(Jpecialis) in meram et mix tan:. ibid. 
Cap. XI. Partitio hijloriae eccleftafticae, 
in ccclejiajlicam fpecialem, hijloriam ad 
prophetias, et hijloriam nemejeos. 66 
Cap. XII. De appendicibus hdfioriae, quae 
circa verba homiman (quemadmodum 
a hijloria 



[iv ] 



hiftoria ipfa circa facia) verfantur : 
partitio earum in orationes, epiflolas, 
et apopbthegmata. 67 

Cap. XIII. De fee undo membra principal! 
doclrinae bumanae, nempe pgefi. Par- 
titio po'efeos in narfativ am, dramatic am, 
et parabolicam. 68 

Exemplum primum pbilofopbiae, fecundum 
fabulas antiquas, in naturalibus. Be 
univerfo, fecundum fabulam P anis. 70 

Exemplum alteram pbilofopbiae, fecundum 
parabolas antiquas, in politicis. De 
bello, fecundum fabulam Perfei. 76 

Exemplum tertium, in moralibus. De cu- 
piditate, fecundum fabulam Dionyft. 79 

L 1 b. III. 

Cap. I. Partitio fcientiae in tbeologiam et 
pbilofopbiam. Partitio pbilofopbiae in 
dcclrinas tres : de numine, de natura, 
de bomine. Conflitutio pbilofopbiae pri- 
mae, ut matris communis omnium. 82 

Cap. II. De tbeologia natural! ; et doblrina 
de angelis et fpiritibus, quae ejufdem eft 
appendix. 85 

Cap. III. Partitio naturalis pbilofopbiae, 
in fpeculativam et operativam : quodque 
illae duae, et in intentione traclantis, et in 
cor pore traclatus,fegregari debeant. 86 

Cap. IV. Partitio doclrinae fpeculativae 
de natura, in pbyfieam (fpecialem) ct 
metaphyficam : quarum phyjica caufam 
efficientcm et materiam; metapbyfiea 
caufam frnalem et formam, inquirit. 
Partitio pbvjicae (fpecialis) in doclri- 
nas de principiis rerum, de fabrica re- 
rum Jive de mundo, ct de varietate re- 
rum. Partitio doclrinae de varietate 
rerum, in doclrinam de concretis, et do- 
clrinam de abftraclis. Partitio doclrinae 
de concretis rejiciiur ad eafdem parti ti- 
ones, quas fufcipit hijloria naturalis. 
Partitio doclrinae de abflraclis, in do- 
clrinam de febematifmis materiae, et 
doclrinam de motibus. Appendices duae 
pbyficae fpeculativae : problemata na- 
turalia, placita antiquorum pbilofopbc- 
rum. Partitio metapbyficae, in doclri- 



nam de fonnis, et dotlr'mam de caufls 
fnalibus. 87 

Cap. V. Partitio operativae doclrinae de 
natura, in mecbanicam et magi am: quae 
refpondent partibus fpeculativae : pbyfi- 
cae mccbanica, metapbyficae magia. 
Expurgatio vocabuli magiae. Appen- 
dices duae operativae : inventarium 
opum bumanarum, et catalogus poly- 
cbreflorum. 99 

Cap. VI. De magna pbilofopbiae natura- 
lis, tarn fpeculativae quam operativae, 
appendice, matbematica : quodque inter 
appendices potius poni debet, quam inter 
feientias fubjlantivas. Partitio matbe- 
maticae in pur am et mix tarn. 101 

L 1 b. IV. 

Cap. I. Partitio doclrinae de bomine, in 
pbilofopbiam bumanitafis, et civilem. 
Partitio pbilofopbiae humani talis, in do- 
clrinam circa corpus bominis, et doclri- 
nam circa animam bominis. Conflitutio 
2/nius doclrinae generalis de natura, 
five de flatu bominis. Partitio doclri- 
nae de flatu bominis, in doclrinam de 
perfona bominis, et de foedere animi et 
corporis. Partitio doclrinae de perfona 
bominis, in doclrinam de miferiis bomi- 
nis, et de praerogativis. Partitio do- 
clrinae de foedere, in doclrinam de indi- 
caiionibus, et de impreffonibus. Affi- 
gnatio phyfwgnomiae, et interpretationis 
fomniorum naturalium, doclrinae de in- 
die ationibus. 104 

Cap. II. Partitio doclrinae circa corpus 
bominis, in medicinam, cofmeticam, ath- 
leticam, et voluptariam. Partitio me- 
dicinae in offcia tria ; viz. in conferva-, 
tionem fanitatis, curaiionem morborum, 
et prolongationem vitae : quodque pars 
poftrema de prohngatione vitae disjungi 
debeat a duabus reliquis. 108 

Cap. III. Partitio pbilofopbiae bumanae cir- 
ca animam, in doclrinam de fpiraeulo, 
et doclrinam de anima fenfbili , five pro- 
duel a. Partitio fee unda ejufdem pbilo- 
fopbiae, in doclrinam de fubjlantia ct 

facul~ 



[ v J 



facultatibus animae, et doclrinam de 

ufu et objeclis facu'tatum. Appendices 
duae doclrinae de facultatibus animae, 
doclrina de divinatione natural':, et doc- 
trina de fafcinaticne. Diftributio facul- 
iatum animae fenfibilis, in motum et fen- 
fun:. 1 1 8 

L r b. V. 

Cap. I. Parti tio doclrinae circa ufutn et ob- 
ject a facultatum animae humanae, in lo- 
gicam et ethicam. Partitio logicae, in 
artes inveniendi, judicandi, retinendi, 
et tradendi. 1 24 

Cap. II. Partitio inventivae, in inventi- 
i\?m artium et argumentorum : quodque 
prior harum (quae eminet) deftderetur. 
Partitio inventivae artium, in experien- 
tiam literatam, et organum novum. De- 
li neatio experientiae literatae. 126 

Cap. III. Partitio inventivae argumentorum, 
in promptuariam et topi cam. Partitio 
topicae, in generalem et particularem. 
Exemplum topicae particulars, in in- 
quifttione degravi et levi. 1 34 

Cap. IV. Partitio artis judicandi, in ju- 
dicium per induclionem, et per fyllogif- 
mum : quorum prius aggregatur organo 
novo. Partitio prima judicii per fyllo- 
giftnum, in red actionem reclam ot inver- 
fam. Partitio fecunda ejus, in analy- 
ticam, et doclrinam de elenchis. Par- 
titio doclrinae de elenchis, in elenchos 
fepbifmatum, elenchos hermeniae, et elen- 
chos imaginum Jive idolorum. P, 
idolorum, in idola tribus, idola fpecus, 
et idola fori. Appendix artis judicandi, 
viz. de analogia demonflrationum pro 
naturafubje . 138 

Cap. V. Partitio artis retinendi five re- 
tentivae, in doclrinam de admtniculis 
memoriae, et doclrinam de memoria ipj'a. 
Partitio doclrinae de memoria ipj'a, in 
praenotionem et emblema. 142 

L 1 b. VI. 

Cap. I. Partitio traditivae, in doclrinam 
de organo fermonis, doclrinam de met bo- 
do fermonis, et doclrinam de illuftratione 



fermonis. Partitio doclrinae de organo 
fermonis, in doclrinam de not is rerum, 
de locuticne, et de fcriptione : quorum 
duae pofleriores grammaticam confti- 
tuunt, ejufqut partitiones funt. Parti- 
tio doclrinae de notis rerum, in biero- 
glyphica et dbaracleres reales. Partitio 
fecunda grammaticae, in literariam et 
pbilcjcpbantem. Aggregatio po'efeos qic..- I 
metrum ad doclrinam de locutione. Ag- 
gregatio doclrinae de cipbris, ad doclri- 
nam deft . iptione. \aa 

Cap. II. Doclrina de met hodo fermonis con- 
ftituitur ut pars traditivae fubftantiva 
et principalis. Nomen ei inditur pru- 
dentia traditivae. Enumerantur metho- 
di genera diverfa, et fubjunguntur eorum 
commoda et incommoda. 1 5 o 

Cap. III. De fundamentis et officio doclri- 
nae de illuftratione fermonis, jive rheto- 
ricac. Appendices ties rhetoric a, quae ad 
promptuariam tantummodo pertinent : 

. colores boni'et mali, tamfimplicis quam 
comparati ; antitheta rerum ; formulae 
minores orationum. \ 54 

Exempla calorum boni et mali, tarn fimpli- 
cis, quam compoftti. 

Sopbifma 1. Quod lauJant homines et ce- 
lebrant, bonum; quod vituperant et 
reprehendunt, malum. 157 

Elenchus. ibid. 

2. Quod etiam ab inimicis Iaudatur ma- 
gnum bonum ; quod vero etiam ab ami- 
cis reprehenditur, magnum malum, ibid 

Elenchus. ibid. 

3. Cujus privatio bona, id ipfum malum; 
cuj us privatio mala, id ipfum bonum. ib . 

Elenchus. ibid. 

a. Quod bono aut malo vicinum eft, id 
iplum itidem bonum aut malum : quod 
vero remotum eft a bono, malum; quod 
a malo, bonum.. j 5 8 

Elenchus. ibid. 

5. Cui caeterae partes, vel fectae, fecun- 
das unanimiter deferunt (cum fingulae 
princpatum iibi v-endicent) melior reli- 
quis videtur; nam primas quaeque ex 
zelo videtur fumere, fecundas autem 
ex vero etmerito tribuere. ibid.. 

a 2 Elenchus,. 



[ 



VI j 



tknchUs. _ ibid. 

6. Cujus excellentia vel exuperantia me- 
lior, id toto genere melius. 159 

Elencbus. ibid. 

7. Ouod rem integram fervat, bonum; 
quod fine receptu eft, malum ; nam fe 
recipere non pofle, impotentiae genus 
eft ; potentia autem bonum. ibid. 

Elencbus. ibid. 

8. Quod quis culpa fua concraxit, majus 
malum; quod ab externis imponitur, 
minus malum. ibid. 

Elencbus. 1 60 

9. Gradus privationis major videtur, quam 
gradus diminutionis : et rurfus gradus 
inceptionis major videtur, quam gradus 
incrementi. ibid. 

Elencbus. ibid. 

10. Quod ad veritatem refertur, majiis 
eft, quam quod ad opinionem. Modus 
autem, et probatio ejus, quod ad opi- 
nionem pertinet, haec eft ; quod quis, 
fi clam putaret fore, fafturus non ef- 
fet. 1 6 1 

Elencbus. 162 

1 1. Quod opera et virtute noftra partum 
eft, majus bonum ; quod ab alieno be- 
neficio, vel ab indulgentia fortunae de- 
latum eft, minus bonum. ibid. 

Elencbus. 163 

1 2. Quod ex pluribus conftat et divifibi- 
libus, eft majus, quam quod ex pauci- 
oribus, et ma^is unum ; nam omnia 
per partes conliderata majora videntur: 
quare et pluralitas partium, magnitu- 
dinem prae fe fert ; fortius autem ope- 
ratur pluralitas partium, li ordo abiit : 
nam inducit fimilitudinem infiniti, et 



impedit comprehenfionem. 
Elencbus. 
Exempla antitbetonan, 



Nobilitas. 

Forma. 

Juventus, 

Valetudo. 

Vxor et liberi. 

Divitiae. 

Honores, 

4 



ibid. 
ibid. 

165 
ibid, 
ibid. 

166 
ibid, 
ibid, 
ibid. 



8. Impend. 

9. Laus, exiftimatio. 

10. Natura. 

1 1 . Fort una. 

12. Vita. 

13. Superftitio. 

14. Superbia. 

15. Ingratitudo. 

1 6. Invidia. 

17. Impudicitia. 

1 8. Crudelitas. 

19. Gloria vana. 
20. 
21. 
22. 
23. 
24. 

= 5- 



Juflitia. 

Fortitudo. 

Temper antia. 

Conjlantia. 

Maznanimitas. 

Scientia, coiitcmplatio. 

26. Literae. 

27. Promptitudo. 

28. Taciturnitas infecrctis. 

29. Facilitas. 

30. Populari fas. 

3 1 . Loquacitas. 

32. Dijjimulatio. 

33. Audacia. 

34. Ceremoniae, pantos, affeclat'w. 

35. Joci. 
Amor. 
Amicitia. 
Adulatic. 
Vindicla. 
Inn&vatio. 
Mora. 

42. Praeparatio. 

43. Principiis obflare. 

44. Confdia violent a. 

45. Sufpicio. 

46. Verba legis. 

4 7 . Pro teflibus contra argument a. 
Exempla formularum minorum. 
Cap. IV. Appendices generales duae 
ditivae, critica et paedagogica. 

L 1 b. VII. 



3*- 
37- 
38. 

39- 
40. 
41. 



f*7 
ibid, 
ibid. 
168 
ibid, 
ibid. 
i6q 
ibid, 
ibid, 
ibid. 
170 
ibid, 
ibid, 
ibid. 

171 
ibid, 
ibid, 
ibid. 

172 
ibid, 
ibid, 
ibid. 

173 

ibid. 

ibid. 

.174 
ibid, 
ibid. 

*75 
ibid. 

ibid. 

ibid. 

176 

ibid. 

ibid. 

.177 

ibid, 
ibid, 
ibid, 
ibid. 
178 
tra- 

J 79 



Cap. I. Partitio etbicae, in doclrinam de 
exemplari, et georgica animi. Partitio 
exemplaris (Jcilicet bonij in bonumjim- 

ple.\ 



f vii ] 



flsx et bonum comparatum: I "artitio 
boni ftmplicis, in bonum individuale et 
bonum communion') s. 1 8 2 

Cap- II. Partitio boni individualist velfui- 
tatis, in bonum aclivum, et bonum paf- 
fvum. Partitio boni pajjivi, in bonum 
confervativum et bonum perfeclivum. 
Partitio boni communionis, in cfficia ge- 
nera !i a et refpecliva. 1 87 

Cap. III. Partitio doclrinae de cultura 
animi, in doclrinam de charaflenbus 
animorum, de ajfeclibus, et de remediis 
five curationibus. Appendix doclrinae 
ejufdem,de congruitate inter bonum animi 
ft bonum corporis. 192 

Lib. VIII. 

Cap. I. Partitio doclrinae civilis, in doclri- 
nam de converfatione, doclrinam de ne- 
gotiis, et doclrinam de imperio five re- 
pub lie a. 200 

Cap. II. Partitio doclrinae de negotiis, in 
doclrinam de occafonibus jparfts, et doc- 
trinam de ambit u vitae. 202 

Exemplum portionis doclrinae de occafoni- 
bus fpaifs, ex parabolis aliquibus Salo- 
mons. 

Parabola 1 . Mollis refponfio frangit iram. 

204 

Explicatio. ibid. 

2. Servus prudens dominabitur in filium 
ftukum; et partietur haereditatem inter 
fratres. ibid. 

Explicatio. ibid. 

3. Vir fapiens, fi cum Aulto contenderit, 
five irafcatur, five rideat, non inveniet 
requiem. ibid. 

Explicatio. ibid. 

4. Sed et cunftis fermonibus, qui dicuntur, 
ne accommodes aurem tuam, ne forte 
audias fervum tuum maledicentem 
tibi. 205 

Explicatio. ibid. 

5. Advenit veluti viator pauperies, et ege- 
ftas quafi vir armatus. ibid. 

Explicatio. ibid. 

6. Qui erudit deriforem, ipfe fibi injuriam 
facit: et qui arguit impium, fibi macu- 
lam generat. ibid. 

Explicatio. ibid. 



7. Filius fapiens laetificat patrem: filius 
vero llultus moeltitiac efl matri fuae. 

ibid. 
Explicatio. ibid. 

8. Memoria jufti cum laudibus, at no' .ct 
impiorum putrefcet. 206 

Explicatio. jbid, 

9. Qui conturbat domum fuam, poflidebit 
ventos. ibid. 

Explicatio. ibid. 

10. Melior efl: finis orationis, quam prin- 
cipiuin. ibid. 

Explicatio. ibid. 

1 1 . Sicut mufcae mortuae foetere faciunt 
unguentum optimum, fie hominem pre- 
tiofum fapientia et gloria, parva ftul- 
titia. 207 

Explicatio. ibid. 

12. Homines derifores civitatem perdunt, 
fapientes vero avertunt calamitatein. 

ibid. 
Explicatio. ibid. 

13. Princeps, qui libenter praebet aures 
verbis mendacii, omnes fervos habet im- 
probos. ibid. 

Explicatio. ibid. 

14. Julius miferetur animae jumenti fui; 
fed mifericordiae impiorum crudeles. 

208 
Explicatio. ibid. 

15. Totum fpiritum fuum profert ftultus; 
at fapiens refervat aliquid in polterum, 

ibid. 
Explicatio. ibid. 

16. Si fpiritus poteftatem habentis afcen- 
derit fuper te, locum tuum ne dimiferis; 
quia curatio faciet ceflare magna pec- 
cata. 209 

Explicatio. ibid. 

17. Primus in caufa fua juflus : turn venit 
altera pars, et inquirit in eum. ibid. 

Explicatio. ibid. 

18. Qui delicate a pueritia nutrir fervum 
fuum, poflea fentiet eum contumacem. 

210 
Explicatio. ibid. 

19. Vidifti virum velocem in opere fuo, 
coram regibus ftabit,nec erit inter igno- 
biles. ibid. 

Explicatio, 



[ ™» 3 



Expllcatlo. ibid. 

20. Vidi cunctos viventes, qui ambulant 
fub fole, cum adolefcente fecundo, qui 
confurgit pro eo. ibid. 

Expllcatio. ibid. 

21. Erat civitas parva, et pauci in ea viri ; 
venit contra earn rex magnus, et vada- 
vit earn, inftruxitque munitiones per 
gyrum, et perfefta eft obiidio ; inven- 
tufque eft in ea vir pauper et fapiens, 
et liberavit earn per fapientiam fuam ; 
et nullus deinceps recordatus eft homi- 
nis illius pauperis. 211 

Explicatio. ibid. 

22. Iter pigrorum, quafi fepes fpinarum. 

ibid. 
Explicatio. ibid. 

23. Qui cognofcit in judicio faciem, non 
"bene facit ; ilte et pro buccella panis 

deferet veritatem. ibid. 

Explicatio. • ibid. 

24. Vir pauper calumnians pauperes,fimi- 
lis eft imbri vehementi, in quo paratur 
fames. ibid. 

Explicatio. ibid. 

25. Fons turbatus pede, et vena corrupta, 
eft juftus cadens coram impio. 2 1 2 

Explicatio. ibid. 

26. Noli effe amicus homini iracundo, nee 
ambulato cum homine furiofo. ibid. 

Explicatio. ibid. 

27. Qui celat deli&um, quaerit amicitiam; 
fed qui altero fermone repent, feparat 
foederatos. ibid. 

Explicatio. ibid. 

28. In omni opere bono erit abundantia ; 
ubi autem verba funt plurima, ibi fre- 
quenter egeftas. ibid. 



Explicatio. ibid. 

29. Melior eft correptio manifefta, quam 
amor occultus. 2 1 3 

Explicatio. ibid. 

30. Prudens advertit ad greffus fuos, ftul- 
tus divertit ad dolos. ibid. 

Explicatio. ibid. 

31. Noli effe juftus nimium, nee fapien- 
tior quam oportet ; cur abripiare fubito ? 

ibid. 
Explicatio, ibid. 

32. Da fapienti occafionem, et addetur ei 
fapientia. 214 

Explicatio. ibid. 

33. Qui laudat amicumvoce aha, furgendo 
mane, erit illi loco malediftionis. ibid. 

Explicatio. ibid. 

34. Quomodo in aquis refplendent facies; 
fie corda hominum manifefta funt pru- 
dentibus. ibid. 

Explicatio. ibid. 

Praecepta de ambitu vitae. 216 

Cap. III. Partitiones doclrinae de imperio 

five republica omittuntur : tantum adi- 

tus fit ad defiderata duo : doftrinam de 

proferendis fnibus imperii, et doclrinam 

de jujlitia univerfali, Jive et foil tibia 

juris : exempla utriufque. 228" 

Li b. IX. 

Cap. I. Partitiones theslogiae infpiratae 
omittuntur : tantum adifus fit ad defi- 
derata tria: doclrinam de legitimo ufu 
rationis humanae in droinis, doclrinam 
de gradibus unitatis in civitate Dei, et 
emanatisnes Script urarum. 249 

Novus orbis fcientiarum, five defiderata. 

255 



I N S T A V- 



[ i* ] 



INSTAVRATIONIS MAGNAE Pars II. 
Novvm Organvm, five Indicia vera dc interpretationc naturae. 



Lib. I. 

Aphorifmi de interpretationc naturae, et 

jw bominis. 266 

De idolis et notionibus falfs, quae mentes 

bumanas obfident. 269 

De theoriis philofophorum. 275 

Defgnis pbilofophiarum. 280 

De caufis errorum infcientiis. 283 

De iis quaefpem faciunt promovendi fcien- 

tias. 291 

Lib. II. 
Dc' arte ip/a interpretandi naturam. 306 



De inquifitiont formarum. ; 1 [ 

m inquiftiionis bujus in C.\ 

ibid. 
Injlantiae convenient es in natura calidi. i b. 
Infiantiae in proximo, quae privantur na- 
tura calidi. 3 1 2 
Tabu/a graduum,fve comparativae in ca- 



lido. 



3 T 7 



Exemplum exclufivae five rejeclionis natu 

rarum a forma calidi. 324 

Yindemiatio prima de forma calidi. 32; 

De praerogathis infiantiarum. 329 



INSTAVRATIONIS MAGxNAE Pars III. 

Parafceve ad bifloriam naturalem et experimentalem: five defcriptio hifioriae naturalis 

et experimentalis, quafis fufficiat et fit in or dine ad bafin et fundament a pbilofopbiae 

verae, 389 

Aphorifmi de confcienda hifloria prima. 391 

Catatogus hiftoriarum particularium fecundutn capita. 397 

Fragmentum libri Verulamiani, cut titulus Abecedarium naturae. 402 

Hijhriae naturalis ad condendam philofophiampraefatio. 405 

Hijioria naturalis et experimentalis ad condendam philofophiam : five phaenomena uni- 

verf. 410 

Norma hifioriae praefentis. 4 1 3 

INSTAVRATIONIS MAGNAE Pars IV. 



Sea la inteileclus,five flum labyrinthi. 417 
Historia Ventorvm. 419 
Topica particularia : five articuli inquifi- 
tionis de ventis. ibid. 

Nomina vent or urn. 422 

Yenti liberi. 42 3 

Yenti generates. ibid. 

V .tifati. 425 

Venti affeclae. 426 

£ja!i tales et pot eft ate s ventorvm. 427 
Origines locales vent or urn. 431 

Accidentals generations ventorum. 434 
Yenti extraordinarii, et f.atus repentini. 

ibid. 



435 
43« 

439 
440 

442 



Confacientia ad ventos. 
Limites ventorum. 
SucceJJio?ies ventorum. 
u ventorum. 

tus ventorum in velis navium. 

Mot us ventorum in aliis machinis bu- 

manis. 44 6 

Prognoftica ventorum. 447 

I mit amenta ventorum. 452 

Canones mobiles de ventis. 453 

Cbarta humana ; five optativa cum proxi~ 

mis circa vditos. 455 

Historia 



£*] 



HlSTORIA VlTAE ET MoRTIS. 458 

Topic a particularia ; five articuli inqwft- 

tionis de vita et morte. 459 

Nat ura durabilis. 461 

Deficcdtio, deficcationis p'rohibi'tio, et defic- 

cati inteneratio. 463 

Longaevitas et brevitas vitae in ammah- 

bus. 468 

Alimentatio et via aliment andi. 473 

Longaevitas et brevitas vitae in bom me. 

474 
Medicinae adlongaevitatem. 486 

Intentiones. 487 

1 . Operatio fuper fpiritus, ut maneant 
juveniles, et revirefcant. 489 

2. Operatio fuper exclufwnem acris. 498 

3. Operatio fuper fanguinem et calorem 
fanguificantem. 501 

4. Operatio fuper fuccos corporis. 502 



5. Operatio fuper vifcera ad extritfionem 
aliment i. 504 

6. Operatio fuper partes exleriores ad 
attraclionem alimenti. 509 

7. Operatio fuper alimentum ipfum ad 
infmuationem ejufdem. 510 

8. Operatio fuper aclumultimum afjimi- 
lationis. 5 it 

9. Operatio fuper intenerationem ejus, 
quod arefieri coepit, five malacifjatio 
corporis. 512 

10. Operatio fuper expurgationem fucci 
veteris et rejlitutionem fucci novi, five 

renovationem per vices. 514 

Afriola mortis . 515 

Difcrimina juventutis etfeneclutis. 5 1 9 

Canones mobiles de duratione vitae, et forma 

mortis. 521 



Nobiliflimi 



[xi] 



Nobiliffinii Au£toris Vita. 



FRAN CIS CVS BACON VS, feculi et gentis fuae decus, ornator, et ornamen- 
tum Hterarum, natus eft in palatio Eboracenfi, infra plateam diftam Le Strand, 
juxta Londlnum, xxn Januarii, anno falutis humanae mdlx. Patrem habuitillu- 
irxem ilium Elizabethae reginae confiliarium, regni ejus (dura ipfe vixit) columen al- 
terum, dominum Nicolaum Baconum, equitem auratum, magni figilli Angliae cufto- 
dem, heroem perfpe&ae prudentiae, judicii, moderations, et integritatis; matrem, 
Annam Cocam, Antonii Coci, equitis itidem aurati (qui eruditioni Edwardi fexti An- 
gliae regis praefuit) e filiabus unam; foeminam lecriffimam, tarn pietate et virtute, 
quamdoftrina, praepollentem ; nec-non Graecae, et Uomanae linguae peritia non me- 
diocriter, pro fexu muliebri, imbutam. His ortus parentibus, in qualem prolem eva- 
furus effet, etiam turn facile conjicere licuit; cui nulla, vel a natura, vel ab educa- 
tione adjumenta defuere. 

Annos pueritiae teneriores non fine eximiis praecellentiae fpeciminibus tranfe^it; 
qua aetate, ea indole et ingenii acumine praeditus fuit, ut fpera magnam injecerint 
profundae illius et univerfalis appreheniionis, qua poftea inclaruerit, et in liotitiam 
procerum complurium, aliorumque, tarn dignitate quam officiis eminentium virorum 
induxerint; ante omnes autem reginae ipfius, cui (ut a fide-dignis accepi) cum eo 
colloqui, et quaeftionibus difficilioribus tentare, faepiufcule volupe fuit: ille autem 
tanta gravitate et judicii maturitate, fupra aetatem, fe expedire valebat, ut retina 
eum dominum cuftodem figilli minorem appellare folita fit. Interrogami, Quot an- 
nos natus effet? ingeniofe, etiam puer adhuc, refpondit, Se reglmine ejus felici due- 
bus annis junior em fuiffe. 

Aetate academicae literaturae pro more idonea, vel potius paulo maturius, in album 
collegii Sancfae et individuae trinitatis Cantabrigiae, patrisjuflu, relatuseft, fub tute- 
li reverendiftimi viri domini Joannis Whitgifti, facrae theologiae docloris, eo tempore 
collegii illius praefecli, poftea autem percelebris archi-epifcopi Cantuarienfis, praefu- 
lis magnitudinis primae, fan&itate, doftrina, patientia et humilitate fulgenthTmii ; fub 
quo in artibus et ftudiis liberalibus, prae aliis contemporaneis fuis, mirifice profeciffe 
deprehenfus eft. Dura adhuc in academia ftud is incubuit, tantum non fexdecim 
annos aetatis nato (prout dominationi fuae raihi feorfum impertire placuit) philofophia 
Ariftotelica primum infrpida vifa fuit; non propter vilipendium aucftons, quem f'urn- 
mis femper laudibus evehere in more habuit, fed propter in efficacitatem vitae; 
e";ufmodi nimirum cum effet haec philofophia (ficut dominationi fuae faepius inculcare 
vifum eft) quae ad difputationes et contentiones folummodo nata, ad produdtionem 
autem operum pro vitae humanae commodis fterilis omnino fuerit. In qua mente ad 
extremum ufque fpiritum perftitit. 

Poilquam anium liberalium encyclopaediam emenfus fuerat, operae pretium patri 
vifum eft eum ad artes poiiticas effingere atque formare : cujus rei gratia, in Galliam 
in comitatu Amicii Prnvletti, equcftrk dignitatis viri, ad regem Galliae eo tempore 
•J ordinarii deligcati, mittendum curavit. A quo non ita multo poft idoneus ha- 
bitus eft qui in Angliam ad nuncium aliquem reginae perferendum remitteretur. Quo 
Vol. IV. b quidem 



XII 



A V C T O 11 I S V I T A. 

quidem negotio perfunftus, non fine gratiis a regina redditis, in Galliam fecundo re- 
meavit; coconfilio, ut non nifi pofl annos aliquot exa&os Angliam denuo inviferet. 
Dum in Galliis peregrinatus eft, pater ejus, dominus cuftos magiii figilli, diem fuum 
obiit ; relifta (ficut a quibufdam ejus rei gnaris accept) fatis ainpla nummorum vi, ad 
id congefta, ut latifundia aliqua in ufumhujufce filii fui natu minimi coemeret et com- 
pararet; qui folus fine patrimonio poft obitum patris remanfit: et quamvis in bonis 
patemi?', in affe&u tamen paterno non infimum locum tenuit. Verum cum ejufmodi 
terrarum coemptio, fuperftits adhuc patre, defignata tantum et non perimpletafuerit, 
non plus ei ceilit, quam pro rata pecuniae inter quinque fratres diftribuendae. Oaiod 
in caufa fuit, ut fortuna aliquantulum dura, aerate juniore ufus lit. Neque cnim 
praeclarum illud et peramoenum praedium Gorhamburienfe, nifi multis poftea annis, 
adeptuseft; per mortem fci licet cariffimi fratris fui germani, Antonii Baconi, magni 
nominis viri, et in aulis principum externorum verfatinuni, celfitudine quidem ingenii 
paris, fed in artium liberalium fcientia fratri concedentis; inter quos magna neceffitu- 
do intervenerat: fiquidemqui, praeter eandem paternam originem, unius matris nexu 
arciius conjungerentur. 

lleverfoe Galliis, de genere vitae ftatuendum fuit. Itaque juris Angliae munici- 
palisftudio et profeffioni fe addixit. In qua fparta ornanda eximios brevi progreffus 
fecit, licet (ut ipfius verbis utar) peritiam illam, tanquam acceflbriam, five fubfidia- 
riam, non tanquam principalein, amplexus fit. Varios tractatus circa hoc argumentum 
a principle emilit. In qui bus, quamvis ab aliquibus profeffionis illius coryphaeis 
mole et cafuum numero forte fuperetur; pondere tamen, et fundamentoruin, ac my- 
fteriorum juris fcientia, nemini ceflit. Nondum tyrocinium in lege egreffus, a regina 
inconfilium fuum doftum extraordinarium adfcitus eft; gratiam (uti accepi) vix cui- 
quam antea indultam. Sedem fibi delegit, ftudiis fuis et officio advocati commodam, 
inter honorabilem focietatem hofpitii Greienfis: in cujus focietatis numerum fefe ad- 
fcripfit ; ubi elegans illud aedificium five ftructurum erexit, quae hodie baronis Ba- 
coni nomine innotefcit ; quam per vices maximam partem vitae (paucis folummodo 
annis exemptis) ufque in diem mortis incoluit. In qua focietate ea demum fuavitate, 
comitate, et animi generofitate ufus eft, ut magnum exinde amorem et reverentiam ab 
hofpitii illius fenioribus et alumnis fibi conciliaverit. 

Ouamvis autem legis confultorum profeffioni pro vitae et convictus fui exigentia 
aftricTais effet, animo tamen et afleftu in artes politicas et officia ftatus magis propen- 
debat; quibus fane, fi majeftati tunc auguftae placuiffet, cum primis habilis fuit. 
Aetate adhuc integra, in numerum eorum, qui rebus nobilis illius fed infelicis herois, 
comitis Effexiac, ftudebant, feadfcripfit; cui, tanquam intiraus et fidiffimus confultor, 
omnibus viribus infervivit, et in id incubuit, ut tuta tantum et honorifica monita ani- 
mo ejus inftillaret: donee ad extremum comes i 1 !;-, temerariorum quorundam et fu- 
rioforum hominum contiliis aures praebens, in exitium fe praecipitaverit. 

Natalibus atque ingenuis animi fuidoiibus hoc debuit, ut facilior ei et liberior ante 
reliquos profeffionis ejufdem adieus pateret ad aulam principis, adeoque inconfpectum 
reginae ipfius; quae iermones cum eo feorium et fumma cum facilitate mifcere (quo- 
ties commodum erat) non afpernata eft; non iolum circa profeffionis ejus res et mate- 
rias iuridicas, fed etiam circa ardua negotia ftatus regni; cujus refponfis de tempore 
in tempus libentillime acquievit. Veruntamen quamvis benignitate vultus fui eum 
abunde refocillaverit, nunquam tamen refocillavit benignitate manus; utpote quae 
ad nullum publkuaa munus, five honoris five emolumenti, eundempromoverit; dempta 
una reverfione iicca officii regiftrarii in camera ftellata, annui ut putabatur valoris 

mille 



A V C T O 11 I S V I T A. 

rnille ct fexcenuuum librarum, in cujus pofleflionem non ante annos viginti autciiciter 
devenit: de quo officio dominatio i I tempore feftive dixit, Illudjlbiejfe 

is, qui profpettummeliorare, horreum autem ejus 
replere ncn pojjit. Verum, regnante Jacobo, illo tandem officio potitusefl, ei perdepu- 
tatum adminiltravit. Hoc autem tribui poflit nullo modomalcvolo aut infeufo in 

ae ipfiusanimo, led artibus et aemulationi cujufdam e proceribus ea tempeftate 
apud reginam potentis, qui eum omnibus modis deprimere et coercerc fedulo curavit, 
ne, ii ad faftigium aliquod attolleretur, propria per eum gloria obfufcarctur. 

Quamvis autem tempore dominae fuae Elizabethae reginae retardationem diu'tinam 
pailus lit, poll regimiais tamen mutationem, et iiigreffum doraini fui novi Jacobi re- 
gis, incitato gradu perrexit : a quo fiduciae, honoris, et proventuum rnuniis eximie 
cohoneftatus eft. lpk vidi literas quafdam, propria manu ad Jacobum regem con- 
fcriptas, quibus " talera ilium fuilTe erga fe dominum agnofcit, qui repetitfs fubinde 
'• favoribusnoviescumuliffet; ter honoribus, fexies autem officiis." Officia, quae in- 
telligit (ut puto) haec erant, confilium doftum extraordinarium regiae majeftati fuae 
(quo loco antea infervhit majeftati reginae) regis Iblicitator generalis, atturnatus re- 
gis generalis five procurator priinarius, cooptatus in fanclius regis concilium dum ad- 
huc atturnati locum gefiit, dominus cuftos magni figilli Angliae, ultimo dominus can- 
cellarius Angliae. Quae quidem munera pofteriora duo, licet aucloritate et poteftate 
cadem iinr, diplomatibus tamen, faftigio, et favor e principis dilTerunt. A cujus ma- 
giftratu fucceflbrum nullus domini cancellarii Angliae titulo in hunc ufque diem de- 
coratus ell. Henores erant, primo, eques auratus; dein, baro Verulamius; poftre- 
mo, vice-comes Sancli Albani: praeter alia dona magnifica et manus benignitates, qui- 
bus eum dotare majeftati fuae vifum fuit, tarn ex proventibus magni figilli, quam ex 
officio alienationis. 

Circa annos magis propitiosde matrimonio contrahendo confilium cepit. Itaque in 
uxorem duxit Aliciam, filiam, et haeredum unara Benedicti Larnhami, armigeri, et 
aldermanni Londinenfis: cum qua dotem fatis amplam et lautam, tarn in terris, quam 
in pecuniis numeratis, recepit. Liberos ex ea fufcepit nullos: qui quamvis adju- 
mento lint ad nomen noftrum poft obitum perpetuandum; illi tamen alia propagine 
ad nomen fuum perpetuandum beari contigit, propagine fcilicet cerebri fui, in qua 
fern per felix et mirabilis fuit ; inftar Jovis, cum Pallada enixus lit. Neque vero libe- 
rorum delectus ullo pacto amorem ejus erga nuptam imminuit, quam fumma femper 
dile&ione conjugali et amoris indiciis profecutus eft; fiipelkcbh lauta, monilibus va- 
riis, et fundis infuper donavit: addita etiam trabea honoraria maritali, quam viginti 
plus minus annos poft obitum ejus geftavit. Totidem enim annis honoratifiimo ma- 
rito fuperftes fuit. 

Quiquennium extremum vitae fuae, a negotiis civilibus et vita aftiva retra&us, 
ftudiis etcontemplationibus infumpfit. Quae res fanevifa eft ei maxime cordi fuiffe; 
acli in umbra potius, quam in luce, commori optifler. Cujus etiam non obfeura indi- 
cia in operibus ejus perlegendis reperire licet. Quo temporis fpatio, librorum fuo- 
rum, tam Anglicano quam Romano fermone conferiptorum, maximam partem exara- 
vit. Quos jam juxta temporis feriem, quo conferipti erant (quam praefens obfervavi) 
enumerare fatagam. Ii lie fe habuerunt. Hifioria regni Henrici feptimi regu ' - 
gliae, fermone patrio. Abecedarian naturae, fcriptum metaphyficum; quod, nefcio 
quo malo fato, periit. Hifioria ventorum. Hifioria Sitae et mortis. Hifioria denfi et 
rari, jam primum typis mandata. Hifioria gravis et levis, qui itideui periit. Hi 

b 2 libri 



XIII 



XIV 



A V C T O 11 I S V 1 T A. 

1 , Romano elucubvati. Dein fragmenta quaedam Anglicana, quaefuerunr 

gerindo. Dialogus de hello facm. I< >a but 'a Novae ■ 
Atlantidis. Praefatio , « Angliae praefigenda. Imrxxn&HiJionae regm 

Henrici oclavi rem Angliae. Intervened opus De augmentis faentiarum ; in quo e 
lingua vernacttla, proprio marte, in Latinam transferendo honoratiffimus auftor plu- 
riuuim defudavit, et multis fubinde ac variis additionibus locupletavit. Poftea, Confi- 
iia civilia et moralia (antea Delibationes diftae) tunc autem et numero et pondere 
aucta, idiomate Anglicano. Pfalmorum David's nonnulh, in rhythmos Anghcanos com.- 
■pofiti. Iterum, verno quorundam e fcriptis fuis depatrioin fermonem Romanum : qnae 
fucrunt, Hiftoria regni Henrici feptimi regis Angliae. Confllia civilia et moral/a, e» 
inde difti, Sermones fideles, five interiorn rerum. Dialogus de hello f aero: cxFahida 
Novae Atlantidis; in gratiam exterorum, apud quos expeti inaudiyerat. Liber De 
faplentia i recognitus. Inqui/itio de magnete. Topic a inquiftttoms de luce et 

'linnim. Vltimum locum tenuit Syhafylvarum, Jive hiftoria naturahs, opus Anglicum. 
Atque hi fruftus fuerunt, qui ia umbra annorumquinque memoratorum maturuerunt. 
Libros ante quinquennium illud elaboratos non hie recito. Quin et propoiitum illi 
fuit (mandante fereniffimo nuper rege Carolo) Hi/hriam Henrici oclavi Angliae regis 
contexuiffe : fed opus illud ultra defignationem folam non proceffit, Deo ulteriorem 
vitam celeberrimo auftori minime largiente. Exftat tamen fpecimen quoddam hifto- 
riae illius, quam paucae unius diei horulae matutinae olim parturierunt, inter opera 
ejus hifto'rica Anglice edita; per quod ex ungue leonem dignofcere poffis. 

Virtutes et animi dotes non minus, quam curriculum vitae, in heroe ifto commemo- 
rando locum fibi vendicant. Facultates iilae, quas in aliis non infimi ingenii homini- 
bus diffociatas fere et folitarias reperies, in illo conjunilae, et quafi connubio copula- 
tae eminebant. Eae fuerunt ingenii acumen, memoria fida, judicium penetrans, et 
elocutio profluens. Ac de prioribus illis tribus libri ejus abunde teftantur ; de qui- 
bus (ut de Julio Caefare Hirtius) quam bene at que emendate, caeteri judicent; nos 
etiam, quam facile atque ce/eriter, cos praefcripferit, fcimus. Sed de quarta (puta 
elocutione) illud effari libet, quod ipfe audivi inlignem ilium Gualtherum Raleghum, 
virum equeftri dignitate et fingularibus virtutibus ornatum (cujus judicio non imme- 
rito fidendum eft) femel differentem: nimirum, " Comitem Sarifburienfem oratorem 
" bonumfuiffe, fcriptor em malum; e contra, comitem Northamptonienfem fcriptorem 
" bonum fuiffe, oratorem malum; fed dominum Francifcum Baconum in utroque, tarn 
" dicendo, quam fcribendo, praecelluiffe." 

Non raro mentem fubiit cogitatio, Deum, fi ullum mortalium noviffimis his tem- 
poribus radio quodam fcientiae humanae illuminare dignatus fit, ilium proculdubio 
illuminaffe: quanquam enim fedulo libros evolverat, ex libris tamen fobs fcientiam 
fuam deprompfifle haudquaquam concedere licet, fed ex principiis et notionibus qui- 
bufdam, intra fe accenfis; quas nihilominus non temere, fed caute admodum, et lente, 
propalavit. Opus illud Novi Organi (cui ipfe inter opera fua primas tribuit) neuti- 
quam fane cogitatio umbratilis, aut cerebri proprii commentum fuit; fed veluti fixa 
et radicata notio, multorum annorum et laboris improbi proles. Ipfe reperi, in ar- 
chivis dominationis fuae, autographa plus minus duodecim Organi novi, de anno in 
amelaborati, et ad incudem revocati ; et fingulis annis, ulteriore lima fubinde po- 
liti etcaftigati; donee in illud tandem corpus adoleverat, quo in lucem editum fuit: 
ficut multa ex animalibus foetus lambere confuefcunt, ufque quo ad membrorum iir- 
mitudinem eos perducant. 

In 



A V C T O R IS V I T A. 

In Ubris fuis component orem et perfpicuitatem praecipue 1" 

batur; no:. itiam, aut concinnitatem fermonis: et inter fcribendum, tan- 

dam, faepe int< fenfus ejus clare admodum et perfpicue re< ret? 

Quippequi fciret aequum effe ut verba famularentur rebus, non res verbis. Et fi in 
Avium forfitau politiorem incidiffet (fiquidem apud noftrates clcquii Anglicani artii 
habitus eft) id evenit, quia arduum ei erat. Neque vero verbdrum minutiis 

et aJlufionibus capiebatur; fed eas femper ex compofito, et de bduftria, effugit; probe 
fciens ejufmodi futilitates nihil aliud effe, quam deviationes et aberrationes a fcopo 
propoiito, etgravitati et dignitati ftyli non modicum officere et detrahere. 

jendo ufque ad fatietatem aut taedium non immorabatur. ( hiamvis enim mul- 
tum legerit, idque fummo cum judicio, et rejeftione omnis fcoriae, quae in fcriDtoribus 
plurimis fefe offert; commodam tamen animi relaxationerc ftudiis fuis intermifcuit: 
seluti, deambulationem lenem, ve&ionemin rheda, equitationem, non citam fed len- 
tam, globorum lufiun ; et alia id genus exercitia. Neque vero jatluram temporis ul- 
lam fecit: quamprimum enim domum redieril, confeftim et abfque ulla mora' iectioni 
aut meditationi renovandae incubuit: deque nullum momentum, aut temporis fegmen- 
tum, perire et iutercidere paffus eft. 

Menfam ejus refeftionem aurium diceres, aeque ac ventris : non abfimilem noftibus 
illis Atticis, aut conviviis deipnofophiftarum ; in quibus mente et intelleclu refici lice- ■ 
bat, non minus quam corpore. Novi etiamnonnullosfublimioris ingenii viros, qui ad 
pugillares fe recepiffe profeffi fint, quocies a menfa ejus furrexerint. Convivantium 
neminem, aut alias colloquentium, pudore fuffundere glpriae fibi duxit, ficut nonnulli 
geftiunt ; fed facilitates eorum qualefcunque fovere et provehere paratus erat. Quhi 
et fermonis licentiam fibi foli arripere in more non erat; fed et aliis fimul confidentibus 
libertatem et vicifiitudinem loquendi permittere: hoc etiam addendo, quod in arte 
unumquemque propria lubentilume audiret; et ad ejufmodi differtationem pellicere 
et provocare confueverit. Ipfe autem nullius obfervationes contempfit ; fed ad can- 
delam cujuflibet lampada fuam accendere non erubuit. 

Di£ta, et pronunciata ejus, vix unquam in dubium vocata funt; eumque differentem 
omnes audierunt, nullus fe oppofuit; ac fi oracula magis, quam eloquia, protuliffet. 
Quod quidem, five exa&ae fententiae fuae, antequam declaraffer, in lance veritatis, et 
rationis librationi; five exiftimationi, quaab omnibus habitus fuit, ut nemo contrairet 
rribuendum cenfeo. Unde argumentationis genus illud, qua in utramque partem dif- 
ceptatur, menfa ejus haud novit ; aut li aliqua forte intervenerit, eadem cum magna 
fubmiilione, et moderatione, agitata fuit. 

Saepe obfervavi, neque virorum quorundam illuftrium notitiam effugit ; quod fi oc- 
cafio forte interveniret fermonis alieni inter colloquendum repetendi, ea facultate pr - 
ditum fuiffe, ut novis fubinde et melioribus veftibus indutum proferret : adeo ut auctor 
ipfe fermonem proprium ornatu cultiorem cerneret; (cudi autem, et materia n ii 
muictatum ; ac fi formulis bonis uti res effet ci a natura indita : id quod in carminibus 
componendis de fe cecinit Ovidius, 

Et quod tent ab am fcrtbere, verfus erat. 
Quotiefeunque ex officio premebatur reum aliquem peragere (quod muneris 
majeftatis confilio dofto incumbebat) five in criminaiibus, live in capitalibus, n im 

fe fuperbum, aut faftuofum, verfus delinquentem praebuit ; fed femper lenem, et de- 
centi temperie affectum : et quanquam fciebat ex munere fuo effe pro parte regis cri- 
men adverfus reum, pro virili fua, tirgere et aggravare ; ita tamen fe gefiir, ut feve- 
ritatis oculo exemplum, mifericordiae oculo perfonam intueretur. In negotiis autem 

fiat; 



XT 



XVI 



A V C T O 11 I S VITA. 

flatus, quando, in fanttius regis concilium afcitus fuit, optimum confulendi modum tc- 

nuit ;'nonimplicando dominum fuum in confiliis aliquibus temerariis, aut populo gra- 

viori'bus, fed temperatis, et aequalibus: Jacobo rege hoc eum teftimonio ornante, Ilium 

rotiaejustrailandifuavibusmodis; atque id majeftati fuae maxime 

inciavit. 

Neque vero (cum occafio tulerat) minus gratiofus apud fubditos regni fuit, quam 
apud reo-em ipfum. Comitiis parliamentariis inferioris conieflus, dum in ea domo 
fedit, penjratus femper fuit ; in qua faepe peroravit, non fine magno applaufu. Poft- 
quam ad niunus atturnati generalis eve&us fuiffet, et ad locum in parliamento eleftus, 
libertas inter ipfos confultandi communi fuffragio ei conceffaeft; quae aliis atturnatis 
generalibus minime indulta. 

Sicut autem erga herum fuum fervi boni laudem reportavit; fiquidem in annorum 
novendecim adminiftratione (prout ipfe afleruit) in reprehenfionem regis propter ali- 
quam offenfam in majeftatem regiam immediate admifiam nunquam incurrenu ; ita 
er^a fervos proprios heri bcni nomen obtinuit ; et fervitia eorum diuturna praeclaris 
officiis, cum in poteftatem fuam devenerunt, gratis compenfavit. ()uae res in caufa 
fuit cur tot melioris notae juvenes, e claris familiis oriundos, in numerum affeclarum 
fuorum recipere precibus'pene fatigatus fit. Cniod fi eorum aliqui gratia, et favore- 
ejus perperam ufi fuit, id folummodo errori bonitatis fuae nativae, eorum autem per- 
petuae infamiae et intemperantiae tribuendum eft. 

Heros ifte divini Numinis cultor fuit. Quamvis enim viris politicis, et ingeniis prae- 
altis, atheifmi notam inurere vulgo inoleverat; ille tamen Deum ct agnovit, et coluit. 
Id quod ex variis teftimoniis, per filum operum fuorum fparfis, liquidiftime apparet. 
Alias enim principia propria deftruxiffet et evertiffet ; quae fuerunt, " Philofophiam 
" primoribus tantum labiis deguftatam a Deo abducere ; utpote, quae caufas fecundas 
" ultra debitum magni faceret : philofophiam autem plene hauftam ad Deum denuo 
" reducere." Ilium autem philofophum profundum exftitiffe nemo, opinor, eft, qui 
neget. Neque hoc folum, fed et omni poftenti rationem redder* de ea, quae in illo erat, 
fpe, et potens et paratus fuit. Hoeque opus illud confeffionis jidci abunde teftatum reli- 
quit. Intereffe frequenter folebat (cum pervaletudinem liceret)divinis ofliciis,five priva- 
tim,five publice celebratis ; concionibus audiendis; facrae euchariitiae participandae; 
et tandem in fide vera, in ecclefia Anglicana ftabilita, placide obdormivit. 

Hoc pro certo ponendum eft, eum malevolentiae omnis penitus expertem fuiffe; 
quam (ut ipfe dixerat) neque parturivit, neque pavit. De injuriarum vindicta ne co- 
gitavit quidem : ad quam ii ita animo affectus fuifiet, et oppommitate et poteilate ar- 
matus fuit. Deturbator officiariorum a muneribus adeptis neutiquam fuit; acii exitio, 
et ruina aliorum fe impinguaffet. Calumniator apud principem non chart. Die quo- 
da;.:, cum quidam e miniftris ftatus primariis, neutiquam ei faven*, nuper defunctus 
fuii • x, rex eum percontatus eft, quid de domino illo, jam fatis functo, fentiret ? Cui 
refpondit, " Ejufmodi eum fuiffe, qui majeftatis tuae res nunquam promoviflet, aut 
" ; ii&ioresfeciffet; verum a praecipitio et declinationc fervare hauidubie Ltegidet." 
le enim duriorem de eo fententiam proferre voluit. Cmam quidem non inter 
virtutes illrus morales, fed chriftianas, numero. 

Nomen ejus magis foris, et apud exteros, quamdomi, inter populares funs, celebra- 

tum eft, et inclaruit : veluti id quod oraculo illi divino etiam fubjicitur, Non eft pro- 

J a fine honor e, nifi in patriafua, ct in domofua. In qua re, paucula quaedam c:< 

cpiftola, ab Italia (ingeniorum politorum apotheca) ad comitem nuper Devonienfem, eo 

^ tempore 



AVCTORIS VI 1 A. 

tempore baronem Cai ' mifla, excerpam: quae fie fe habuerunt; "J , ones 

" novas domini canccllai i] Hijl ia \ ejus, etquicquid aliud jam moli* 

" tufjingenti cum animi ardore i bo: fpeciatim autero in Htfioria fuaopus per- 

" fe&um, ct Iimatura, mihi fpondeo; praefertim in Henrici feptimi rebus geftis; in 
" quibus enarrandis acuminis iui divini talentum exercere liccbit. Dominus ifte indies 
" in majus innotefcit, et opera ejus magis magifque apud nos in deliciis habentur; 
" atque ii, qui in rebus humanis ultra vulgare fapiunt, cum inter ingenia feculi hujus 
'• capaciffima et celfiflima reputani: et fie revera eft." Jam fama ejus diuturnitate 
non dcilorefcit, fed potius augeicit. Librorum ejus plurimi ali 3 linguas, tarn erudi- 
tas quam modernas, et pridem et nupcr, callere edoQi funt ab illarun nam in- 

digenis. Viri primarii aliquot, dum adhuc in vivis fuit, nullam aliam ob caufam hue in 
Angliam transfretanrat, quam ut eum confpicerent, et cum eo coram loquendi oppor- 
tunitatem captarent, quorum unum pictura iua, a capite ad pedes uf< lineata, in 

Galliam tecum portanda donavit: quam holpes ille tanquam rem gratiiiimam conter- 
raneis fuis futuram faflus eft ; ut ita imagine perfonae non fetus, ac imaginibus cere- 
bri (libris nimirum) potirentur. Inter caeteros marchio Fiatus, nobilis Gallus, qui le- 
gatus in Angliam venerat anno primo Mariae reginae, Caroli regis nuptae, ingenti 
animi arJore eum invifendi captus eft. Ad quam rem opportunitatem oaftus, et cu- 
biculum ingrefius prae infirmitate in leciulo decumbentis, ftylo aliquautum grandiore 
cum adortus eft, Dominatibnem ; (emper angelis fimilem fuifje ; de quibus mult a 

ad iliius aures peroi . et in libris Jitniliter leEtitdrit, fed eos nunquam coram con- 

fp'icere concejfum fuit. A quo congreffu tanta inter eos amicitia inita fuit, et marchio 
eum tanta reverentia profecutus ell, ut praeter vifitationes crebras, literae invicem fub 
nominibus et titulis patris et filii interceflerint. Quod ad falutationes innumeras per 
epiftolas, ab exterarum nationum viris primariis, fapientiae aut bonarum artium itudio 
deditis, mifias, nihil hie addo; utpote rem aliis melioris notae hominibus enra eo com- 
munem. 

Jam vero cum de fama ejus diflero, intelligi velim, ac fi in ftylo nonexclufivo, fed 
comparativo tantum fcriberem : fama enim ejus etiam apud Anglos fuos non flaccida 
aut enervis, fed vivida et vegeta eft; praecipue apud eos, qui ingenio acutiore, et fub- 
limiore, emineant. Cujus rei teftimonia tantum duo iafei ere libet, et non plura. Prius 
eft,cum Hiftoria regni Henrici feptimi jam praelo matura fuerit.Fulconibaroni Brooko 
a Jacobo rege perlegenda tradita eft : is, cum totam . et, hoc elogio ad au&o- 

rem remilit, Commendatum me habeas domination! fuae ; et exora eum, ut de papyro et 
atramento bono comparando curam fu/cipiaf ; opus c ,■ i fupereminet. Alterum 

doftoris Samuelis Collini, in inch ta academia Cantabrigienfi nuper et theo'ogiae pro- 
feflbris regii, et collegii regalis praepofiti, viri minime vuigai i; qui mihi ipli 

(live feftive, five ferio) affirmavir, £>uod poftquam iibrum De profecru fcientiarum per- 
taverit, ' fua de integro renovare necejfe fuerit ; et quod 

i et operant antea impenfamperdiderit. 

Efflagitatum a nonnullis eft ut de diaeta ejus, et regimine valetudinis, quaedam i. 
reremur; eo, quod, propter univerfalem ejus in rebus naturalibus cognitionem, pote t 
fortaile quibufdam exemplo fuo praeire. Quod ad diaetam; plena potius et liberal! 
ufus eft, prout ftomachus ferebat, quam tenui aut parca : quam etiam in Hi 
et mortis alicubi collaudavit. Aetate juniori, cibis delicatioribus et levioribus (veluti 
carnibus volatilium et hujufmodi) praecipue vefcebatur; fed expeiientia edofhis, 
carnes fortiores, quales in macello veneunt, potius probavit; utpote, quae fuccos o 
poris magis firmos et folidos, et (ut ipfius verbis utar) minus diffipabiles progenera- 



xv 11 



.win 



A V C T O 11 I S V I T A. 

rent ; ex quibus folis faepenumero pafcebatur, licet menfa ejus ferculis aliis non defli- 
tueretur. Terfuafum habeas, illud nullatenus ipfum neglexiffe quod in fcriptis fuis 
toties decantatum reperies, ufum nimirum crebrum nitri ; cujus quidera grana circiter 
tria quotidie in jufculo tenui ct tepido, per triginta ad minus annos immediate mortem 
I ejus antecedentes, mane fumpfit. Quantum ad medicinam; verum eft, medice eum 
ifie, fed non mifere. Siquidem rhabarbari fefqui-drachmam, et non amplius, in 
hauftu ccreviiiae et vini albi fimul commixtorum ad fpatium femi-horae infufi et mace- 
rati (fex aut feptem diebus interje&is) continuo fumpferit: idque paulo ante cibum 
(five prandium, five coenam) quo minus corpus deficcaret : quod (ficut ipfe afferuit) 
I i ores excrementitios corporis faepius afportaret ; fpiritus autem exhalare non 
provocaret ; ficut fudores repetiti faciunt. Jam tancillum medicinae fumere, miferum 
non fuit. Aliis autem medicamentis (quicquid vulgo jaftatum fuit) non omnino 
affuevit. Remedium adverfus podagram, cujus ipfe auftor fuit, quodque intra fpa- 
tium horarum duarum, faepius experto, dolorem lenivit, exftat in fine Hijhriae 
naSuralis. 

Verifimile eft, lunam in themate ejus natalitio praecipuum aliquem locum (veluti 
in horofcopo, aut medio coeli) tenuifle. Quoties enim luna defecit, aut eclipfim pafla 
eft, repentino animi deliquio correptus fuit : idque etiam fi nullam defec'tionis lunaris 
notitiam praeviam habuillet. Quamprimum autem luna lumini priori reftituta fuifler, 
confeftim refocillatus eft, et convaluit. 

Obiit ix° die Aprilis, anno mdcxxvi, fummo mane illius diei qui in feftum refur- 
reclionis Domini tunc illuxit, actatis fexagefimo fexto, apud aedes comitis Arundeliae 
in villa de High-gate prope Londinum; ad quern locum, animi reficiendi, non com- 
morandi gratia, ante dies ofto cafu devenit, Deo fie ordinante, ut illic animam efflaret, 
e febri lenta, una cum catarrho vehemente ; unde humor adeo copiofe ad pectus ejus 
defluxit, ut per fuffocationem exftinclus fit. Sepultus autem eft in ecclefia Sanfti Micha- 
elis, fano Sanfti Albani vicina, loco fupremis tabulis fepulturae fuae deftinato : turn 
quia matris ejus corpus in eadem ecclefia humatum recumbat; turn quia ecclefia ilia 
ex urbis vetuftae Verulamii ruderibus hodie fola fuperftes fit. Vbi monumentum prae- 
clarum e marmore candido in memoriam illius exftruftum eft cura et gratitudine 
Thomae Meutelii, equitis aurati, et adminiftratoris ultimi ipfius teftamenti, quondam 
dominationi fuae a fecretis, poftea concilii regis fanclioris fub regibus duobus clerici) 
exhibens effigiem fuam in cathedra fedentis, et ftudio incumbentis: una cum epitaphio, 
quod lectiffimus ille, et nitidioris ingenii, nec-non equeftris dignitatis, vir, Henricus 
Wottonus, amoris et admirationis ergo, compofuit. 

Quamvis autem corpus, quod depofuit, mortale fuerit, libri tamen ejus, et memo- 
ria, baud dubie perennes erunt; neque prius fatis ceffuri, quam orbis terrarum ma- 
china diftblvatur. Quo permotus, quantulacunque haec, pro tenuitate mea, colligere 
vifum eft, utnomini ejus in pollerum propagando quoquo modo infervircm. 

A.D.MDCLVI1I. GuL _ RAWLEy> 



Opera 



[ xix 3 

FRANCISCVSDEVERVLAMIO 

SIC COGITAVIT, 

TALEMQJ'E A P V D S E RATIONEM INSTITVIT; 

Q.V AM VIVENTIBVS ET POSTERIS NOTAM FIERI, 

IPSORVM INTER ESSE PVTAVIT. 

CVM illi pro comperto eflet, intellectum humanum fibi ipfi 
negotium facefTere, nequeauxiliis veris (quae in hominis po- 
teftate funt) uti fobrie et commode; unde multiplex rerum igno- 
ratio, et ex ignoratione rerum detrimenta innumera: omni ope 
connitendum exiflimavit, ii quo modo commercium iftud mentis 
et rerum (cui vix aliquid in terris, aut faltem in terrenis, fe often- 
dit fimile) reftitui poflet in integrum, aut faltem in melius 
deduci. Vt vero errores qui invaluerunt, quique in aeternum 
invalituri funt, alii poll: alios (ii mens fibi permittatur) ipfi 
le corrigerent, vel ex vi intellectus propria, vel ex auxiliis at- 
que adminiculis dialecticae, nulla prorfus fuberat fpes ; propterea 
quod notiones rerum primae, quas mens hauftu facili et fupino 
excipit, reeondit, atque accumulat (unde reliqua omnia fluunt) 
vitiofae fint, et confufae, et temere a rebus abirractae ; neque mi- 
nor fit in fecundis et reliquis libido et inconftantia : ex quo fit 
ut univerfa ifta ratio humana, qua utimur quoad inquifitionem 
naturae, non bene congefla et aedificata fit, fed tanquam moles 
aliqua magnifica fine fundamento. Dum enim falfas mentis vires 
mirantur homines et celebrant, veras ejufdem, quae efle poflint (fi 
debita ei adhibeantur auxilia, atque ipfa rebus morigera fit, nee 
impotenter rebus infultet) praetereunt et perdunt: reftabat illud 
unum, ut res de integro tentetur melioribus praefidiis ; utque fiat 
fcientiarum et artium, atque omnis humanae dodtrinae, in uni- 
verfum inllauratio, a debitis excitata fundamentis. Hoc vero licet 
aggreflu infinitum quiddam videri pofiit, ac fupra vires mortales; 

tamen 



r xx ] 

tamen idem tra&atu fanum invenietur, ac fobrium magis, quam 
ea, quae adhuc facta funt. Exitus enim hujus rei eft nonnullus. 
In iis vero, quae jam fiunt circa fcientias, eft vertigo quaedam, et 
agitatio perpetua, et circulus. Neque eum fugit quanta in foli- 
tudine verfetur hoc experimentum, et quam durum et incredihile 
fit ad faciendam fidem. Nihilominus, nee rem, nee feipfum de- 
ferendum putavit ; quin viam, quae una humanae menti pervia 
eft, tentaret atque iniret : praeftat enim principium dare rei, quae 
exitum habere poffit, quam in iis, quae exitum nullum habenr, 
perpetua contentione et ftudio implicari. Viae autem contem- 
plativae viis ill is activis decantatis fere refpondent ; ut altera, ab 
initio ardua et difficilis, deiinat in apertum ; altera, primo intuitu 
expedita et proclivis, ducat in avia et praecipitia. Cum autem 
incertus eftet, quando haec alicui pofthac in mentem ventura lint; 
co potiflimum urns argumento, quod neminem hactenus invenit, 
qui ad fimiles cogitationes animum applicuerit ; decrevit prima 
quaeque, quae perficere licuit, in publicum edere. Neque haec 
feftinatio ambitiofa fuit, fed folicita; ut ii quid illi humanitus 
accideret, exftaret tamen defignatio quaedam, ac deftinatio rei, 
quam animo complexus eft ; utque exftaret ftmul fignum aliquod 
honeftae fuae et propenfae in generis humani commoda volunta- 
tis. Certe aliam quamcunque ambitionem inferiorem duxit re, 
quam praemanibus habuit : aut enim hoc, quod agitur, nihil eft; 
aut tan turn, ut merito ipfo contentum effe debeat, nee fructum 
extra quaerere. 



P R A E F A T I O, 

De ftatu fcicntiarum, quod non fit felix, aut majorcm in modum 
audus ; quodque alia omnino, quam prioribus cognita fuerir, 
via aperienda fit intelledtui humano ; & alia comparanda 
auxilia, ut mens fuo jure in rerum naturam uti poflit. 

VIDENTUR nobis homines, nee opes, nee vires fuas bene noffe; verumde 
illis majora, quam par eft, de his minora, credere. Ita fit, ut aut artes recep- 
tas infanis pretiis aeftimantes, nil amplius quaerant ; aut feipfos plus aequo 
contemnentes, vires fuas in levioribus confumant ; in iis, quae ad fummam rei faci- 
ant, non experiantur. Quare funt et fuae fcientiis columnae, tanquam fatales ; 
cum ad ulterius penetrandum, homines nee defiderio, nee fpe excitentur. Atque, 
cum opinio copiac inter maximas caufas inopiae fit ; quumque ex fiducia praefentium, 
vera auxilia negligantur in pofterum ; ex ufu eft, et plane ex neceffitate, ut ab illis, 
quae adhuc inventa funt, in ipfo operis noftri limine (idque relittis ambagibus, et 
non diffimulanter) honoris et admirationis exceffus tollatur ; utili monito, ne homines 
eorum aut copiam, aut utilitatem, in majus accipiant, aut celebrent. Nam fi quis in 
omnem illam librorum varietatem, qua artes et fcientiae exultant, diligentius intro- 
fpiciat, ubique inveniet ejufdem rei repetitiones infinitas, traftandi modis diverfas, 
inventione praeoccupatas ; ut omnia primo intuitu numerofa, facto examine, pauca 
reperiantur. Et de militate aperte dicendum eft ; fapientiam iftam, quam a Graecis 
potifhmum haufimus, pueritiamquandam fcientiae videri, atque habere quod proprium 
eft puerorum ; ut ad garriendum prompta, ad generandum invalida et immatura fit. 
Controverfiarum enim ferax, operum effoeta eft. Adeo ut fabula ilia de Scylla, in 
literarum ftatum, qualis habetur, ad vivum quadrare videatur ; quae virginis os et 
vultum extulit, ad uterum vero monftra latrantia fuccingebantur et adhaerebant. Ita 
habent et fcientiae, quibus infuevimus, generaliaquaedam blandientia et fpeciofa; fed 
cum ad particularia ventum fit, veluti ad partes generationis, ut frustum et opera ex 
fe edant, turn contentiones et oblatrantes difputationes exoriuntur, in quas definunt, 
et quae partus locum obtinent. Praeterea, fi hujufmodi fcientiae plane res mortua non 
effent, id minime videtur eventurum fuiffe, quod per multa jam faecula ufu venit ; ut 
illae fuis immotae fere haereant veftigiis, nee incrementa genere humano digna fumant: 
eo ufque, ut faepenumero non folum aiTertio maneat alfertio, fed etiam quaeftio maneat 
quaeltio, et per difputationes non folvatur, fed figatur et alatur ; omnifque traditio et 
fuccefiio difciplinarum repraefentet et exhibeat perfonas magiftri et auditoris, non in- 
ventoris, et ejus, qui inventis aliquid eximium adjiciat. In artibus autem mechanics, 
contrarium evenire videmus : quae, ac fi aurae cujufdam vitalis forent participes, quo- 
tidie crefcunt et perficiuntur ; et in primis aucloribus rudes plerunque et fere onerotae, 
et informes apparent, poftea vero novas virtutes et commoditatem quandam adipif- 
ruutur, eo ufque utcitius ftudia hominum et cupiditates deficiant et mutentur, quam 
iilac ad culmen, et perfeftionem fuam pervenerint. Philofophia contra et fcientiae intel- 
Vol. IV. B k&uales, 



PRAEFATIO. 

leftuales, ftatuarum more, adorantur et celebrantur, fed non promoventur : quin 
etiam in primo nonnunquam auttore maxime vigent, et deinceps degeneranr. Nam 
poll: qu am homines dedititii fafti funt, et in unius fententiam (tanquam pedarii fenato- 
res) coierunt, fcientiis ipfis amplitudinem non addunt, fed in eertis au&oribus ornan- 
dis et ftipandis fervili officio funguntur. Neque illud afferat quifpiam ; Scientias 
paulaxim fuccrefcentes, tandem ad ftatum quendam perveniffe, et turn demum (quali 
confeftis fpatiis legitimis) in opcribus paucorum fedes fixas pofuiffe ; atque poftquam 
nil melius inveniri potuerit, reftare fcilicet, ut, quae inventa fint, exornentur et colan- 
tur. Atque optandum quidem effet, haec ita fe habuiffe. Reftius illud et verius ; 
iftas fcientiarum mancipationes nil aliud efTe, quam rem ex paucorum hominum confi- 
dentia, et reliquorum focordia et inertia natam : poftquam enim fcientiae, per partes 
diligenter fortaffe excultae et trattatae fuerint, turn forte exortus eft aliquis, ingenio 
audax et propter methodi compendia acceptus et celebratus, qui fpecie tenus artem 
conftituerit, revera veterum labores corruperit. Id tamen pofteris gratum effe folet, 
propter ufum operis expeditum, et inquifitionis novae taedium, et impaticntiam. Quod 
ii quis.confenfu jam inveterato, tanquam temporis judicio moveatur; fciat fe ratione 
admodum fallaci et infirmaniti. Neque enim nobis magna ex parte notum eft, quid in 
fcientiis et artibus, variis faeculis et locis, innotuerit, et in publicum emanarit ; multo 
minus, quid a fmgulis tentatum fit, et fecreto agitatum. Itaque nee temporis partus, 
nee abortus extant in fartis. Neque ipfe confenfus, ejufque diuturnitas magni prorfus 
aeftimandus eft. Utcunque enim Varia fint genera politiarum, unicus eft flatus fcien- 
tiarum, ifque femper fuit, et manfurus eft popularis. Atque apud populum plurimum 
vigent doftrinae, ant contentiofae et pugnaces, aut fpeciofae et inanes ; quales vide- 
licet affenfum aut illaqueant, aut demulcent. Itaque maxima ingenia proculdubio per 
fingulas aetates vim paffa funt ; dum viri captn et intelleftu non vulgares, nihilo fecius 
exiftimationi fua- confulentes, temporis et multitudinis judicio fe fubmiferfat. Quam- 
obrem altiores contemplationes, li forte ufquam emicuerint, opinionum vulgarium 
vends fubinde agitatae funt, et extinctae : adeo ut tempus, tanquam fluvius, levia et 
inflata ad nos devexerh, gravia et folida demerferit. Quin et illi ipfi auftores, qui 
diftaturam quandam in fcientiis invalerunt, et tanta confidentia de rebus pronuntiant ; 
cum tamen per intervalla ad fe redeunt, ad querimonias de fnbtilitate naturae, veritatis 
receffibus, rerum obfeuritate, caufarum implicatione, ingenii humani infirmitate fe 
convertunt : in hoc nihilo tamen modeftiores, cum malint communem hominum et 
rerum conditionem cauftiri, quamde feipfis confiteri. Qiiin illis hoc fere folenne eft, 
ut quicquid ars aliqna non attingat, id ipfum ex eadem arte impoflibile effe ftatuant. 
Neque verodamnari poteft ars, quum ipfa difceptet, et judicet. Itaque id agitur, ut 
ignorantia etiam ab ignominia liberetur. Atque quae tradita et recepta funt, ad hunc 
fere modum fe habent : quoad opera fterilia, quaeftionum plena ; increments fuis 
tarda et languida ; perfeftionem in toto fimulantia, fed per partes male impleta ; de- 
leftu autem popularia et auftoribus ipfis fufpefta, ideoque artificiis quibufdam munita, 
et oftentata. C)ui autem et ipfi experiri, et fe fcientiis addere, earumque fines pro- 
ferre ftatuerunt, nee illi a receptis prorfus defcifcere aufi funt, nee fontes rerum petere. 
Verum fe magnum quiddam confequutos putant, fi aliquid ex proprio inferant et ad- 
jiciant; prudenter fecum reputantes, fe in affentiendo modeftiam, in adjicierido liber- 
tatem tueri poffe. Verum dum opinionibus et moribus confulitur, mediocritates iftae 
laudatae in magnum fcientiarum detrimentum cedunt : Vix enim datur, auftores 
fimul et admirari, et fuperare. Sed fit aquarum more, quae non altius afcendunt, quam ' 
ex quo defcenderunt. Itaque hujufmodi homines emendant nonnulla, fed parum.pro 

movent ; 



PRAEFATIO. 

movent ; et proficiunt In melius, non in majus. Neque tamen defuerunt, qui aufu 
majore, omnia integra iibi duxerunt, et ingenii impetu ufi, priora profternendo, et 
deftruendo, aditum iibi et placitis fuis fecerunt ; quorum tumultu non magnoperc 
profeftum eft ; quum philofophiam et artes non re ac opere amplificare, fed placita tan- 
tum permutare, atque regnum opinionum in fe transferre contenderint : exiguo fane 
fruftu, quum inter errores oppofitos, errandi caufae fmt fere communes. Si qui 
autem nee alienis, nee propriis placitis obnoxii, fed libertati faventes, ita animati fuere, 
ut alios fecum fimul quaerere cuperent ; illi fane affechi honefti, fed conatu invalidi 
fuerunt. Probabiles enim tantum rationes feqmiti videnrur, et argumentorum verti- 
gine circumaguntur, et promifcua quaerendi licentia feveritatem inquifitionis enerva- 
rum. Nemo autem reperitur, qui in rebus ipiis, et experientia moram fecerit legiti- 
mam. Arque nonnulli rurfus, qui experientiae undis fe commifere, et fere mechanic! 
fafti funt-, tamen in ipfa experientia erraticam quandam inquifitionem exercent, nee 
ei certa lege militant : quin et plerique pufilla quaedam penfa fibi propofuere, pro 
magno ducentes, fi unumaliquod inventum eruere poflint; inftituto non minus tenui, 
quam imperito. Nemo enim rei alicujus naturam, in ipfa re recte aut feliciter per- 
fcnitatur ; verum poft laboriofam experimentorum variationem, non acquiefcit, fed 
invenit quod ulterius quaerat. Neque illud imprimis omittendum eft, quod omnis 
in experiendo induftria, ftatim ab initio opera quaedam deftinata pnrpropero et intem- 
peftivo ftudio captavit ; fructifera (inquam) experimenta, non lucifera, quaefivit ; nee 
ordinem divinum imitata eft, qui primo die lucem tantum creavit, eique unum diem 
integrum attribuit; neque illodie quicquam materiati operis produxit, verum fequen- 
tibus diebus ad eadefcendit. At qui fummas dialefricae partes tribuerunt, atque inde 
fidiflima fcientiis praefidia comparari putarunt, veriffime et optime viderunt, intellechnn 
humanum iibi permiflum, merito fuipectum effe debere. Verum infirmior omnino 
eft malo medicina ; nee ipfa mali expers : fiquidem dialectka, quae recepta eft, licet ad 
eivilia, et artes, quae in fermone et opinione pofitae funt, recTilnme adlribeatur ; na- 
turae tamen iubtilitatem longo intervallo nonattingit ; et prenfarido quod non capit, ad 
errores potius ftabiliendos, et quafi figendos, quam ad viam veritati aperiendam valuiu 
Chiare, ut quae dicta funt, compleftamur, non videtur hominibus aut aliena fides, aut 
induftria propria, circa fcientias hactenus feliciter illuxilTe ; praefertim quum et in 
demonltrationibus, et in experimentis adhuc cognitrs, parum fit pfaefidii. iEdihcium 
antem hujus univerfi, ftructura fua, intellectui humano contemplanti irtftariabyrinthi 
eft; ubitot ambigua viarum, tain fallaces rerum et iignorum iimilitudines, tarn obi i- 
quae et implexae naturarum fpirae et nodi, undequaque fe oftendunt: iter autem, iub 
incertofenius limine, hnerdum affulgente, interduin fe condente, per experiestiae et 
rerum particularium fylyas, perpetub faciendum eft. Quin etiam duces itineris (ut 
dictum eft) qui fe ofterunt, et ipfi implicantur ; atque errorum et eirantium numerum 
augent. In rebus tarn durisde judicio hominum ex vi propria, aut etiam de felicitate 
fortuita, defperandum eft : neque enim ingeniorum quantacunque excellentia, neque 
cxperiendi alea faepius repetita, ifta vincere queat. Veftigiafi'.o regenda funt: omnii- 
que via, uique a primis ipiis fenfuum perceptionibus, certa ratione mumenda. Neque 
Haec ita aocipienda funt, ac fi nihil omnino tot faeculis, tantis laboribus actum lit : 
Neque enim eurum, quae inventa funt, nos poenitet. Atque antiqui certe in iis, quae 
in ingenio et mediuitione abftra&a pofita funt, mirabiles fe vires ■ praeftitere. ' Verum,- 
quemadmodum faeculis prioribus, cum homines in navigando per itellarr.in tantum 
obfervationes curium, duigebam, veteris fane conihientis oras legere potuerunt. ?.ut 
maria aliqua minora et medkerranea trajicere ; priufquam autem oeeasus trajic retur, 

B 2 • et 



V II A E P A T I O, 

et novi orbis rcgiones detcgerentur, necefle fuk, ufunj acus nautieae, utducem viae 
magis fidum et certum, innotuiffe : fimili prorfus ratione, quae hucufque ia artibus et 
fcientiis inventa funt, ea hujufmodi funt, ut ufu, meditatione, obfervando, argumen-- 
tando, reperiri potuerint ; utpote quae fenfibus propiora fint et communibus notioni- 
bus fere fubjaceant : antequam vero ad remotiora et occultiora naturae liceat appelle- 
re, neceffario requiritur, ut raelior et perfe&ior mentis et intelleftus humani ufus et 
adoperatio introducatur. 

Nos certe aeterno veritatisamoredevifti, viarum incertis, et arduis, et folitudinibus 
nos commilimus : et divino auxilio freti et innixi, mentem noflram et contra opinio- 
num violentias et quafi inftructas acies, et contra proprias et internas haefitationes et 
fcrupulos, et contra rerum caligines et nubes, et undequaque volantes phantafias, fuf- 
tinuimus ; ut tandem magis fida, et fecura indicia viventibus et pofteris comparare 
poffemus. Qua in re fi quid profecerimus, non alia fane ratio nobis viam aperuir, 
quam vera et legitima fpiritus humani humiliatio. Omnes enim ante nos, qui ad 
artes inveniendas fe applicuerunt, conje&is paulifper in res, et exempla, et experientiam 
oculis, ftatim, quaii inventio nil aliud effet, quam quaedam excogitatio, fpiritus pro- 
prios, ut fibi oracula exhiberent, quodammodo invocarunt. Nos vero inter res cafte 
et perpetuo verfantes, intelleftum longius a rebus non abftrahimus, quam ut rerum 
imagines et radii (ut in fenfu fit) coire poffint;, unde fit, ut ingenii viribuset excellen- 
tiae non multum relinquatur. Atque quam in inveniendo adhibemus humilitatem, ean- 
dem et in docendo fequuti fumus. Neque enim aut confutationum triumphis, aut 
antiquitatis advocationibus, aut auftoritatis ufurpatione quadam, aut etiam obfeuritatis 
velo, aliquam his noftris inventis majeflatem imponere aut conciliare conamur ; qualia 
reperire non difficile effet ei, qui nomini fuo, non animis aliorum lumen affundere cona- 
retur. Non(inquam) ullam aut vim, aut infidias hominum judiciis fecimus aut para- 
mus ; vernm eos ad res ipfas, et rerum foedera adducimus ; ut ipfi videant, quid habe- 
ant, quid arguant, quid addant, atque in commune conferant. Nos autem, fi qua in 
re vel male credidimus, vel obdormivimus, et minus attendimus, vel defecimus in via, 
et inquifitionem abrupimus ; nihilominus iismodis, res nudas et apertas exhibemus, ut 
errores noftri, antequam fcientiae maffam altius inficiant, notari et feparari pollint ; 
atque etiam ut facilis et e^pedita lit laborum noltrorum continuatio. Atque hoc modo, 
inter empiricam et rationalemfacultatem (quarum morofa et inaufpicata divortia et 
repudia, omnia in humana familia turbavere) conjugium verum et legitimum, in per- 
petuum, nos firmaffe exiflimamus. 

Quamobrem, quum haec arbitrii noftri non fint; in principio operis, ad Deum 
Patrem, Deum Verbum, Deum Spiritum, preces fundimus humillimas et ardentiffi- 
mas, ut humani generis aerumnarum memores et peregrinationis iflius vitae, in qua 
dies paucos et malos terimus ; novis fuis eleemolynis, per manus noftras, familiam 
humanam dotare dignetur. Atque illud infuper fupplices rogamus, ne humana divi- 
nis ofheiant; neve ex referatione viarum fenfus, et accenfione majore luminis naturalis, 
aliquid incredulitatis et noftis, animis noflris, erga divina myitena oboriatur : fed 
potius, ut ab intelleftu puro, a phantaiiis et vanitate repurgato, et divinis oraculis 
nihilominus fubdito et prorfus dedititio, fidei demur, quae fidei funt. Poflremo, ut 
fcienriae veneno, a ferpente infufo, quo animus humanus tumet et inflatur, depofito, 
nee altum fapiamus, nee ultra iobrium, fed veritatem incharitate colamus. 

Peraftis autem votis, ad homines convcrli, quaedam et falutaria monemus, et aequa 

poitulamus. Monemus primum (quod etiam precati fumus) ut homines fenfum in 

officio, quoad divina, comineant. Senfus enim (initar folis) globi terreflris faciem 

i aperit, 



PRAEFATIO. 

aperit. coeleftis claudit, et obfignat. Rurfus, ne, hujufce mali fuga, in contrarium pec- 
cent; quod certe fiet, fi naturae inquiikionem ulla ex parte, veluti interclic^o, fepara- 
tam putant. Neque enim pura ilia et immaculata fcientia naturalis, per quam Adam 
nomina ex proprietate rebus impofuit, principium aut occafionem lapfui dcdit : fed 
ambitiofa ilia et imperativa fcientiae moralis, de bono et malo dijudicantis, cupiditas, 
ad hoc ut homo a Deo deficeret, et fibi ipfi leges daret, ea demum ratio atque modus 
tentationis fait. Dc fcientiis autem, quae naturam contemplantur, fanftus ille philo- 
fophuspronuntiat.^/o/v'j/;; Dei ejfe celare rem ; gloriam regis autem reminvenire : non 
aliter, ac fi divina natura, innocenti et benevolo pueronim ludo deleclaretur, qui 
ideo fe abfcondunt ut inveniantur ; atque animam humanam fibi colluforem in hoc 
ludo, pro fua in homines indulgentia et bonitatc, cooptaverit. Poftremo omnes in uni- 
verfum monitos volumus, ut fcientiae vcros fines cogitent ; nee earn aut animi cauia 
petant, aut ad contentionem, aut ut alios defpiciant, aut ad commodum, aut ad famam, 
aut ad potentiam, aut hujufmodi inferiora, fed ad meritum, et ufus vitae, eamque in 
charitate perficiant, et regant. Ex appetitu enim potentiae, angeli lapfi funt; ex appe- 
titu fcientiae, homines: fed charitatis non eft exceflus; neque angclus, aut homo, per 
earn unquam in periculum venit. 

Poltulata autem noitra, quae afFerimus, talia funt. De nobis ipfis filemus: de re 
autem, quae agitur, petimus; ut homines earn non opinionem, fed opus efle cogitent ; 
acprocerto habeant, non feclae nos alicujus, aut placiti, fed utilitatis et amplitudinis 
humanae fundamenta moliri. Deinde, ut fuis commodis aequi, exutis opinionumzelis 
et praejudiciis, in commune confulant, ac ab erroribus viarum atque impedimentis, 
noltris praefidiis et auxiliis, liberati et muniti, laborum, qui reliant, et ipfi in partem 
veniant. Praeterea, ut bene fperent, neque Injlaurationem noftram, ut quiddam infi- 
nitum, et ultra mortale, fingant, et animo concipiant; quum revera lit infiniti erroris 
finis, et terminus legitimus; mortalitatis autem et humanitatis non fit immemor, 
quum rem non intra unius aetatis curriculum omnino perfici poffe confidat, fed fuccelli- 
oni defunct ; denique fcientias, non per arrogantiam in humani ingenii. cellulis, fed 
fubmiffe in mundo majore quaerat. Vafta vero, ut plurimum, folent efle, quae inania : 
folida contrahuntur maxime, et in parvo ika funt. Poitremo etiam petendu'n viactur 
(ne forte quis rei ipfius periculo nobis iniquus efle velit) ut videant homines, quatenus 
ex eo, quod nobis aifereie necefl'e fit (fi modo nobis ipfi conltare velimus) de his noltris 
opinandi, aut fententiam ferendi, fibi jus permiflum putent : quum ncs omnem iftam 
rationem humanam praematuram, anticipantem, et a rebus temere, et citiusquam opor- 
tuit, abltraftam (quatenus ad inquiikionem naturae) ut rem variain, et perturbatain, et 
male extruclam, rejiciamus : neque poftulandura elt, ut ejus judicio Itetur. quae ipfa 
in judicium vocatur. 



DISTRI- 



DISTRIBVTIO 
O PERIS. 

Ejus conftituuntur partes fex. 

Prima, Partitiones fcientiarum. 

Secunda, Novum organum, five Indicia de interpretatione natu- 
rae. 

Tertia, Phaenomena univerfi, five Hiftoria naturalis et experi- 
mentalis ad condendam philofophiam. 

Quarta, Scala intelledlus. 

Quinta, Prodromi, five Anticipationes philofbphiae fecundae. 

Sexta, Philofophia fecunda, five Scientia activa. 

SINGULARVM ARGVMENTA. ' 

PARS autem inftituti noftri eft, ut omnia, quantum fieri poteft, aperte et per-, 
fpicue proponantur. Nuditas enim animi, ut ol'jm corporis, innocentiae, et fim-. 
plicitatis comes eft. Pateat itaque primo ordo operis, atque ratio ejus. Partes operis 
a nobis conftituuntur fex. 

Prima pars exhibet fcientiae ejus five doctrinae, in cujus poffeffione humanum 
genus haftenus verfatur, fummam, five defcriptionem univerfalem. Vifum enim eft 
nobis, etiam in iis, quae recepta funt, nonnullam facere moram : eo nimirum confilio,. 
ut facilius et vcteribus perfectio, et novis aditus detur. Pari enim fere ftudio 
fcrirrrur et ad Vetera excolenda, et ad ulteriora affequenda. Pertinet etiam hoc ad 
faciendam fidcm; juxta illud : Non accipit indcclus verba fcientiae, nifi pfius ea 
dixeris, quae verfantur in corde ejus. Itaque fcientiarum atque artium receptarum 
oras legere, necnon utilia quaedam in illas importare, tanquam in tranfitu, non negli- 
gemus. 

Partitiones tamen fcientiarum adhibemus eas, quae non tantum jam inventa et nota, 
fed haftenus omifta, et debita complectantur. Etenim inveniuntur in globo intel- 
lectual^ quemadmodum in terreftri, et culta pariter, et deferta. Itaque nil mirum 
videri debet, ii a divilionibus ufitatis quandoque recedamus. Adjeftio enim, dum . 
totum variat, etiam partes earumque feftiones neceflario variat:. receptae. aut.em 
divillones, receptae fuinmae fcientiarum, qualis nunc eft, tantum competunt. 

Circa' 



DISTRIBVTIO OPE 11 IS. 

Circa ca vero, quae ceu omifla notabimus, ita nos geremus, ut non leves tautura 
titulos et argumenta concifa eorum, quae defiderantur, proponamus : nam fiquid 
inter omiffa retulerimus (modo fit dignioris fubjecti) cujus ratio paulo vrdeatur ob- 
fcurior (adeo ut merito fufpicari poftimus, homines non facile intellecluros, quid 
nobis velimus, aut quale fit illud opus, quod animo et cogitatione compleclimur :) 
perpetuo nobis curae erit aut praecepta hujufmodi operis conficiendi, aut etiam 
partem operis ipfius jam a nobis confe&am ad exemplum totius fubjungere : ut in 
iingulis aut opera aut confilio juvemus. Etenim, etiam ad noftram exiftimationem, 
non folum aliorum utiiitatem pertincre putavimus ; ne quis arbitretur, levem aliquam 
de iftiufmodi rebus notionem mentem noftram perftrinxiffe ; atque eife ilia, quae 
defideramus ac prenfamus, tanquam votis fimilia. Ea vero talia funt, quorum et 
penes homines (nifi fibi ipfi defint) poteftas plane fit, et nos apud nofmet rationem 
quandam certam et explicatam habeamus. Neque enim regiones metiri animo, ut 
augures, aufpiciorum caufa : fed intrare, ut duces, promerendi Itudio, fufcepimus, 
Atque haec prima operis pars eft. 

Porro praetervecli artes veteres, intelledhim humanum ad trajiciendum inftrue- 
mus. Deftinatur itaque parti fecundae, doclxina de meliore et perfecliore ufu rati- 
onis in rerum inquifitione, et de auxiliis veris intelleftus : ut per hoc (quantum con- 
ditio humanitatis ac mortalitatis patitur) exaltetur intellects et facultate amplificetur 
ad naturae ardua et obfcura fuperanda. Atque eft ea, quam adducimus ars (quam 
Inter pretat'ionem. naturae appellare confuevimus) ex genere logicae ; licet plurimum, 
atque adeo immenfum quiddam interfit. Nam et ipfa ilia logica vulgaris auxilia et 
praeiidia intellechii moliri ac parare profitetur: et in hoc uno confentiunt. Differt 
autem plane a vulgari, rebus praecipue tribus : viz. ipfo fine, ordine demonftrandi, 
et inquiremdi initiis. 

Nam huic noftrae fcientiae finis proponitur; ut inveniantur non argumenta, fed 
artes ; nee principiis confentanea, fed ipfa principia ; nee rationes probabiles, fed 
defignationes et indicationes operum. Itaque ex intentione diverfa, diverfus fequicur 
eiTetftus. Illic enim adverfarius difputatione vincitur et conftringitur : hie natura, 
opere. 

Atque cum hujufmodi fine conveniunt demonftrationum ipfarum natura et ordo. 
In logica enim vulgari opera fere univerfa circa fyllogifmum confumitur. De in- 
ductione vero dialeclici vix ferio cogitaife videntur ; levi mentione earn tranfmittentes, 
et ad diiputandi formulas properantes. At nos demonftrationem per fyllogifmum 
rejicimus, quod confuiius agat, et naturam emittat e manibus. Tametfi enim nemini 
dubium efle poilit, quin, quae in medio termino conveniunt, ea et inter fe conveniant 
(quod eft mathematicae cujufdam cenitudinis) nihilominus hoc fubeft fraudis, quod 
iyllogihnus ex propofuionibus conftet, propolitiones ex verbis, verba autem notionum 
teflerae et figna fmt. Itaque ii notiones ipfae mentis (quae verborum quafi anima 
funt ettotius hujufmodi ftrucbirae ac fabricae bafis) male ac temere a rebus abftra&ae, 
et tagae, nee fatis definitae et circumfcriptae, denique multis modis vitiofae fuerint, 
omnia ruunt. Rejicimus igitur fyllogifmum ; neque id folum quoad principia (ad 
quae nee illi earn adhibent) fed etiam quoad propoiitiones medias ; quas educit fane 
atque pariurit utcunque, fyllogifmus ; fed operum fteriles, et a praftica remotas, et 
plane'cfaoad partem activam fcientiarum incompetentes. Ouamvis igitur relinquamus 
fyllogilmo, et hujufmodi demonitrationibus famofis ac jaftatis, jurifdi^tiunem in artes 
populares et opinablles (nil enim in hac parte movemus) tamen ad naturam rerum, 

induftione 



DISTRIBVTIO OPERIS. 

mdu&ionc per omnia, ct tarn ad minores propofitiones, quam ad majores, utimur* 
Induftionem enim cenfeums earn eilc demonftrandi formam, quae fenfum tuetur, et 
naturam premit, et operibus imminet ac fere immifcetur. 

Itaque ordo quoque demonftrandi plane invertitur. Adhuc enim res ita geri con- 
fuevit ; ut a fenfu et particularibus primo loco ad maxime generalia advoletur,. 
tanquam ad polos fixos, circa quos difputationes vertantur ; ab i 1 lis caetera per media 
deriventur : via certe compendiaria, led praecipiti ; et ad naturam impervia, ad dil- 
putationes vero proclivi et accommodata. At, fecundum nos, axiomata conti- 
nenter et gradatim excitantur, ut nonnili poftremo loco ad generaliflima veniatur : ea 
vero generaliflima evadunt, non notionalia, fed bene terminata; et talia, quae natura 
ut revera libi notiora agnofcat, quaeque rebus haereant in medullis. 

At in forma ipfa quoque induction is, et judicio, quod per earn fit, opus longe 
maximum movemus. Ea enim, de qua diale&ici loquuntur, quae procedit per enu- 
merationem fimplicem, puerile quiddam eft, et precario concludit, et periculo ab 
inftantia contradiftoria exponitur, ct confueta tantum intuetur ; nee exitum reperit. 

Atqui opus eft ad fcientias induclionis forma tali, quae experientiam folvat, et 
feparet, et per excluiiones ac rej e&iones debitas neceflario concludat. Quod li 
judicium illud vulgatum dialecticorum tam operofum fuerit, et tanta ingenia exer- 
cuerit ; quanto magis laborandum eft in hoc altero, quod non tantum ex mentis pene- 
tralibus, fed etiam ex naturae vifceribus extrahitur ? 

Neque tamen hie finis. Nam fundamenta quoque fcientiarum fortius deprimimus 
et folidamus, atque initia inquirendi altius fumimus, quam adhuc homines fecerunt : 
ea fubjiciendo examini, quae logica vulgaris tanquam fide aliena recipit. Etenim 
dialectici principia fcientiarum a fcientiis fingulis tanquam mutuo fumunt; rurius 
notiones mentis primas venerantur: poftremo informationibus immediatis fenfus bene 
difpofiti acquiefcunt. At nos logicam veram fingulas fcientiarum provincias majore 
cum imperio, quam penes ipfarum principia fit, debere ingredi decrevimus ; atque 
ilia ipfa principia putativa ad rationes reddendas compellere, quoufque plane conftent. 
Chiod vero attinet ad notiones primas intelleclus ; nihil eft eorum, quae intelleftus 
fibi permiffus congeftit, quin nobis pro fufpecto fit ; nee ullo modo ratum, nifi novo 
judicio fe ftiterit, et fecundum illud pronuntiatum fuerit. Quinetiam fenfus ipfius 
informationes multis modis excutimus. Senfus enim fallunt utique ; fed et errores 
luos indicant : verum errores praefto, indicia eorum longe petita funt. 

Duplex autem eft fenfus culpa: aut enim deftituit nos, aut decipit. Nam primo, 
plurimae funt res, quae fenfum etiam refte difpofitum, nee ullo modo impeditum, 
effugiunt ; aut fubtilitate totius corporis, aut partium minutiis, aut loci diftantia, aut 
tarditate atque etiam velocitate motus, aut familiaritate objefti, aut alias ob caufas. 
Neque rurfus, ubi fenfus rem tenet, prehenfiones ejus admodum firmae funt. Nam 
teltimonium et informatio fenfus femper eft ex analogia hominis, non ex analogia 
univerfi : atque magno prorfus errore afferitur, fenfum effe meniuram rerum. 

Itaque ut his occurratur ; nos multo et fido minifterio auxilia fenfui undique con- 
quifivimus, et contraximus : ut deftitutionibus fubftitutiones, variationibus reftifica- 
tiones fuppeditentur. Neque id mclimur tam inftrumentis, quam experimentis. Et- 
enim experimentorum longe major eft fubtilitas, quam fenfus ipfius licet inftrumentis 
exquifitis adjuti : (de iis loquimur experimentis, quae ad intentionem ejus, quod quae- 
ritur, perite, et fecundum artem excogitata et appofita funt.) Itaque perception! 
fenius immediatae ac propriae non mul turn tribuimus : fed eo rem deducimus, ut 
fenius tantum de experimento, experimentum de re judicet. Quare exiltimamus 

Vol. IV. C nos 



I* 



DISTRIBVTIO O P E R I S. 

nos fenfm (a quo omnia in naturalibus petenda funt, nifi forte libeat infanire) an- 
tiftites religiofos, et oraculorum ejus non imperitos interpretes nos praeftitiffe : ut 
alii profeflione quadam, nos re ipfa fenfum tueri, ac colere videamur. Atque hujuf- 
modi funt ea, quae ad lumen ipfum naturae, ejufque accenfionem, et immiffionem 
paramus : quae per fe fufficere poffent, fi intellectus humanus aequus et inftar 
tabulae abrafae effet. Sed cum mentes hominum miris modis adeo obfeffae fint, utad 
veros rerum radios excipiendos iincera et polita area prorfus defit ; neceffitas quaedam 
incumbit, ut etiam huic rei remedium quaerendum effe putemus. 

Idola autem, a quibus occupatur mens, vel adfcititia funt, vel innata. Adfcititia 
vero immigrarunt in mentes hominum, vel ex philofophorum placitis et feftis, vel ex 
perverfis legibus demonftrationum. At innata inhaerent naturae ipfms intclleftus, 
qui ad errorem longe proclivior effe deprehenditur, quam fenfus. Vtcunque enim 
homines fibi placeant, et in admirationem mentis humanae ac fere adorationem ruant, 
illud certiffimum eft; ficut fpeculum inaequale rerum radios ex figura et fe&ione 
propria immutat ; ita et mentem, cum a rebus per fenfum patitur, in notionibus fuis 
expediendis et comminifcendis, haud optima fide rerum naturae fuam naturam in- 
ferere et immifcere. 

Atque priora ilia duo idolorum genera, aegre ; poftrema vero haec nullo modo 
evelli poffunt. Id tantum relinquitur, ut indicentur ; atque ut vis ifta mentis infi- 
diatrix notetur et convincatur, ne forte a deftruttione veterum, novi fubinde errorum 
furculi ex ipfa mala complexione mentis pullulent ; eoque res recidat, ut errores non 
extinguantur, fed permutentur : verum e contra, ut illud tandem in aeternum ratum 
et fixum fit, intellecbam nili per induftionem, ejuique formam legitimam, judicare non 
poffe. Itaque doftrina ifta de expurgatione intellechis, ut ipfe ad veritatem habilis 
fit, tribus redargutionibus abfolvitur : redargutione philofophiarum, redargutione 
demonftrationum, et redargutione rationis humanae nativae. His vero explicatis, ac 
poftquam demum patuerit, quid rerum natura, quid mentis natura ferat ; exiftimamus 
nos thalamum mentis et univerfi, pronuba divina bonitate, ftraviffe et ornaffe. Epi- 
thalamii autem votum fit, ut ex eo connubio auxilia humana, et ftirps inventorum, 
quae necefiitates ac miferias hominum aliqua ex parte doment et fubigant, fufcipiatur. 
Haec vero eft operis pars fecunda. 

At vias non folum monftrare et munire, fed inire quoque confilium eft. Itaque 
tertia pars operis comple&itur Phaenomena Vniverfi ; hoc eft, omnigenam experien- 
tiam, atque hiitoriam naturalem, ejus generis, quae poffit effe ad condendam philofo- 
phiam fundamentalis. Neque enim excellens aliqua demonftrandi via, five naturam 
interpretandi forma, ut mentem ab errore et lapfu defendere ac fuftinere, ita ei 
materiam ad fciendum praebere et fubminiftrare poffit. Verum iis, quibus non con- 
jicere et hariolari, fed invenire et fcire propofitum eft; quique non ilmiolas et fabulas 
mundorum comminiici, fed hujus ipfius veri mundi naturam introfpicere, et velut 
diffecare in animo habent ; omnia a rebus ipfis petenda funt. Neque huic labori, 
et inquiiitioni, ac mundanae perambulationi, ulla ingenii, aut meditationis, aut argu- 
mentationis fubftitutio, aut compenfatio fufficere poteft ; non fi omnia omnium ingenia 
coierint. Itaque aut hoc prorfus habendum, aut negotium in perpetuum deferendum. 
Ad hunc vero ufque diem ita cum hominibus a£tum eft, ut minime mirum fit, fi 
natura fui copiam non faciat. 

Nam primo, fenfus ipfius informatio, et deferens, et fallens : obfervatio, indiligens, 
et inaequalis, et tanquain fortuita : traditio, vana, et ex rumore : praftica, operi in- 
tent a, 



DISTRIBVTIO OPERIS, 1 1 

tenta, et fervilis : vis experimental is, caeca, flupida, vaga, et praerupta i denique 
hiftoria naturalis levis et inops ; vitioliffimam materiam intellecrui ad philofophiam 
et lcientias congefferunt. 

Deinde, praepoftera argumentandi fubtilitas et ventilatio, ferum rebus plane de- 
fperatis tentatur remedium : nee negotium ullo modo reftituit, am errores feparat. 
ltaque nulla fpes majoris augmenti ac progreflus fita eft, nifi in reftaurationc quadam 
fcientiarum. 

Hujus autem exordia omnino a naturali hiftoria fumenda font, eaque ipfa novi 
cujuldam generis et apparatus. Fruflra enim fuerit fpeculum expolire, fi defint 
imagines: et plane materia idonea praeparanda eft intellecmi, non iblum praefidia 
fida comparanda. Diflert Tero rurfus hiftoria noftra (quemadmodum logica noftraj 
ab ea, quae habetur, multis rebus : fine, five officio ; ipfa mole et congerie ; dein 
fubtilitate ; etiam deleftu, et conftitutione in ordine ad ea, quae ftquuntur. 

Primo enim earn proponimus hiftoriam naturalem, quae non tarn aut rerum va- 
rietate dele&et, aut praefenti experimentorum fruftu juvet ; quam lucem inventioni 
caufarum affundat, et philofophiae enutricandae primam mammam praebeat. Licet 
enim opera, atque activam fcientiarum partem praecipue fequamur, tamen meflis 
tempus expettamus, nee mufcum et fegetem herbidam demetere conamur. Satis 
enim fcimus axiomata refte inventa, tota agmina operum fecum trahere ; atque opera 
non fparfim, fed confertim exhibere. Intempeftivum autem ilium et puerilem 
affe&um, ut pignora aliqua novorum operum propere captentur, prorfus damnamus 
et amovemus, ceu pomum Atalantae, quod curfum retardat. Atque hiftoriae noftrae 
naturalis officium tale eft. 

Quoad congeriem vero, conficimus hiftoriam non folum naturae liberae ac folutae 
(cum fcilicet ilia fponte fluit, et opus fuum peragit ; qualis eft hiftoria coeleftium, 
meteororum, terrae, et maris, mineralium, plantarum, animalium) fed multo mag;s 
naturae conftrictae et vexatae ; nempe, cum per artem et minifterium humanum de 
ftatu luo detruditur, atque premitur et fingitur. ltaque omnia artium mechani- 
carum, omnia operativae partis liberalium, omnia practicarum complurium, quae in 
artem propriam non coaluerunt, experimenta (quantum inquirere licuit, et quantum 
ad finem noftrum faciunt) perfcribimus. Quin etiam (ut quod res eft, eloquamur) 
faftum hominum et fpeciofa nil morati, multo plus et operae et praefidii in hac parte, 
quam in ilia altera, ponimus : quandoquidem natura rerum magis fe prcdit per vexa- 
tiones artis, quam in libertate propria. 

Neque corporum tantum hiftoriam exhibemus, fed diligentiae infuper noftrae effe 
putavimus, etiam virturum ipfarum (illarum dicimus, quae tanquam cardinales in 
natura cenferi poffint, et in quibus naturae primordia plane conftituuntur ; utpote 
materia primis paffionibus ac defideriis ; viz. denfo, raro, calido, frigido, coniulenti, 
fluido, gravi, levi, aliifque baud paucis) hiftoriam feorfum comparare. 

Enimvero, ut de fubtilitate dicamus, plane conquirimus genus experimentorum 
longe fubtilius et fimplicius, quam funt ea, quae occurrunt. Complura enim a tene- 
bris educimus et eruimus, quae nulli in mentem veniffet inveftigare, nifi qui certo 
et conftanti tramite ad inventionem caufarum pergeret ; cum in fe nuliius magnopere 
fint ufus ; ut liquido appareat, ea non propter fe quaefita effe ; fed ita prorfus ie 
habeant ilia ad res et opera, quemadmodum literae alphabeti fe habeant ad oratioiiem 
f rerba: quae licet per fe inutiles, eaedem tamen omnis fermonis elementa funt. 

In delevfm autem narrationum et experimentorum melius horamtbus caviflfe nos- 
arbitramur, quam qui adhuc in hiftoria naturali verfati funt. Nam omnia fide ocu- 

C 2 ^ ata > 



12 DISTIUBVTIO OPE11IS. 

Una, aut faltem perfpecla, et fumma quadam cum feveritate recipimus : ita ut nil 
referatur au£lura miraculi caufa, fed quae narramus, a fabulis er vanitate cafta & 
jntemerata fiht. Quinetiam et recepta quaeque ac jaftata mendacia (quae mirabili 
quodani aegle&u per faecula multa obtinuerunt, et inveterata funt) nominatim pro- 
feribimus et notamus, ne fcientiis amplius molefta fint. C)uod enim prudenter anira- 
advertit quidara; fabulas et fuperflitiones, et nugas, quas nutriculae pueris inftillant, 
mentes eorum etiam ferio depravare: ita eadem nos movit ratio, ut fo'iciti atque 
etiam anxii fimus, ne ab initio, cum veluti infantiam philofophiae fub hiftoria natu- 
rali tra&emus et curemus, ilia alicui vanitati affuefcat. At in omni experimento novo 
et paulo fubtiliore, licet (ut nobis videtur) certo ac probato, modum tameu experi- 
menti, quo ufi fumus, aperte fubjungimus : ut, poftquam patefaftum fit quomodo 
tingula nobis conftiterint, videant homines quid erroris fubeffe et adhaerere point; 
atque ad probationes magis fidas, et magis exquiiitas (fi quae fint) expergifcantur ; 
denique ubique monita, et fcrupulos, et cautiones afpergimus, religione quadam, et 
tanquam exorcifmo omnia phantafmata ejicientes, ac cohibentes. 

Poftremo, cum nobis exploratum fit, quantopere experientia et hiftoria aciem 
mentis humanae difgreget ; et quam difficile lit (praefertim animis vel teneris, vel 
praeoccupatis) a principio cum natura confuefcere ; adjungimus faepius obfervationes 
noflras, tanquam primas quafnam converfiones et inclinationcs, ac veluti afpectus 
hiftoriae ad philofophiam : ut et pignoris loco hominibus fint, eos in hiftoriae flufti- 
bus perpetuo non detentum iri ; utque, cum ad opus intellectus deveniatur, omnia 
fint magis in procinclu. Atque per hujufmodi (qualem defcribimus) hilloriam natu- 
ralem, aditum quendam fieri pofle ad naturam tutum et commodum ; atque materiam 
intellecTiui praeberi probam et praeparatam cenfemus. 

PqsTxyjAM vero et intelleftum fidiffimis auxiliis ac praefidiis ftipavimus, et juftum 
divinorum operum exercitum feveriffimo deleftu comparavimus; nil amplius fupereffe 
videtur, niii ut philolophiam ipfam aggrediamur. Attamen in re tarn ardua et fuf- 
penfa funt quaedam, quae neceffario videntur interponenda ; partim docendi gratia, 
partim in ufum praefentem. 

Horum primum eft, ut exempla proponantur inquirendi et inveniendi, fecundum 
noftram rationem acviam, in aliquibusfubjectis repraefentata : fumendo ea potiilimum 
Jubjefta, quae et inter ea, quae quaeruiitur, funt nobiliilima, et inter fe maxime diver- 
fa; ut in unoquoque genere exemplum non defit. Neque de iis exemplis loquimur, 
quae fingulis praeceptis ac regulis, illuftrandi gratia, adjiciuntur (hoc enim in fecunda 
parte operis abunde praefticimus) fed plane typos intelligimus et plafmata, quae uni- 
verfum mentis procefi'um, atque inveniendi continuatam fabricam et ordinem in certis 
fubjeclis, iifque variis et iniignibus, tanquam fub oculos ponanr. Etenim nobis in 
mentem venit, in mathematicis, ailante machina, fequi demonftrationem facilem et 
perfpicuam: contra, abfque hac commoditate, omnia videri involuta, et, quam 
revera funt, fubtiliora. Itaque hujufmodi exemplis quart am partem noftri operis attri- 
buimus: quae revera nil aliud eft, quam fecundae partis applicatio particularis et ex- 
plicata. 

At quinta pars ad tempus tantum, donee reliqua perficiantur, adhibetur: et tan- 
quam foenus redditur, ufque dum fors haberi pofiit. Neque enim finem noftrum ita 
petimus occaecati ; ut, quae occurrunt in \ia utilia, negligamus. Quamobrem quin- 
tam partem operis ex iis conficimus, quae a nobis autinventa, aut probata, autaddita 
4 funt 



DISTRIBVTIO OPERIS. 13 

Ann: neque id tamen ex rationibus atque praefcriptis interpretandi ; fed ex ccdem 
intellefhis ufu, quern alii in inquirendo et inveniendo adhibere confueverunt. Etenim 
cum, ex perpetua nollra cum natura confuetudine, majora de meditationibus noftris, 
quam pro ingenii viribus, fperamus; turn poterunt ilia veluti tabernaculorum in via 
pofitorum vice fungi, ut mens adcertiora contendens in iis paulilper acquiefcat. Atta- 
men teilamur interim, nos illis iplis, quod ex vera interpretandi forma non lint inventa, 
am probata, teneri minime velle. Iltam vero judicii fufpenfionem, non ell quod ex- 
horreat quifpiam in doctrina, quae non Gmpliciter nil lciri polTe, fed nil nili certo 
ordine et certa via fciri poffe afferit: atque interea tamen certos certitudinis gradusad 
ufum et levamen conllituit; donee mens in caufarum explicatione confdlat. Neque 
enim illae ipfae fcholae philofophorum, qui Acatalepiiam Gmpliciter tenuerunt, inferi- 
ores fuere illis, quae pronuntiandi licentiam ufurparunt. Illae tamen fenfui et intelle- 
ftui auxilia non paraverunt, quod nos fecimus: fed fidem et auctoritatem plane lullu- 
lerunt; quod longe alia res eft, et fere oppoilta. 

Sexta tandem pars operis noflri (cui reliquae inferviunt ac miniftrant) earn demura 
recludit et proponit philolophiam, quae exhujufmodi (qualem ante docuimus etpara- 
■vimus) inquifitione legitima, et calla, et fevera educitur et conllituitur. Hanc vero 
pollremam partem periicere et ad exitum perducere, res eft et fupra vires, et ultra 
fpes noltras collocata. Nos ei initia (ut fperamus) non contemnenda, exitum generis 
humani fortuna dabit ; qualem forte homines, in hoc rerum et animorum itatu, baud 
facile animo capere aut metiri queant. Neque enimagitur folum felicitas contempla- 
tiva, fed vere res humanae et fortunae, atque omnis operum potentia. Homo enim, 
naturae minifter et interpres, tantum facit et intelligit, quantum de naturae ordine, 
opere, vel mente, obfervaverit : nee amplius fcit, aut poteil. Neque enim ullae vires 
caufarum catenam folvere aut perfringere poffunt: neque natura aliter, quam parendo, 
vincitur. Itaque intentiones geminae illae, humanae fcilicet fcientiae, et potentiae,vere 
in idemcoincidunt: et fruftratio operum maxime fit ex ignoratione caufarum. 

Atque in eo funt omnia, fiquis oculos mentis a rebus iplis nunquam dejiciens, earum 
imagines plane ut funt, excipiat. Neque enim hoc Gverit Deus, ut phantaliae noftrae 
fomnium pro exemplari mundiedamus: fed potius benigne faveat, ut apocalyphm, ac 
veram vilionem vefligiorum et ligillorum Creatoris fuper creaturas, fcfibamus. 

Itaque tu, Pater, qui lucem vifibilem primitias creaturae dedifti, et lucem intellectu- 
alem ad falligium operum tuorum in faciem hominis infpiralli ; opus hoc, quod a tua 
bonitate profecTaim, tuam gloriam repetit, tuere et rege. Tu, pollquam converfuses 
ad fpeclandum opera, quae fecerunt manus tuae, vidifti quod omnia elfent bona valde; 
et requievifli. At homo, converfus ad opera, quae fecerunt manus fuae, vidit quod 
omnia effent vanitas et vexatio fpiritus ; nee ullo modo requievit. Quare f: in operi- 
bus tuis fudabimus, facies nos vilionis tuae et fabbati tui participes. Supplices peti- 
mus, ut haec mens nobis conftet : utque novis eleemofynis per manus noflras et aliorum, 
quibus eandem mentem largieris, familiam humanam dotatam velis. 

I N S T A V- 



INSTAVRATIONIS 



M A G N A E 



PARS PRIMA. 



FRANCISCI 



BARONIS DE VERVLAMIO, 



VICE-CO MIT IS SANCTI ALBANI, 



D E 



DIGNITATE et AVGMENTIS 



SCIENTIARVM 



LIBRI NOVEM. 



AD REGEM SVVM. 



Vol. IV. D G V L I- 



G V L I E L M V S RAWLEY. 

Sacrae Theologiae Profeffor, 

I LL VSTRISSIMI DOMINI 

D. Franc i sci Baronis de Vervlamio, 

Vice Comitis Sancti Albani, 

SACELLANVS, 

LECTORI S. 

CVM Domino meo flacuertt, eo me dignar'i honore, ut in edendis operibus fuis opera 
mea iifusfit ; non abs re fore exiflimavi, ft leclorem de aliquibus, quae ad huncpri- 
mum tomum pertinent, breviter moneam. traclatum iftum, De dignitate et augmen- 
ts Scientiarum, ante annos ododecim, edidit dominatiofua, lingua patria, in duos tan- 
tummodo Bros dijlributum ; et regiae fuae majeflati dicavit, quod_ et nunc facit. Non 
it a pridem animum adjecit, ut in Latinam linguam verteretur .- inaudiverat fiquidem 
illud a pud exteros expeti : quinetiam folebat fubinde dicere, libros modernis Unguis con- 
fcriptos, non ita multo pojl decocluros. Ejus igitur tranfiationem, ab infignioribus qui- 
bufdam eloquentia viris elaboratam, propria quoque recenfwne c aft i gat am, jam emffiiU 
Ac liber primus certe, quafi mera tranftatio eft, in paucis admodum mitt at us : at reliqui 
oclo, qui parti tiones fcientiarum tradunt, at que unico ante libra continebantur, ut novum 
opus, et nunc primum editwn, prodit. Caufa autem praecipua, quae dominationemfuam 
movit, ut opus hoc retraclaret, et in plurimis amplificaret, eafuit; quod in Inftauratiqne 
Mapna (quam diu poftea edidit) Partitiones fcientiarum, pro prima Inftaurationis 
parte conftituit; quam fequeretur Novum Organum; dein Hiftoria naturalis ; etftc 
deinceps. Cum igitur reperiret partem earn de Partitionibus fcientiarum jam pridem 
elaboratam {licet minus folide quam argument i dignitas poftularei) optimum fore putavit, 
ft retraclaretur, et redigeretur in opus juftum et completion. At que hoc -paclo, fidemfuam 
liberari intellivit, de prima parte Inftaurationis praeftitam. Quantum ad opus ipfum, 
non eft tenuitatis meae, de eo aliquid praefari. Praeconium ei, quod optime conveniat, 
exiftimo futurum illud, quod Demofthenes interdum dicere folebat de rebus geftis Atheni- 
cnfium veterum ; Laudatorem iis dignum effe folummodo tempus. Deum Opt. Max. 
obnixe precor, ut, pro dignitate operis, jruclus uberes diuiurnique et auclori et leclori 



continuant 



£> 



FRAN. 



FR A N C I S C I 

BARONIS DE VERVLAMIO, 

VICE-COMITIS SANCTI A L B A N I, 

D E 

DIGNITATE et AVGMENTIS 

SCIENTIARVM 

LIBER P R I M V S. 

AD REGEM SVVM. 



SVB veteri lege, rex optime, erant et fpontaneae oblationes, et quotidiana facri- 
ficia ; haec ex rituali cultu, illae ex pia alacritate profeftae. Arbitror equidem 
deberi tale quidpiam regibus a fervis fuis ; ut fcilicet quifque non folum muneris fui 
tributa, fed et amoris pignora deferat. Atque in prioribus illis fpero me minime 
defuturum ; in pcfteriori autem genere dubitavi, quid potiffimum fumerem : fatius 
autem vifum eft, hujufmodi aliquid deligere, quod potius ad perfonae tuae excellen- 
tiam, quam ad negotia coronae fpe&aret. 

Ego faephTime de majeftate tua, ut debeo, cogitans (miffis aliis five virtutis, five 
fortunae tuae dotibus) magna prorfus afEcior admiratione, cum intueor excellentiam 
earum in te virtutum, facultatumque, quas philofophi intellectuales vocant : capaci- 
tatem ingenii tot et tanta complexam, firmitudinem memoriae, prehenlionis velocita- 
tem, judicii penetrationem, elocutionifque ordinem fimul et facilitatem. Subit pro- 
fefto animum quandoque dogma illud Platonicum, quo afferitur, Scientiam nihil aliud 
effe, quam rem'inifcentiam ; ammumque naturaliter omnia cognofcere, nativae luci, quam 
fpecus corporis obumbraverat, fubinde redditum. Certe hujus rei (ii in quo alio) relucet 
in majeftate tua exemplum iniigne; cui adeoprompta eft mens ad concipiendam flam- 
mam, ubi vel leviftima earn excitaverit objefta occafio, vel minima alienae cognitionis 
fcintilla affulferit. Ouemadmodum igitur, de regum fapientiflimo, facra perhibet 
fcriptura, Cor illi fuijfe, tanquam arenam maris : cujus quanquam maffa praegrandis, 
panes tamen minutiflimae; lie mentis indiditDeus majeftati tuae craiim plane mira- 
bilem, quae cum maxima quaeque compleftatur, minima tamen prehendat, nee patia- 
tur elfluere : cum perdifticile videatur, vel potius impoflibile in natura, ut idem 
inftrumentum et grandia opera, et pufilla apte difponat. Quantum ad elocutionem 
mam, occurrit illud Cornelii Taciti de Augufto Caefare; Augufto, inquit, profluens, 
et quae pnncipem virion deceref, eloquentia fuit. Sanefi refte rem perpendamus, omn's 
oratio aut laboriofa, aut affeftata, aut imitatrix, quamvis alioquin excellens, neicio quid 
fervile olet, nee fui juris eft. Tuum autem dicendi genus vere regium eft, profluens 

D 2 tanquam 



:o 



DE A VG MENTIS S QIENTI ARVM. Lib. I. 

tanquam a fonte, et nihilominus, ficut naturae ordo poftulat, rivis diduclum fuis, ple- 
num facilitatis felicitatifque, imitans neminem, nemini imitabile. Atque ficut in 
rebus tuis, quae tam ad regnum, quam ad domum tuam fpe&ant, virtus videtur cum 
fortuna certare ; mores fcilicet optimi cum felici regimine ; fpes tuae olim patienter et 
pie cohibitae, cum faufta et opportuna fperatorum adeptione; thori conjugalis fanfta 
fides, cum fruftu conjugii beato, in fobole pulcherrima ; pia, et principe chriftiano di- 
gnifiima ad pacem propenfio, cum fimili vicinorum principum inclination^ in idem 
votum felicitcr confpirantium : fie et in intelleftus tui dotibus non levior exoritur lis et 
aemulatio, fi eas, quae a natura ipfa praebitae funt et infufae, cum inftru&iffima gaza 
multiplicis eruditionis, et plurimarum artium fcientia committamus. Neque vero 
facile fuerit, regem aliquem poll Ch.riir.um natum reperire, qui fuerit majeftati tuae lite- 
rarum divinarum et humanarum varietate, et cultura comparandus. Percurrat, qui 
voluerit, imperatorum et regum feriem, et juxta mecum fentiet. Magnum certe 
quiddam praeftare reges videntur, fi delibantes aliorum ingenia ex compendio fapiant, 
aut in cortice doftrinae aliquatenus haereant, aut denique, literatos ament evehantque. 
At regem, et regem natum, veros eruditionis fontes haufifTe, imo ipfummet foment 
eruditionis effe, prope abeft a miraculo. Tuae vero majeftati etiam illud accedit, quod 
in eodem pe&oris tui fcrinio facrae literae cum profanis recondantur ; adeo ut, cum 
Hermete illo Trifmegifto, triplici gloria infigniaris, poteftate regis, illuminatione 
facerdotis, eruditione philofophi. Cum igitur alios reges longe hac laude (proprie quae 
tua eft) fuperes; aequum eft, ut non folum praefentis faeculi fama, et admiratione cele- 
bretur, aut etiam hiftoriarum lumine pofteritati tranfmittatur, verum ut folido aliquo 
in opere incidatur, quod et regis magni potentiam denotet, et regis tam infigniter doc"H 
imaginem referat. 

Cmare (ut ad inceptum revertar) nulla potior mihi vifa eft oblatio, quam traftatus 
aliquis eo fpeftans. Hujus argumentum duabus conftabit partibus. In priori (quae 
levior eft, neque tamen ullo modo praetermittenda) de fcientiae et literarum per 
omnia excellentia agendum eft ; et fimul de merito eorum, qui in iifdem provehendis 
operam ftrenue et cum judicio impendunt. Fofterior vero pars (quod caput rei eft) 
proponet, quid in hoc genere hucufque actum fit, et perfectum ; infuper et ea perftrin- 
get quae videntur deflderari ; ut, quamvis non aufim feponere aut deligere, tuae quod 
praecipue majeftati commendem, tamen multa et varia repraefentando, regias tuas 
cogitationes excitare polrlm, ut proprios pectoris tui thefauros excutias, atque inde pro 
magnanimitate tua atque fapientia, optima quaeque, ad artium et fcientiarum termi- 
nos proferendos, depromas. 

IN ipfo veftibulo prions partis, ad purgandam viam, etquafi indicendum filentium, 
quo melius audiantur teftimonia de dignitate literarum, abfque oblatratione tacitarum 
objeftionum, ftatui primoloco liberare literas opprobriis et vilipendiis, quibus impetit 
eas ignorantia ; fed ignorantia, fub non uno fchemate : modo in theologorura zeloty- 
pia, modo in poliucorum fupercilio, modo in ipforum literatorum erroribus (de. often- 
tans, et prodens. Audio primos dicentes, fcientiam inter ea effe, quae parce cauteque 
admittenda funt: fcientiae nimium appetitum fuiffe primum peccatum, unde hominis 
lapfus; hodieque haerere ferpentinum quid in ea, fiquidem ingrediens tumorem indu- 
cit ; Scientia inflat : Salomonem cenfere, Faciendi libros nullum effe finem, multnmque 
leaionem carn'u effe affliclionem ; et alibi, In multa fapientia tmltam effe in.lignationem ; 
a qui augct fcientiam, augere et dolorem ; D. Pauli monitum elle, Ne decifiamur fer 

inanem 



Lib. I. D E AVGMENTIS SCIENTIARVM. 21 

inanem philofophiam : quin et experientia notum efle, doftiflimos viros, haereticorum 
coryphaeos, doftiflima faecula in atheilmum proclivia fuiffe ; contemplationem deni- 
que iecundarum caufarum auftoritati primae caufae derogare. 

Yt igitur fallitatem hujusdogmatis, fundamentaque ejus male iacta aperiamus; cui- 
vis obviam ell: iftos non percipere, fcientiam, quae lapfum peperit, non fuiffe puram 
illam priraigeniamque fcientiam naturalem, cujus lumine homo animalibus, in paradifo 
adduftis, nomina ex natura impofuit; fed fuperbam iliam boni et malt, per quam excu- 
tere Deum, libique ipfe legem figere ambivir. Neque certe vis ulla fcientiae, quanta 
quanta lit, inflat mentem, cum nihil implere animum, nedum diftendere poftit, praeter 
Deum, Deique contemplationem. Quare Salomon, de duobus palmariis inTentionis 
fenfibus (vifu atque auditu) loquens; ait, Oculum videndo, aurem audiendo non fatiari. 
Quod ii non fit impletio, fequitur, continens majus efle contento. Haud aliter de 
fcientia ipfa, animoque humano (cui fenfus funt tanquam emiffarii) definit his verbis, 
quae calendario fuo ephemeridique, omnium rerum tempora defcribenti, fubneftit, 
ita concludens; Omnia Deus condidit, ut unumquodque pulchrumfit in tempore-fuo : mun- 
dum quoque ipfum indidit cordi ear um: tnvenire tamen homo nonpotefl opus, quod opera tits 
ejl Deus, ab initio ufque adfinem. Quibus verbis haud obfcure innuit, Deum fabricatum 
efle animum humanum inftar fpeculi, totius mundi capacem, ejufque non minus firi- 
entem, quam oculum luminis : neque geftientem folum confpicere varietates viciffitu- 
dinefque temporum, verum etiam perfcrutandi explorandique immotas atque inviola- 
biles naturae leges, et decreta, ambitiofum. Et quamvis innuere videatur, fummam 
illam naturae oeconomiam (quam appellat Opus, quod operatur Deus, ab initio ufque ad 
Jinem) non poife inveniri ab homine; hoc non detrahit captui humano, fed in impedi- 
menta doctrinae rejiciendum ; qualia funt vitae brevitas, ftudiorum divortia, fcien- 
tiarum traditio prava et infida, plurimaque alia incommoda, quibus humana conditio 
irretirur: liquidem nullam univerfi partem ab humana difquifitione alienam efle, fatis 
clare alibi docet, inquiens, Spiritus hominis eft tanquam lucerna Dei, qua intima arcana 
explorat. Qiiare fi tanta lit amplitudo captus humani, manifeflum eft, nullum efle 
periculum a quantitate fcientiae, utut diflufa, ne aut tumorem inducat, aut exceffum : 
fed a qualitate tantum, quae quantulacunque fit, fi abfque antidoto fua fumatur, ma- 
lignumquid habet, atque venenofum, flatuofis fymptomatis pleniffimum. Haec anti- 
dotus, five aroma (cujus mixtio temperat fcientiam, eamque faluberrimam efficit) efi: 
charitas. Quod etiam priori claufulae fubjungit Apoflolus, dicens, Scientia in/lat, cha- 
ritns autetn aedificat. Cui confonum eft, quod alibi docet : Si, inquit, Unguis loquar 
angelorum, vel heminum, charitatem autem non habeam,faclus fum velut aes refonans, aut 
cymbalum tinniens. Non quin eximium quid fit loqui linguis angelorum et hominum, 
fed quia, fi legregetur a charitate, neque ad commune humani generis bonum dirigatur, 
potius inanem gloriam exhibebit, quam folidum fruftum. Cenfuram quod attinet Salo- 
monis, de exceffu legendi fcribendique libros, et cruciatu fpiritus e fcientia oriundo ; 
monitumque etiam Paulinum, Ne decipiamur per inanem philofophiam : fi recte explicen- 
tur ea loca, optime oftendent veros cancellos, et limites, quibus humana fcientia circum- 
fepitur; ita tamen ut liberum fit ei, abfque omni coar&atione univerfam rerum naturam 
amplecli. Sunt enim limites tres. Primus, ne ita felicitatem collocemus in fcientia, 
ut interim mortalitatis noftrae oblivio fubrepat. Secundus, ne fie utamur fcientia, ut 
anxietatem pariat, non animi tranquillitatem. Tertius, ne putemus, poffe nos, per 
naturae contemplationem, myfteria divina affequi. Nam quantum ad primum, optime 
in eodem libro alibi fe Salomon explicat : Satis, inquit, perfpexi, fapientiam tantum 
recedere a jlultitia, quantum luc em a tenebris. Sapientis oculi in capite ejus,ftultus in 

tenebris 



DE AVG MENTIS SCIENTIARVM. Lib. I. 

tenebris oberrat ; fedfimitl did'u'i moriendi necejfttatem utrique ejfe communem. De fecundo 
■certum eft, nullam animi anxietatem, aut perturbationem oriri e fcientia, nifi tantum 
per accidens. Omnis enim fcientia, et admiratio (quae eft femen fcientiae) per feju- 
cunda eft. Cum autem conclufiones inde deducuntur, quae oblique rebus noftris ap- 
plicatae, vel infirmos metus gignunt, vel immodicas cupiditates, mm demum nafcitur 
iCruciatus ille, et perturbatio mentis, qua de loquimur : tunc enim fcientia non eft am- 
•plius lumem ficcum (ut voluit Heraclitus ille obfcurus, Lumen Jiccum optima anima) 
fed fit lumen madidum, atque humoribus afle&uum maceratum. Tertia regula accu- 
•ratiorem paulo difquifitionem poftulat, neque licco pede praetereunda eft. Siquis 
enim ex rerum fenfibilium et materktarum intuitu, tantum luminis aflequi fperet, 
quantum ad patefaciendam divinam naturam, aut voluntatem fufficiet, nae ifte decipitur 
per inanem philofophiam. Etenim contemplatio creaturarum, quantum ad creaturas 
ipfas, producit fcientiam ; quantum ad Deum, admirationem tantum ; quae eft quafi 
abrupta fcientia. Ideoque fcitiifime dixit quidamPlatonicus; Senfus humanos folem re- 
fer re, qui quidem revelat terreflrem globwn, coeleftem vers etflellas obfignat. Sic fenfiu 
referant naturalia, divina occludunt. Atque hinc evenit, nonnullos e dochorum ma- 
jiipulo in haerefin lapfos elle, quum, ceratis fenfuum alis innixi, ad divina evolarecon- 
tenderent. Namque eos, qui autumant nimiam fcientiam inclinare mentem in atheif- 
raura, ignorantiamque fecundarum caufarum pietati erga primam obftetricari, libenter 
compellarem Jobi quaeftione : An oporteat mentiri pro Deo, et ejus gratia dolum loqid 
conveniat, ut ipji gratificemurf liquet enim, Deum nihil operari ordinario in natura, 
nifi per fecundas caufas, cujus diverfum credi fi vellent, impoftura mera eflet, quafi in 
gratiam Dei, et nihil aliud, quam auclori veritatis immundam mendacii hoftiam immo- 
lare. Quin potius certiffimum eft, atque experientia comprobatum, leves guftus in 
philofophia movere fortafle ad atheifmum, fed pleniores hauftus ad religionem reducere. 
Namque in limine philofophiae, cum fecundae caufae, tanquam feniibus proximae, 
ingerant fe menti humanae, menfque ipfa in illis haereat atque commoretur, oblivio 
primae caufae obrepere poflit : fin quis ulterius pergat, caufarumque dependentiam, 
feriem, et concatenationem, atque opera providentiae intueatur, tunc, fecundum poeta- 
rum mythologiam, facile credet fummum naturalis catenae annulum pedi folii Jovis 
affigi. Vt femel dicam : nemo, male applicatae fobrietatis moderationifque famam 
captans, pofle nos nimium progredi, in libris five fcripturarum, five creaturarum, theo- 
logia, aut philofophia, exiftimet; quinimo excitent fe homines, et infinitos profeftus 
audacter urgeant utrobique, et perfequantur ; caventes tantum ne fcientia utantur ad 
tumorem, non ad charitatem, ad oftentationem, non ad ufum ; et rurfus, ne diltinftas 
illas theologiae philofophiaeque doclrinas, earumque latices imperite mifceant ac con- 
fundant. 

Accedamus nunc ad opprobria, quibus literas afpergunt politici. Ilia ejufmodi 
funt : artes emollire animos, militarique gloriae ineptos reddere : turn in politicis 
quoque corrumpere ingenia ; quae vel nimis curiofa efticiunt ex varietate leiftionis ; 
vel nimis pertinacia ex rigore regularum ; vel nimis tumida ex magnitudine exem- 
plorum ; vel nimis extravagantia ex dillimilitudine exemplorum ; quin faltem utcun- 
que avertere, et alienare ar.imos a negotiis, et aftione, otii ac feceflus amorem in- 
ltillantes : dein rebufpublicis inducere difciplinae relaxationem, dum unufquifque 
promptior eft ad difputandum, quam ad obtemperandum. Vnde Cato Cenforius, 
cum primis mortalium fapiens, ubi juventus Romana ad Carneadem philofophum, 
qui venerat Komam legatus, dulcediue atque majeftate eloquentiae ejus capta, undi- 

que 



Lib. L DE A VGMENTIS SCIENTIARV M. 

que conflueret, frequemi fenatu auftor fuit, ur, expeditis negotiis, primo quoijue 
tempore dimitterent hominem, ne avium animos inficeret, et fafcinarct, et nee opi- 
namibus morum confuetudinumque patriarum mutationem induceret. Hoc etiam 
pernios it '\ irgilium (dum iludia fua patriae exifHmationi pofthaberet) ut artes poli- 
tical a lirerariis legregaret ; illas Romanis vendicans, has Graecis relinquens, in ver- 
libus illis decantatis : 

Tu regerc br.peiio populos, Romane, memento : 
Hae tib'i erunt artes, iEn. vi. 851. 

Videmus etiam Any turn, Socratis accufatorem, pro crimine ei objeciffe, quod vi et 
varietate fermonum, ac difputationum fuarum, au&oritatem et reverentiam legum 
confuetudinumque patriarum, apud adolefcentes imminueret ; quodque artem profi- 
teretur perniciofam et periculo plenam, qua quis inftruftus, deteriorem caufam meli- 
orem faceret, vcritatemque ipfam eloquentiae apparatu obrueret. 

Verum hae criminationes, caeteraeque ejufdem farinae, potius perfonatam gravita- 
tem prae le ferunt, quam veritatis candorem. Teftatur enim experientia, iicut unos 
atque eofdem homines, lie una eademque tempora, et rerum bellicarum, et optimarum 
artium gloria noruille. Yiros quod attinet, exemplo fit nobile par imperatorum, Alex- 
ander Magnus, et Julius Caefar diclator, alter Ariftotelis in philofophia difcipulus^ 
alter Ciceronis in dicendo rivalis. Aut fi quis requirat potius literatos, qui in claros 
imperatores evaferunt, quam imperatores, qui infigniter doc~ti fuerunt ; praefto eft 
Epaminondas Thebanus, aut Xenophon Athenieniis : quorum ille primus fuit, qui 
fregit potentiam Spananorum ; hie autem primus, qui ftravit viam ad everiionem 
monarchiae Perfarum. Iftud vero armorum literarumque quafi conjugium, clarius 
adhuc in temporibus, quam in perfonis, elucefcit, quanto nimirum faeculum homine 
objeftum grandius eft. Ipfa quippe eademque tempora, apud Aegyptios, AfTyrios, 
Perlas, Graecos, Romanofque, quae propter bellicam virtutem maxime celebrantur, 
etiam et literis plurimum fuerunt nobilitata ; adeo ut graviifimi auftores philofophique, 
et clariftlmi duces atque imperatores, eodem feculo vixerint. Nee fane aliter fieri 
poteft : quandoquidem ut in homine vigor corporis animique fimul fere maturefcunt, 
nifi quod ille hunc paulo antevertat: fie in rebufpublicis militaris gloria literataque 
(quarum ilia corpori refpondet, haec animo) aut coaeva funt, aut fe proxime confe- 
quuntur. 

Jam vero, eruditionem politicis impedimemo effe potius quam ad'iumento, nil minus 
probabile. Fatemur omnes, temerarium quiddam effe empiricis medicis corpus et 
valetudinis curam tradere ; qui folent pauca quaedam medicamenta, quae illis videntur 
panchreila, venditare, quorum fiducia nihil non audent tentare : cum tamen neque 
caufas morborum, neque aegrotorum habitus, neque fymptomatum pericula, neque 
•veTam fanandi methodum calleant. Videmus pariter errare eos, qui ad caufas et 
lites fuas expediendas adhibent leguleios, in praftica potius, quam in libris juris verfa- 
tos, quibus os facile oblinitur, fi quid novum, aut extra experientiae fuae calles tritos 
occurrat: confimiliter non poteft non effe periculofifhmum, quoties fumma rerum 
empiricis confiliariis praecipue mandatur. E contra, vix exemplum adduci poffit rei- 
publicae infeliciter adminiftratae, ad clavum fedentibus viris eruditis. Quamvis enim 
in more fit politicis, literatos pedaneorum nomine elevare ; hiftoria tamen, veritatis ma- 
gifira, in plurimis fidem facit, pupillares principes adultis longe praeftitiffe (non ob- 
ftante aetatis incommodo) ea ipfa de caufa, quam politici fugillant, quod fcilicet tunc 
temporis a paedagogis adminifiratum fit imperium. Quis ignorat, per decantatum illud 
quinquennium Neronis, onus rerum incubuiffe Senecae paedagogo ? Quin et Gordianus 
4 junior 



-I 



DE AVG MENTIS SCIENTIARVM. Lib. I 

junior decennium laudis Mifitheo paedagogo debuit. Neque infelicius imperium geffit 
Severus Alexander, dum minor fuit : quo tempore omnia procurabant mulieres, fed ex 
confilio praeceptorum. Imo convertamus oculos ad regimen pontificium, ac nomina- 
fim Pii Quinti vel Sixti Quinti, noftro faeculo, qui fub initiis fuis habiti funt pro fra- 
terculis rerum imperitis : reperiemufque acla paparum ejus generis magis effe folere 
memorabilia, quam eorum, qui in negotiis civilibus et principum aulis enutriti ad pa- 
patum afcenderint. Quamvis enim, qui in Uteris vitam maxime traduxerunt minus 
folertes fint atque verfatiles in occafionibus prenfandis, atque accommodandis rebus; 
quo fpe&ant ea, quae ab Italis ragioni dl Jlato dicuntur, quorum nomen ipfum aver- 
fatus eft Pius Quintus, folitus dicere; Effe mera malorum hom'inum commenta, quae oppo- 
nerentur religioni, et virtu ti bus moralibus : in eo tamen abunde fit compenfatio, quod per 
tutum planumque iter religionis, juftitiae, boneftatis, virtutumque moralium prompte 
atque expedite incedant : quam viam qui conftanter tenuerint, illis alteris remediis non 
magis indigebunt, quam corpus fanum medicina. Porro autem curriculum vitae in 
uno homine fuppcditare non potefl exemplorum copiam, ad regendos eventus vitae, 
etiam in uno bomine. Sicut enim interdum fit ut nepos vel pronepos, avum vel 
proavum magis referat, quam patrem ; eodem modo haud raro evenit, utnegotia prae- 
fentia magis quadrent cum exemplis vetuftioribus, quam cum recentioribus. Poftremo 
unius ingenium tantum cedit amplitudini literarum, quantum privati reditus aerario. 

Oiiod fi detur, depravationes illas et impedimenta, quae a politicis imputantur Ute- 
ris, aliquid virium habere et veritatis; attamen fimul monendum, eruditionem in fin- 
gulis plus remedii, quam mali, afferre. Efto enim, literae tacita quadam vi animum 
reddunt incertum atque perplexum ; at certe liquido praecipiunt quomodo cogitationes 
fint expediendae, et quoufque fit deliberandum, quando demum ftatuendum ; imo 
oftendunt, quomodo res interim abfque periculo trahi pofiint, et fufpendi. Efto etiam, 
animos efficiunt magis pertinaces, et difficiles ; at fimul docent, quae res demonftra- 
tionibus, quae conjefturis innituntur ; neque minus diftinftionum et exceptionum ufum, 
quam canonum et principiorum conftantiam, proponunt. Efto rurfus, feducunt et 
detorquent animos exemplorum vel imparitate vel difiimilitudine; nefcio; fed fatis 
novi, eas, tam circumftantiarum efficacias, quam comparationum errores, et applica- 
tionum cautiones, explicare; adeo ut in univerfum magis corrigant animos, quam cor- 
rumpant. Haec autem remedia infinuant undequaque literae, magna vi, et varietate 
exemplorum. Perpendat quis errores Clementis feptimi, a Guicciardino, qui ei fuit 
quafi domefticus, tam luculenter depiftos ; aut vacillationes Ciceronis, in epiftolis ad 
Atticum, manu propria ad vivum refeftas ; omnino inconftantiam et crebras confilio- 
rum mutationes vitabit : infpiciat errores Phocionis ; pervicaciam exhorrebit : fabulam 
Ixionis legat ; et nimias fpes, et hujufmodi fumos, ac nebulas difpellet : intueatur Ca- 
tonem fecundum ; neque unquam migrabit ad antipodas, et contraria praefenti faeculo 
veftigia figet. 

Jam qui putant literas defidiae arnicas efle, otiique et feceftus dulcedine perfundere 
animum; mirum praeftabunt, fi, quae afiuefaciunt mentem perpetuae agitationi, focor- 
diae patronas oftendant : cum contra vere affirmari point, inter omnia hominum genera 
nullum negotia amare propter ipfa negotia, praeter literatum. Alii enim res et nego- 
tia diligunt quaeflus gratia, ut conduftitii opus propter mercedem : alii honoris ergo ; 
etenim dum res gerunt, vivunt in oculis hominum, exiftimationique fuae inferviunt, 
alioqui evaniturae: alii propter potentiam, et fortunae praerogativam, ut amicos 
remunerare, inimicos ulciici polfint: alii ut facultatem aliquam fuam, quam adamant, 
exerceaut, ac fibi ipiis hoc nomine faepius gratulentur, et arrideant: alii denique ut alios 

fuos 



Lib. I. DE AVG MENTIS SCIENT I Alt VM. 2J 

fuos fines confequantur. Adeo ut, quod de gloriofis dici folet, eorum fortitudincra 
fitam effe in fpeftantium oculis, fie hujufmodi hominum diligentia, et llrenuitas hoc 
\idetur agere, aut ut alii plaudant, aut ut ipfi intra fc geftiant. Soli literati negotiis et 
occupationibus delectantur, tanquam a&ionibus naturae confentaneis, et non minus 
falubribus animo, quam exercitatio eft corpori, ipfam rem, non emolumcntum, intuen- 
tes : ita ut omnium minime Tint defatigabiles, fi modo res fit hujufmodi, ut animura 
pro dignitate ejus impleat, et detineat. ()uod fi reperiantur interdum nonnulli, in 
legendo ftrenui, in agendo ceflatores ; non hoc a Uteris ortumhabct, fed ab imbecilli- 
tate et mollitie quadam corporis, animive; quales notat Seneca: £>uidam, inquit, tarn 
funt umbratiles, ut patent in turbido effe, quicquid in luce eft. Yfuvenire poterit fortafle, 
ut hujufmodi ingenii fibi confeii, fe dent Uteris ; eruditio autem ipfa hujufmodi inge- 
nia minime indit, aut progignit. Quod fi quis illud nihilominus mordicus teneat, 
literas nimium abfumere temporis quod alias reftius impendi poffit ; aio, neminem 
adeo diftringi negotiis, quin habeat fua otii intervalla, donee agendi vices atque aeftus 
refluant, nili aut admodum hebes fit in expediendis negotiis, aut parum cum dignitate 
ambitiofus in negotiis cujufcunque generis captandis. Reftat igitur quaerendum, 
qua in re et quomodo has fubfecivas horas collocare oporteat ; ftudiis an voluptatibus, 
genio an ingenio indulgendum. Sicut re&e refpondit Demofthenes Aefchini, homini 
voluptatibus dedito: qui cumper contumeliam objeciffet, Orationes ejus lucemam olere : 
Pol, inquit, multum intereft inter ea, quae ego ac tu ad lucernam faebnus. Quare neu- 
tiquam metuendum, ne literae eliminent negotia ; quin potius vindicant animum ab 
otio et voluptate, quae alias fenfim ad utriufque damnum, et negotiorum, et literarum, 
fubintrare folent. 

Dein, quod oggerunt, literas reverentiam legum atque imperii convellere, calu- 
mnia mera eft, ne probabiliter ad criminandum inducta. Nam qui caecam obedientiam 
fortius obligare contenderit, quam officium oculatum ; una opera afferat, caecum 
manu du&um certius incedere, quam qui luce et oculis utitur. Imo citra omnem 
controverliam, artes emolliunt mores, teneros reddunt, fequaces, cereos, et ad man- 
data imperii du&iles: ignorantia contra, contumaces, refractarios, fedhiofos: quod 
ex hiftoria clariffime patet, quandoquidem tempora maxime indofta, inculta, barbara, 
tumukibus, feditionibus, mutationibufque maxime obnoxia fuerint. 

De Catonis Cenforis judicio, hoc dictum efto, meritillimas eum blafphemiae in lite- 
ras luiffe poenas, cum feptuagenario major, quafi repuerafcens, Graecam linguam cu- 
pidiffime addifceret. Ex quo liquet, priorem illam cenfuram Graecae literaturae, ex 
affeaata potius gravitate, quam quod ita penitus fentiret, fluxifie. Ad "\ irgilii vero 
carmina quod attinet, utcunque illi libitum fuerit univerfo mundo infultare, ltomanis 
aflerendo artes imperandi, caeteras tanquam populares aliis relinqnendo ; in hoc tamen 
manifefto tenetur, ltomanos nunquam imperii faftigium confcendiile, donee ad ar- 
tium culmen fimul pervenilTent. Namque duobus primis Caefaribus, viris imperandi 
peritiifimis, contemporanei erant optimus poeta ille ipfe Virgilius Maro, optimus hi- 
froricus Titus Livius, optimus antiquarius Marcus "S'arro, optimus, aut optirao proxi- 
mus orator, Marcus Cicero ; principes certe, ex omni memcria, in lua quiqne facultate. 
Poftremo, quantum ad Socratis accufationern, id dico tantum; recordemur tempo- 
rum, quibus intentata eft ; nimirum fab triginta tyrannis, monaiir.ni omnium crude-' 
mis, fceleratiffimis, imperioque indignifiimis : qui rerum & temporum orbis poft- 
quam circumacuis eflet, Socrates iile (rlagitiofus fcilicet) heroibus annumeratus eft, et 
memoria ejus omnibus tarn divinis, quam humanis, honoribus cumulata:^ quin dil- 
put. io::es ejus, tanquam corruptrices morum prius habitae, pro praefentiftimis menus 
Vol. IV. E morumque 



% i DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. Lib. T. 

morumqu'e antidotis ab oiflni pofteritate celebrabantur. Atque haec fufficlant ad re- 
fpondendum policicis, qui fuperciliofa feveritate, aut fucata gravitate, auii funt literas 
incefTere contumeliis ; quae tamen confutatio impraefentiarum, nil! quod nefciamus aa 
ad pofteros permanaturi fmt labores noftri, minus neceffaria videatur ; cum afpectus et 
favor duorum literatiihmorum principum, Elizabethae reginae et majeftatis tuae, tan- 
quam Cartons et Pollucis, lucidorum fiderum, wntum apud nos in Britannia Uteris 
ainorera reverentiamque conciiiaverint. 

Nunc ad tertium vituperationum genus pervenimus, quod a literatis ipfis in literas 
redundat, altiufque caeteris folet haerere : eae vel a fortuna, vel a moribus, vel a rtu- 
diis ipforum originem ducunt ; quarum prima extra poteflatem ipforum eft, fecunda 
extra rem, ut tertia fola proprie in difquifitibnem venire videatur. Chrta tamen noa 
tarn de vero rerum pondere, quam de vulgi aeftimatione, ferrao inftituendus eft, haud 
abs re fuerit, etiam de alteris duabus pauca quaedam innuere. 

CHiapropter dignitatis imminutiones, et quail dehoneftamenta, quae a literatorum 
fortuna Uteris imponuntur, fumuntur aut a paupertate et inopia ipforum, aut a vitae 
genere obfcuro et umbratili, aut ab occupationum, in quibus verfantur, lubjeclo non 
admodum nobili. 

Quantum ad paupertatem pertinet, quodque frequenter ufuveniat, ut literati inopes 
fint, et tenui plerunque origine, neque tarn propere ditefcant, ac alii, qui quaelhii lb- 
lum inhiant : confultum foret, hunc locum de laude paupertatis, fratribus mendican- 
tibus (pace eorum dixerim) exornandum tradere ; quibus Machiavellus non parum tri- 
buebat, cum diceret : jamdudum aclum effe de regno facerdotum, nifi reverentia erga 
fratres acmonachos, epij'c'oporum liixum et exceffam compenfaffet : pariter dicat quis, felici- 
tatem et magnificentiam principum et nobilium, jam olim recidere potuifl'e in barba- 
riem et fordes, nifi deberent literatis irtis pauperibus civilis vitae culturam et decus. 
Sed miflis his laudum aucupiis, notatu dignum eft, quam facra atque veneranda res, per 
aliquot apud Romanos faecula,paupertas ipfa habita fuerit ; quae tamen refpublica nihil 
trahebat ex paradoxis. Sic enim praefatur T. Livius : Aut me amor negotii fufceptifaUlt, 
ant nulla unquam refpublica nee major, nee fancl'wr, nee bonis exempli s ditiorfuit, nee in 
quam tarn ferae avaritia luxuriaque immigraverint, nee ubi tantus ac tamdiu paupertati 
ac parfimoniae honos fuerit. CHiin etiam, poftquam Roma jam degeneraflet, legimus, 
cum Caefar diftator collapfam rempublicam inftauraturum ie profiteretur, quendam ex 
amicis ejus promfifle fententiam, nihil tain expeditum effe ad id, quod ageret, quam fi 
divitiarum honos quoquo modo tolleretur. Verum, inquit, baec, et omnia mala pariter 
cum bonore pecuniae definentft neque magi fir at us, neque alia vulgo cupienda,venalia erunt. 
Denique quemadmodum vere diclum eft, ruborem effe colorem virtutis, licet quandoque 
oriatur ex culpa ; ita refte ftatuas, paupertatem effe virtutis fortunam, quamvis inter- 
dum a luxu et incuria accerfatur. Salomonis certe haec eft fententia, £>ui fejlinat ad 
di-atias, non erit infons : et praeceptum, Veritatememe, et noli vendere ; Jimiliter fcientiam y 
et prudentiam ; quail aequum judicet, opes impendendas ut doftrina paretur ; non do- 
ftrinam eo vertendam ut opes congerantur. 

Quid attinet dicere de vita ilia privata et obfeura, quam literatis objiciunt ? Adeo 
trituin thema eft, atque ab omnibus jafratum, otium et feceffum (modo abflnt defidia 
et luxus) praeponere vitae forenil, et occupatae, propter fecuritatem, libertatem, dulce- 
dinem, dignitatem, aut faltem ab indignitatibus immunitatem, ut nemo tra&et hunc 
locum, quin bene tractet; ita humanis conceptibus in experiendo, et confenfibus in ap- 
probando conibnat. Hoc tantum adjiciam, eruditos, latentes in rebui'publicis, et luh 

eoulis 



Lis. I D E A V G M E N T I S S C I E N T I A 11 V M. «7 

oculis hominnm mini me degcntes, fimiles effe imaginibus CalTii et firuti, de quibus, in 
elation e Juniae non geftatis, cum alias plurimae ducercntur, Tacitus; F.o rffo, inquit, 
eh ant, quod non -cfbantur. 
De occupationum, quae lkeratis committumur, vilitate, illud occurrit, quod de- 
mandetur iifdem puerorum ac junioruiu inftiuuio, cujus aetatis contemptus in magi- 
flros ipi'os redundar. Cacterum, quam injufta fit haec obtre&atio, 6 nun ex vuigi 
opinione, led exfano judicio res perpendatur.inde licet aeltimarcquod diligentioresfint 
omnes in imbuenda teita recenti, quam veteri; magifque folieiti lint, qualem admove- 
ant terrain tenerae plantae, quam adultae: unde liquet, praecipuam curam .circa re- 
rum et corporum initia verfari. Rabbinis, ii placer, porrige aurem : Juvmes vefiri ■:■/- 
Junes -cidebunt, et Jenes Jcnuu'abunt femnia. Ex hoc textircolliguut, juvenuuem eflc 
aetat.em digniorem ; quanto nimirum revelatio accedat clarior pur l iliones, quam per 
fomuia. Illud vero uotatu omnino dignum, quod licet paedagogi, \J.ut limiae tyran- 
uidis, fcenae lint ludibria, et temporum incuria in delectu iplorum vcluti obdonnierit, 
vetus tamen querela lit, inde ufque ab optimis et prudentiilimis laeculis deducta, rei- 
publicas circa leges quidem niraium fatagere, circa educationem indiligentcs eile. Cmae 
nobilifthna payrs prifcae difciplinae revocata eft aliquatenus, quali poilliminio, in Jeiuita- 
rura collegiis; quorum cum intucor induftriam folertiamquc, tam in dnflrina excolen- 
da, quam in moribus informandis, illud occurrit Agefilai de Pharnabazo, Talis cumfis, 
fitment ncjler efijes. Atque hactenus de opprobriis e literatorum fortuna et couditione 
defumptis. 

I literatorum mores, res eft ifta potius ad perfonas, quam ad ftudia, fpeclans. 
T r proculdubio inter eos, quemadmodum in omnibus vitae ordinibus et ge- 

. tm mali, quam boni; neque propterea non verum eft (quod afleritur) abire 
. ,us; atque literas, nili incidant in ingenia admodum depravara, corrigere 
us naturara, et mutare in melius. 
. VeruJCLtaj .1. uiligenter mi hi atque ingenue rem aeftimanti, nullum occurrit dedecus 
literis, ex literatorum moribus, quatenus funt literati, adhaerens : niii forte hoc vitio 
vertarur (cujus Demollhenes, Cicero, Cato fecundus, Seneca, plurelque alii inlimu- 
hu.rur) quod cum plerunque tempora, de quibus legunt, illis in quibus vivunt, & quae 
piaecipiuntur, illis quae aguntur, meliora lint; ultra quam par eft contendant morum 
corruptelas ad praeceptorum et dogmatum honeftatem retrahere, et prifcae ieveritatis 
mores temporibus diffolutis imponere : de quo tamen abunde e propriis rontibus ad- 
moneri poflunt. Solon enim interrogate, an optimas clvibus fuis dedifTet leges ? 
Optimas, inquit, ex illis, quas ipfi -eoluifent accipere. Ita Plato, videns corruptiores fuo- 
rum civiura mores, quam ut ipfe ferre poffet, ab omni publico munere abftinuit, di- 
ceas: Sic cumpatria agendum cjj'e, id cum pareniibus ; hoc ej},fuafa, nonviolent/a ; ob- 
landa, turn contejlando. Atque hoc ipfum caver iiie, qui a conliliis Caefari ; Non, in- 
quit, ad -cetera injlituta revocans, quae jampridem conuptis moribus ludibnofunt. Ci- 
cero etiam hujus erroris arguit Catonem ftcundum, Attico fuo fcribens ; Cato optime 
Jentlt, fednocet interdum reipublicae ; loquitur enim tanquam in republica P /atoms, non 
tanqaam infaece Romu/i. idem Cicero molli interpretatioue excufat philofophorum 
dicta et decreta duriora : Ifli, inquit, ipfi praeceptores, et magiflri Sulenturfir.es ojficiomm 
p.iulo lonfrus, quam natura vel/et, protidije, ut cum ad ultimum ammo cost nu?, ibi 

tamen, ubi oportet, cmfifleremus. Ipfemet tamen poruit dicere, Mmitis fwn minor ipfe 
meis: quippequi in eundem lapidem ipfe, licet lion tain gnu iter, impegem. 

Aliud, quod eruditis non immerito fortaffe objicitur vitium, hujufmodi eft; qi 
.honori am emolumento patriarum fuarum, aut dominorum, propria* furtunas aut prae- 

£ 2 ,:fidia 



a? DE AVGMENTIS SCIENT1ARVM. Lib. I. 

fidia poftpofuerint. Sic enim Demofthenes Athenienfibus fuis, Men, inquit, con/ilia, 
Ji rede attendatis, non funt ejus generis, -per quae ego inter vos magnus, vos inter Graecos 
defpettui fitis ; fed talia, ut mihi faepenumero ea baud tutum Jit dare, vobis autemfemper 
utile ampledi. Hand aliter Seneca, poftquam quinquennium illud Neronis aeternae 
eruditorum magiftrorum confecraffet gloriae, dominum fuum, omnibus jam flagitiis 
inquinatiifimum, libere atque fidenter monere non deftkit, magno fuo periculo, ac 
poftremo praecipitio. Neque aliter potefh fe habere res : fiquidem humanam mentem 
doclxina imbuit vero fenfu fragilitatis fuae, inftabilitatis fortunae, dignitatis animae et 
muneris fui ; quarum rerum memores, nullo modo fibi perfuadere poffunt, fortunae 
propriae amplitudinem, tanquam praecipuum fibi bonorum finem ftatui pofle. Quare 
fie vivunt, tanquam rationem reddituri Deo, et dominis pod Deum, five regibus, five 
rebufpublicis, hac formula, Ecce tibi lucrifeci; non autem ilia, Eccemihi lucrifeci. At 
politicorum turba, quorum mentes in doftrina ofiiciorum, et in contemplatione boni 
univerfalis non funt inftitutae, et confirmatae, omnia ad fe referunt; gerentes fe pro 
centromundi, ac fi omnes lineae in fe fuifque fortunis debeant concurrere ; de reipub- 
licae navi, licet tempeftatibus jaftata, neutiquam foliciti, modo ipfis in fcapha rerum 
fuarum receptus detur et eftugium. At contra, qui officiorum pondera, et philautiae 
limites didicerunt, munia fua ftationefque, licet cum periculo, tuentur. Quod fi forte 
incolumes permaneant in feditionibus, et rerum mutationibus, non id artibus aut 
verfatili ingenio, fed reverentiae, quam probitas etiam ab hoftibus extorquet, tribuen- 
dum. Caeterum, quod attinet ad fidei conftantiam, et officiorum religionem, quas 
. certe animis hominum inferit eruditio, utcunque eae quandoque a fortuna mul&entur, 
aut ex malefanis politicorum principiis condemnentur, tamen palam fcilicet apud 
omnes laudem referent, ut, in hac re, longa defenllone non fit opus. 

Aliud vitium literatisfamiliare, quod facilius excufari poteft, quam negari: illud ni- 
mirum, qucd non facile fe applicent, et accommodent, erga perfonas, quibufcum ne- 
gotiants, aut vivunt. Qui defeftus e duabus oritur caufis. Prima eft animi ipfius 
magnitudo, propter quam aegre fe demittere pofiunt ad obfervantiam unius alicujus 
hominis. Amantis verba funt, non fapientis : fat is magnum alter alteri theatrumfumus. 
Neque tamen inficias ibo, ilium, qui aciem animi, inftar oculi, non poflit aeque con- 
trahere, ac dilatare, infigni facilitate ad resgerendas efie orbatum. Secunda vero cau- 
fa eft probitas morum et fimplicitas ; quae tamen deleftum judicii, non defe&um, in il- 
lis arguit. Veri enim etlegitimi obfervantiae erga aliquam perfonam limites non ul- 
tra porrigunt fe, quam ita noffe illins mores, ut abfque offenfione cum eo verfari, 
eumque confilio, fi opus fit, juvare, nobifque interim ipfis in omnibus cavere poffi- 
mus : verum alienos affeflus rimari, eo fine, ut ilium infleftas, verfes, et ad libitum 
circumagas, hominis eft parum candidi, fed potius aftuti et bifidi ; id quod in amici- 
tia vitiofum fuerit, erga principes etiam inofficiofum. Mos enim orientis, quo nefas 
habetur oculos in reges defigere, ritu quidem barbarus eft, fed fignificatione bonus : 
neque enim fubditos decet, corda regum fuorum, quae facrae feripturae infcrutabili'a 
docent, curiolius rimari^ 

Supereft etiamnum aliud vitium (quocum hanc partem concludam) literati's faepius 
jmputatum, videlicet quod in rebus exiguis et externis, (vultu, geftu, inceflu, fermo- 
nibus quotidianis, et hujufmodi) deficiant in obfervando decoro; unde homines impe- 
riti, ex iftis minutis leviculifque erroribus, quanti fint in rebus majoribus traftandrs 
conje&uram capiunt. Verum fallit eos plerunque hujufmodi judicium; imo fciant, 
refponfum fibi efi"e aThemiftocle : qui cum rogatus eflet, ut fidibus caneret, arrogan- 
ter latis ipfe de fe, fed ad praefens inftitutum perquam appofite refpondit.-yZ' quidem 

- ■ fdium 



Lib. I. DE AVG MENTIS SCIENTIARVM. 29 

fidium rudem effe,fed quo patio oppidum parvum in chit a tern magnam evader c poffet,fa!is 
nolle. Et lunt proculdubio multi politicarum artium apprime gnari, quibns tamen 
in communi vita et quotidianis reculis nihil imperious. Quin etiam hujufmodi fugil- 
latores amandandi lunt ad Platonis elogium de praeceptore fuo Socrate, quern haud 
ablimilem dixit pharmacopolarum pyxidibus, quae exterius inducebantur fimiis, ululis, 
fatyrifque, intus vero pretiofos liquores, et nobilia medicamenta recondita habebant: 
fatendo fcilicet, quod ad vulgi captum, et famam popularem, prae fe ferret non- 
nulla levia, atque etiara deformia, cum tamen animi interiora fummis tam facul- 
tatibus, quam virtutibus effent repleta. Atque de moribus literatorum haec 
hactenus. 

Interim monere placet, nos nihil minus agere, quam ut patrocinemur quibufdanv 
profefforum iaftitutis abjectis et fordidis, quibus etfe ipfos, et literas dehoneftarunt : 
quales erant apud Ilomanos, faeculis pofterioribus, philofophi quidam in familiis divi- 
tum, menfarumque eorimi affeclae, quos haud ablurde dicas barbatos parafitos. Cu- 
ius generis quendam lepide defcribit Lucianus, quern matrona nobilis catulum fuum 
Melitaeum in rheda geftare voluit : quod cum ille ofticiofe, fed indecenter faceret, Pu- 
fio fubfannans : Vereor, inquit, tie phi lofop bits noftcr e Stoico fiat Cynic us. Ante omnia 
vero, nihil tam offecit liierarum dignitati, quam craffa et turpis adulatio, ad quam 
multi, neque hi indoifti, et calamos et ingenia fubmifere, Hecubam in Helenam, Fau- 
Jiinam in Lucrctiam (ut ait Du-Bartas) transformantes. Neque vero nimis laudo mo- 
rem ilium receptum libros patronis nuncupandi, cum libri, praefertim qui hoc no- 
mine dignandi, in veritatis tantum et rationis clientelam fe dare debeant. Melius ve- 
teres, qui non aliis, quam amicis atque aequalibus, fcripta fua dicare folebant, aut etjam 
nomina ejufmodi amicorum traclatibus fuis imponere : quod fi forte regibus, aut ma- 
gnatibus opus nuncuparent, turn demum hoc factum eft, cum argumentum libri per- 
fonae tali conveuiret. Haec autem, et fimilia repreheniionem potius merentur, quam 
defenfionem. 

Neque hoc dico, quafi literatos culpem, fi ad beatos et potentes viros quandoque fe 
applicent. Re&e enim Diogenes cuidam cum irrilione roganti : quifieret, quod philo- 
fophi divites fettarenPur, non divites philo/cphosf refpondit, non line morfu, Hoc idso 
fieri, quod philofophi, quibus rebus indigeant, probe intelligant ; divites non item. Huic 
affine elt ilhjd Ariftippi, cui, nefcio quid petenti, cum non attenderet Dionyfius, ille 
adorantis more abjecit fe ad pedes ejus; qui turn demum aufcultans petitioni annuit: 
fed paulo poll, quidam dignitatis philofophiae aflertor increpuit Ariftippum, quod de- 
mittendo fe ad pedes tyranni pro tantilla re philofophiam ipfam contumelia affeciffet : 
cui \\\z,fuam id culpam non fuijfe, refpondit, fed Dionyfii, qui aures geflaret in pedibus. 
Quin prudens ille, non puiillanimis habitus eft, qui in difputatione quadam cum Ha- 
driano Caefare vinci fe paffus elt ; excufans faftum, Quod aequum efifet ei cedere, qui 
triginta imperaret legionibus. Atque propterea non funt damnandi viri dodti, ubi, 
cum res poitulat, aliquid de gravitate fua remittant, five imperante neceffitate, five 
impetrante occalione ;- quod quamvis humile videatur, atque fervile primo intuitu, , 
tamen verius rem aeftimanti, cenfebuntur non perfonae, fed tempori ipfi fervire. 

Pprgamvs nunc ad crrores, atque inania, quae in ftudiis ipfis virorum doftorum 
interveniuut, iifque fe immifcent, ; id quod praecipue et proprie fpeftat ad praefens ar- 
gumentum. Qua in re non eft inftituti noltri erroribus ipfis patrocinari, fed per eorum 
. cenfuram et fecretionem excutere quod fanurn et folidum eft, atque a calumnia vindi- 
care. Videmus enim, in more, praefertim apud invidos, effe, propter ea, quae dep 1 -!!- 

vata 



3» 



.DE AVQMENTIS SCIENTIARVM. Lie. I. 

rata fuvtt, etiam ea, quae impolluta et in ftatu fuo manferunt, fugillare; quemad- 
modum ethnici in primitiva ecclefia Chriftianos haereticorum vitiis afpergere fole- 
banr. Neque tamcn conlilium eft mihi, examen aliquod accuratius inftituere de 
erroribus et impedimentis literarura, quae interiora et acaptu vulgi remotiora ; fed dc 
i 1 lis tantum verba facere, quae cadunt fub communi et populari obfiervatione, et 
nota, aut faltem ab ea non longe recedunt. 

Qiiare tria praecipue deprehendo vana et mania in Uteris, quae anfas praecipue 
pvaebuerunt ad obtreiftandum. Eas enim res pro vanis ducimus, quae aut falfae 
i'unt, aut frivolae ; in quibus fcilicet, aut Veritas deficit, aut ufus : illos etiam ho- 
mines vanos et leves exiftimamus, qui aut ad falfa creduli, aut in rebus exigui uk,s 
curioii. Curiolitas autem, aut in rebus ipfis verfatur, aut in verbis; quando nimirum, 
aut in rebus inanibus opera infumitur, aut circa verborum delicias nimium infudatur. 

• Quocirca, non certae magis experientiae, quam reclae etiam ratioui, conionum vide- 
tur, ut tres ponantur docirinarum intemperies. Prima eft docrrina phantaftica, 
fecunda doftrina litigiofa, tertia doctrina fucata et mollis : vel fie ; vanae imagina- 
tiones, vanae altercationes, vanae affeftationes. Ac quidem ordiar ab ultima. 

Intemperies ifta, in luxurie quadam orationis fita (licet olim per vices in pretio 
habita fuerit) circa Lutheri tempora miris modis invaluit. In caufa praecipue fuit, 
quod fervor et efficacia concionum tunc temporis, ad populum demulcendum et alli- 
ciendum maxime vigebat : ilia autem populare genus orationis pofcebant. Acce- 
debat odium et contemptus, illis ipfis temporibus, ortus erga fcholafticos, qui ftylo 

• et fcribendi genere utebantur valde diverfo, verba licenter admodum cudentes nova 
et horrida, de orationis ornatu et elegantia parum folliciti, dummodo circuitionem 
cvitarent, et fenfus ac conceptus fuos acute exprimerent : atque hinc factum eft, ut 
paulo poftea, major apud plurimos coeperit haberi verborum cura, quam rerum ; 
plerifque magis comptam phraiim, teretem periodum, claulularum rythmos, troporum 
ftellulas ; quam pondus rerum, raticnum nervos, inventionis acumen, aut judicii limam 
.ifteftantibus. Turn demum floruit Oforii Lufitani epifcopi luxurians & diluta oratio. 
Tunc Sturmius in Cicerone oratore et Hermogene rhetore infinitam et anxiam 
operam confumpfit. Tunc Carrus et Alchamus apud nos, praeleftionibus et fcriptis 
fuis Ciceronem et Demofthenem ufque ad coelum evehentes, juvenes ad politum hoc 
et iiorens do&rinae genus invitarunt. Tunc Erafmus arripuit anfam introducendi 
ridicuhun illam echo, Decern annos confumpfi in kgendo Cicerone : cui echo refpondit, 
cfe, affile. Scholafticorum vero docfrina defpectui prorlus haberi coepit, tanquam 
aipera et barbara : denique ut femel dicam, praecipua illorum temporum inclinatio, 

. et ftudium, potius ad copiam, quam ad pondus, deflexit. 

Hie itaque cernere eft primam Uterarum intemperiem, quum, ut diximus, verbis 
ftudetur, non rebos : cujus, etfi e eitimis tantum temporibus protulerim exempla, 
tamen iecundum maiuset minus, et olimplacuerunt ejus generis ineptiac, et deinceps 
placebunt. jam vero fieri non poteft, qifin lwc ipfum multum faciat ad docfrinae 
. exiitimationem minnendam et elevandam, etiam apud vulgus imperitum, cum videant 
doftorum fcripta, tanquam primam literam diplomatis, quae quamvis variis calami 
ductibus et flofculis variegata fit, litera tamen eft unica. Ac mihi fane videtur per- 
appofita hujufce vanitatis adumbratio, et quaii emblema, Pygmaleonis ilia infania ; 
quid enim aliud funt verba, quam imagines rerum, ut nifi rationum vigore animata 
lint, adamare ilia idem fit, ac ftatuam deperire ? 

Neque tamen temere damnandum eft, fi quis philofophiae obfeura et afpera ver- 
borum fplendore illuftret, et expoliat : hujus enim rei magna adfunt exempla in 

Xenophonte, 



Lib. I. D E AVGME'NTIS S C I E N T I A R V M. 3* 

Xenophonte, Cicerone, Seneca, Plutarcho, ipfoque etiam Platone : nee minor eft 
utilitas. Chiamvis enim diligentem veri cognitionem, atque acre ftudium philofo- 
phiae res hacc nonnihil impediat, quoniam praepropere mentem confopir, atque ul- 
rerioris difquiikionis fitim et ardorem reftinguit ; ii quis tamen doftrinain ad ufus 
ci\ iles adhibeat (fermocinandi videlicet, confulendi, fuadendi, argumentandi, ec 
iimilium) omnia, quae cupiat, praeparata et adornata in hujufmodi auctoribus reperiet. 
Yeruntamen hujulce rei exceflus adeo jufte contemnitur, utquemadmodum Hercules, 
cum videret in templo ftatuam Adonidis (Veneris deliciarum) indignabundus dixit, 
Nil/acri e s ; ita omnes Herculei literarum pugiles, id eft, labor iofi atque conftantes 
indagatores veritatis, hujufmodi delicias et lautitias, tanquam nil divini fpirantes, 
facile fpreverint. 

Paulo fanius eft aliud ftyli genus, neque tamen ipfum omnino vanitatis expers, 
quod copiae illi, et luxuriae orationis, tempore fere fuccedit. lllud totum in eo eft, ut 
verba lint aculeata, fentemiae concifae, oratio denique potius verfa, quam fuia ; 
quo fit, ut omnia per hujufmodi artificium, magis ingeniofa videantur, quam revera 
lint. Tale invenitur in Seneca effuiius, in Tacito et Plinio fecundo moderatius ; 
atque noftri temporis auribus coepit efle non ita pridem accommodatum. Verum hoc 
ipfum mediocribus ingeniis gratum efle folet, adeo ut dignitatem quandam Uteris con- 
ciliet ; attamen a judiciis magis limatis merito faftiditur; et poni pofiit pro intemperie 
quadam do&rinae, cum lit verborum etiam, et eorum concinnitatis aucupium quod- 
dam. Atque haec de prima literarum intemperie dicta funto. 

Sequitur ea intemperies in rebus ipfis, quam pofuimus mediam, et litigiofae fub- 
tilitatis nomine defignavimus : eftque ilia, de qua modo diximus, aliquanto deterior. 
Vt enim rerum dignitas verborum cultui praecellit, fie, e contrario, odiofior eft 
vanitas in rebus, quam in verbis. Qua in re, increpatio ilia Paulina, non magis ad 
fuam aetatem referri, quam ad fequentia tempora deduci, poteft ; neque theologian! 
tantum, led etiam omnes fcientias refpicere videtur. Devita frophanas vocum novl- 
tates, et vppofitiones falfi nminis fcientiae. His enim verbis duo figna indiciaque 
fcientiae fufpeftae atque ementitae proponit. Primum eft, vocum novitas et info- 
lentia; alterum, rigor dogmatum, qui neceflario oppolitionem, et dein altercationes, 
quaeftionefque inducit. Certe quemadmodum complura corpora naturalia, diun 
valent integra, corrumpuntur faepius, et abeunt in vermes ; eodem modo fana et folida 
re rum cognitio faepenumero putrefcit, et folvitur in fubtiles, vanas, infalubres, et 
(ii ita loqui licet) vermiculatas quaeftiones ; quae motu quodam et vivacitate non- 
nulla praeditae videntur, fed putidae funt, et nullius ufus. Hoc genus docfrinae 
minus fanae, et feipfam corrumpentis, invaluit praecipue apud multos ex fcholafticis, 
qui lummo otio abundantes, atque ingenio acres, lectione autem impares (quippe 
quorum mentes conclufae effent in paucorum auftorum, praecipue Ariftotelis dicta- 
toris fui fcriptis, non minus quam corpora ipforum in coenobiorum cellis) hiftoriam 
vero et naturae et temporis maxima ex parte ignorantes ; ex non magno materiae 
ftamine, fed maxima fpiritus, quafi radii, agitatione, operofilfimas illas telas, quae in 
libris eorum extant, confecerunt. Etenim, mens humana fi agat in materiam, naturam 
rerum et opera Dei cantemplando, pro modo materiae operatur, atque ab eadem, 
determinatur ; fin ipfa in fe vertatur (tanquam aranea texens telam) turn demum 
interminata eft, et parit certe telas quafdam doiftrinae, tenuitate fili operifque ad- 
mirabiles, led quoad uium frivolas et inanes. 

Haec inutilis fubtilitas five curiofitas duplex eft: et fpechuur aut in materia ipfa; 
qualis eft inanis fpeculatio, five controvcrfia ; cuius generis reperiuntu'r. et in theo- 

logia 



3 2 



DE.AVGMENTIS SCIENTIARVM. Lib. I. 

logia et in philofophia haucl paucae : aut in modo et methodo traftandi ; haec apud 
firholaiticos fere talis erat. Super unaquaque re propofita formabant objectiones ; 
deinde objecYionum illarum folutiones; quae lblutiones ut plurimum diftincliones 
tantum erant: cum tamen fcientiarum omnium robur, inftar fafcis illius fenis, non 
in fingulis bacillis, fed in omnibus vinculo conjunctis coniiftat. Etenim fymmetria 
fcientiae, fingulis fcilicet partibus fe invicem fuftinentibus, eft, et effe debet, vera atquc 
expedita ratio refellendi objectiones minorum gentium: contra, fi fingula axiomata, 
tanquam baculos fafcis, feorfum extrahas, facile erit ea infirmare, et pro libito aut 
flectere aut frangere : ut, quod de Seneca dictum erat, Verborum minut'iis rerum 
ftangit pontkra ; vere de fcholafticis ufurpari poffit, quaejlicnum minntiis fcientiarum 
frangunt robur. Nura non in aula fpatiofa confultius foret, unum accendere cereum, 
aut lychnuchum fufpendere, variis luminibus inftruftum, quo omnia nmul perluftren- 
tur, quam in fingulos angulos quaquaverfus exiguam circumferre lucernam ? Atqui 
r.on abilmilis eft eorum ratio, qui non tarn veritatem perfpicuis argument^, au&orita- 
tibus, comparationibus, exemplis illuftrare nituntur ; quam in hoc folum incumbunt, 
ut minutos quofque fcrupulos eximant, et captiunculas expediant, et dubitationes 
folvant ; hoc pacto quaeftionem ex quaeftione gignentes ; quemadmodum fit in fupe- 
riori fanilitudine, ut lucerna in unum aliquem locum delata, alios circumquaque 
deftituat et obfcuret. Adeo ut Scyllae fabula ad vivum exprimat hoc genus phi- 
lofophiae; cujus os et pectus virginem fonnofam praeferebant, infra vero fuifle, 
aiunt, 

Candida fuccinclam latrantibus inguina monflris. Virg. Eel. vi. 75. 
Sic generalia quaedam apud fcholafticos invenias, quae pulchra funt diftu, et non 
perperam inventa ; ubi autem ventum fuerit ad diftin&iones decifionefque, pro 
foecundo utero, ad vitae humanae commoda, in portentofas et latrantes quaeftiones 
deiinunt. Itaque minime mirum, fi hoc genus doftrinae, etiam apud vulgus hominum, 
contemptui obnoxium fuerit, qui fere folent veritatem propter controverfias circa 
earn motas afpernari, atque exiftimare eos errare omnes, qui nunquam inter fe con- 
veniant ; cumque videant doctos homines inter fe digladiari de rebus nullius mo- 
menti, facile illud Dionyfii Syracufani arripiunt, Verba ifta funt J'enum ct'wforum. 
Nihilominus certiffimum eft, II modo fcholaitici ad inexplebilem fnim veritatis, et 
continuant agitationem ingenii, varietatem et multiplicitatem lec'Honis et contempla- 
tionum adjunxiflent, infignia profecto illi extitiffent lumina, omnefque artes et fcientias 
mirifice provexiffent. Haftenus de fecunda literarum intemperie. 

Ad tertiam quod attinet, quae ad falfitatem et mendacium fpectat ; una haec 
omnium turpiflima eft, quippe quae ipfam naturam animamque deftruit fcientiae ; 
quae nihil aliud eft, quam veritatis imago. Nam Veritas efiendi et Veritas cogno- 
icendi, idem funt ; nee plus a fe invicem differunt, quam radius direftus et reflexus. 
Hoc vitium itaque duplex, vel potius duplicatum eft, impoftura et credulitas; haec 
decipitur, ilia decipit. Quae licet videantur difcrepantis naturae, alteraque a calli- 
ditate quadam, altera a fimplieitate profecta, plerunque tamen coeunt. Vt enim in 
carmine habetur, 

Fercontator-em fugito ; nam garrulus idem eft : 
innuendo, qui curiofus eft, eundem effe et f'utilem : pariter fit, ut qui facile credat, 
idem libenter decipiat. Quemadmodum quoque fieri videmus in fama et rumoribus ; 
ut qui cito iifdem fidem habeat, pari facilitate eos auxerit: quod. Tacitus prudenter 
innuit his verbis, jingunt funul creduntque : adeo finitimae funt, voluntas fallendi, 
et facilitas credendi. 

1 Haec 



D E AVGMENTIS SCIENTIAR V M. 33 

Haec credendi, recipiendique omnia (licet Icvi auftoritate munita) facilitas, du- 
orum gencrum eft pro ratione fubjectae materiac : aut enim creditur narrationi, 
Gve faclo, (ut loquuntur jurifconfulti) aut dogmati. In priori genere videmus, 

quanto dignitatis detrimento hie error affecerit ex ecclefiafticis hiftoriis nonnullas ; 
quae minis faciles fe praebucrunt, in prodendis tranferibendifque miraculis, a martyri- 
bus, eremitis, anachoretis, & aliis fan&is viris atque ab eorum reliquiis, fepulchris, 
facellis, imaginibus, editis. Eodem modo in naturali hiftoria videmus nuilta temere, 
ac parum cum deleclu aut judicio recepta et defcripta ; ut liquet ex fcriptis Piinii, 
Cardani, Alberti, et plurimorum ex Arabibus, quae commentitiis et fabulofis nar- 
rationibus paffim fcatent, iifque non folum incertis, et neutiquam probatis, fed pcr- 
fpicue falfis et manifefto conviftis ; ingenti philofophiae naturalis dedecore apud ho- 
mines graves et fobrios. In quo fane elucefcit Ariftotelis fapientia, et integritas, 
qui, cum diligentem fcripferit atque accuratam hiftoriara animaliuni, tam parce ficta 
aut fabulofa admifcuerit : quin potius auditiones admirandas, quas memoratu dignas 
judicavit, in unum commentariolum conjecit : prudenter perpendens, perfpicue vera 
(quae tanquam baiis experientiae folida, philofophiae et fcientiis fubflerni poffint) 
haud temere efle cum rebus fufpeftae fidci mifcenda; et ruffus etiam rara atque 
infolita, quae plerifque incredibilia videntur, non omnino efle fupprimenda, neque 
memoriae pofterorum deneganda. 

At ilia altera credulitas, quae non hiftoriae, aut narrationibus, fed artibus et 
opinionibus tribuitur, duplex eft : aut cum artibus iplis, aut cum au&oribus in arte 
pimium credimus. Artes ipfae, quae plus habent ex phantafia et fide, quam ex 
ratione et demonftrationibus, funt praecipue trcs, aftrologia, naturalis magia, et 
alchemia ; quarum tamen fines non funt ignobiles. Profitetur enim aftrologia fupe- 
riorum in inferiora influxum et dominatum recludere : magia fibi proponit naturalem 
philofophiam a varietate fpeculationum ad magnirudinem operum revocare: chemica 
in fe fufcipit partes rerum heterogeneas, quae in corporibus naturalibus latent et 
implicantur, leparare et extrahere ; corporaque ipfa inquinata depurare, impedita 
liberare, immatura perficere. Sed viae atque rationes, quae ducere putantur ad 
hos fines, tam in theoria illarum artium quam in praxi, erroris et nugarum plenac 
funt. Neque adeo traditio ipfarum, ut plurimum, Candida eft, fed artificiis et latebris 
munita. Chemicae tamen hoc certe debetur, quod vere comparari poflit agricolae 
apud Aefopum, qui, e vita exiturus, dixit filiis, Se illis -Sun magnam auri in vinea, 
nee fat is meminijfe quo loco, defojfam reliquijfe : qui cum vineam diligenter ligonibus 
ubique invertiflent, aurum quidem repererunt nullum, fed tamen vindemiam infe- 
quentis anni, propter foflionem circa radices vitium, tulerunt longe uberrimam ; fie 
ftrenui illi chemiftarum labores et molimina circa aurum conficiendum, haud paucis 
nobilibus invemis et experimentis, turn ad referandam naturam, turn ad ufus vitae 
aj>prime idoneis, quail facem accenderunt. 

Ilia autem credulitas, quae certos fcientiarum auclores diclatoria quadam poteftate 
munivit ut edicant, non fenatoria ut eonfulant, ingens damnum fcientiis intulit, tan- 
quam praecipua caufa, quae tantopere illas afflixit, et deprelEt, ut, abfque infigni 
aliquo augmento, exangues jacerent. Hinc nempe faflum eft, ut in artibus mecha- 
nicis primi inventores pauca excogitaverint, tempus reliqua iuppleverit, et perfecerit; 
at in fcientiis, primi auftores longiflime penetraverint, tempus plurima detriverit, et 
corruperit. Sic videmus, tormentariam, nauticam, typographicam, fub initiis im- 
perfedlas, et propemodum informes fuiife, et exercentibus oherofas, temporis vero 
progreflu expolitas et accominodas. At contra philofophiae, et fcieutiae Ariftotelis, 

Vol. IV. F PlatoniSj 



34 



D E AVGMENTIS SCIENTIARVM. 

Platoriis, Democriti, Hippocratis, Euclidis, Archimedis, in ipfis illis auctoribus vigu- 
erunt, tfaftii temporis degenerarunt potius, et non minimum fplendoris amiferunt: 
cujus rei non eft alia ratio, quam quod in artibus mechanicis ingenia multorum in 
unum coierunt, in artibus et fcientiis liberalibus ingenia multorum fub uno fuccu- 
buerunt ; quern tamen ipfum faepenumero fequaces fui potius depravarunt quam 
illuftrarunt. Vt enim aqua non afcendet altius, quam caput fontis, a quo promanat; 
ita doftrina ab Ariftotele deduch, iupra doftrinam Ariftotelis nunquam affurget. 
Ideoque etii non difpliceat regula, oportet difcentem credere ; huic tamen con- 
jungendum eft, oportet jam edoctum judicio fuo uti. Difcipuli enim debent magiftris 
temporariam folum fidem, judiciique fufpenfionem, donee penitus imbiberint artes ; 
non autem plenam libertatis ejurationem, perpetuamque ingenii fervitutem. Quare, 
ut abfolvam hanc partem, hoc tantum adjiciam; magnis auftoribus fuus fie conftet 
honos, ut auftori au&orum, et veritatis parenti, tempori, non derogetur. 

Explicavimvs tandem tres docbrinae intemperies, fivemorbos; praeter quos non- 
nulli funt, non tarn morbi confirmati, quam vitioli humores : qui tamen non adea 
occulti funt, aut latentes, quin in multorum fenfum et reprehenfionem incurrant, ideo- 
que neutiquam praetermittendi. 

Horum primus eft immodicum ftudium duorum extremorum, antiquitatis et novi- 
tatis. Qua. in re temporis filiae male patriffant : ut enim tempus prolem devorat, fie 
haec fe invicem ; dum antiquitas novis invideat augmentis, et novitas non fit con- 
tenta recentiaadjicere, nifi vetera prorfus eliminet, et rejiciat. Certe confilium Pro- 
phetae vera in hac re norma eft : State fuper vias antiques, et videfe quaenamft via reef a, 
ct bona, et ambulate in ea. Antiquitas earn meretur reverentiam, ut homines aliquan- 
diu gradum fiftere, et fupra eamftare debeant, atque undequaque circumfpicere, quae 
Jit via optima : quum autem de via bene conftiterit, tunc demum non reftitandum, 
fed alacriter pfogredie'ndum. Sane, ut venun dicamus, Antiquitas faeculi, juventus 
mundi. Noftra profetto funt antiqua tempora, cum mundus jam fenuerit ; non ea, quae 
computantur ordine retrogrado, initium fumendo a faeculo noftro. 

Alius error, e priori oriundus, eft fufpicio quaedam, et diffidentia, quae nihil nunc 

poiTe inveniri autumat, quo mundiis tarn diu carere potuit : ac fi ilia obje&io conve- 

niret erga tempus, qua Lucianus impetit Jovem, caeterofque ethnicorum deos : Mira- 

tur enim, cur tot olim genuerint Uberos, nidlos autem fuo faeculo? Interrogatque jocan?, 

t •<■ quid feptuagenarii jam effent, aut lege Papia contra fenum nuptias lata, conflricli f fie 

videntur homines fubvereri, ne tempus eiibetum jam faftum fit, et ad generationem 

ineptum. Quin potius levitas hominum atque inconftantia, hinc optime perfpici 

poteft, qui, donee res aliqua perfefta fit, earn mirantur fieri poiTe ; poftquam faclra 

femel eft, iterum mirantur earn jam pridem faftam non fuiffe. Ita Alexandri expedi- 

tio in Aliam habita eft initio pro vafto, et arduo admodum negotio ; quam tamen 

poftea placuit Livio in tantum elevare, ut diceret de Alexandra A/7 aliud, quam bene 

aufus ejl vana contemners Idem Columbo evenit circa occidentalem navigationem. Sed 

in rebus intelleftualibus hoc fit multo frequentius ; uti videre eft in plerifque propofi- 

tionibus apud Euclidem, quae antequam demonftrentur, mirae videntur, et quibus 

quis non facile aflenferit ; poft demonitrationem autem faftam arripit eas mens per re- 

tractionem quandam (ut loquuntur jurifconfulti) tanquam ante perfpectas et cognitas. 

Alius error, fuperiori alfinis, eft eorum, qui omnium feftarum, atque haerefium 

veterum, poftquam excuffae fuiffent, et ventilatae, optimam femper obtinuifte, poft- 

habitis aliis, exiftimant. Itaque putant, fi quis de integro inftiraeret inquifuionem 

et 



DE AYGMENTIS SCIENTI ARVM. 35 

et examen, non poflct non incidere in aliquas ex rejecbs opinionibus, et pod re- 
jeflionem amiffis, et obliteratis : quail vero raultitudo, aut ctiam fapientes, multi- 
tudinis deliniendae gratia, non illud faepe probarint, quod populare magis atque 
lese lit, quam quod folidum, atque alte radices agens. Tempus liquidem limile 
eft fluvio, qui levia atque inflata ad nos devehit, folida auteni, et pondus habentia 
fubmergit. 

Alius error, a reliquis divcrfus, eft praematura, atque proterva reduaio doftri- 
narum in artes et methodos ; quod cum fit, plerunque fcientia aut parum, aut nihil 
prolicit. Nimirum ut ephebi, poltquam membra et lineamenta corporis ipforum 
perfeite efformata funt, vix amplius crefcunt ; fie fcientia, quamdiu in aphorifmos, et 
obfervationes fpargitur, crefcere poteft, et exurgere ; fed methodis feme! circum- 
fcripta et conclufa, expoliri forfan et illuftrari, aut ad ufus humanos edolari poteft, 
non autem porro mole augeri. 

Alius error fuccedens ipfi, quem poftremo notavimus, eft quod poft fingulas fci- 
entias, et artes fuas in dalles diftributas, mox a plerifque univerfali rerum cogni- 
tioni, et philofophiae primae renunciatur ; quod quidem proie&ui doclxinarum inimi- 
ciilimura eft. Profpcctationes fiunt e turribus, aut locis praealtis; et impoffibile eft, 
ut quis exploret remotiores interiorefque fcientiae alicujus partes, fi ftet fuper piano 
ejufdem fcientiae. Deque altioris fcientiae veluti fpeculam confeendat. 

Alius error fluit ex nimia revcrentia et quad adoratione intellectus humani ; unde 
homines abduxere fe a contemplatione naturae, atque ab cxperiemia, in propriis 
meditationibus. et ingenii commentis, fufque deque volutantes. Caeterum pnieclaros 
hos opinatores, et (i\ ita loqui licet) imelleclualiftas, qui tamen pro maxime ful> 
limibus, et divinis philofophis haberi folent, recte Heraclitus perftrinxit : Homines, 
inquit, quaenmt veritatem in microcofnns fuis, non in mundo majori. Reipuunt enim 
quafi abecedarium naturae, primumque in operibus divinis tirocinium : quod fi non 
facerent, potuiifent fortafie gradatim et fenfiin, poft literas limplices, et deincep* 
fyllabas, ad textum et volumen ipfum creaturarum expedite legendum afcendere. At 
iili contra, jugi mentis agkatione, urgent, et tanquam invocant fuos genios, ut vati- 
•cinentur eis, edantque ©Taenia, quibus memo, et fuaviter decipiuntur. 

Alius error huic pofieriori finitimus eft, quod homines faepius imbuant, et infi- 
ciant meditationes et doftrinas fuas, opinionibus quibufdam et conceptibus propriis, 
quos potuTimum in admiratione habent ; aut ar.ti.bus, quibus maxime addi&i et con- 
fecrati funt; caetera omnia Hlis deliciis iaficientes, et quafi intingentes, licet fuco 
admodum fallaci. Sic fuae philofophiae immifcuit Plato theo'.ugiam, Ariltoteles 
cam, fecunda fchola Platonis (Proclus ieilicet et reliqui) mathematicas. Ilhis 
enim artes folebant ilii tanquam ftliolos fuos primogenitor iua\iari. At chemlci e 
paucis experimentis ad foculum, et formic em, novam philofophiam excuderunt. 
Et Gilbertus popularis nofter phidafopjhjara aliam ex magpete elicuit. Sic Cicero, 
cum varias opiniones de natura animae recenfens, tandem in mullcum incjdAffet, qui 
.animam effe harmoniam ftatuebat, facete dixit, hie ab arte fun iv.n rccefjit. Sed dc 
hoc genus erroribus appoiite, et prudencer ait Ariltoteles, .':^ji njlieutnt ad pane a, 
de faciii prcnuncitint. 

Alius error ell impatientia dubitandi, et caeca feftinatio decernendi, ablquc debits 
et adulta fufpenfione judicii. Nam bivium contemplationis non eft diflimile bivio 
actionis, a veteribus faepius memorato : cujus altera via initio plana et facilis erat, 
fine autem impcrvia; altera ingredienti alpera erat et confragofa, ubi paulo p o- 
cefteris, expedita et aequapiiis. liaud fecus in eontemplationibus, fi quis a certis 

F 2 ordiatur, 



3 * DE AVGMENTIS SCIENTIAR VM. ' Lib. I. 

ordiamr, in dubia definet : fin a dubiis incipiat, eaque aliquandiu patienter tolerct, 
in certis exitum reperiet. 

Similis error fe oftendit in modo tradendi doftrinam, qui ut plurimum eft imperio- 
fus et magiftralis, non ingenuus et liberalis ; ita demum compolkus ut potius fidem 
imperet, quam examini fubjiciatur. Non negaverim in fummariis libellis, ad praxim 
deitinatis, hanc formulam "fcribendi retineri poffe : vernm in juftis traftatibus de 
fcientiis utrumque extremum vitandum cenfeo, tarn Velleii Epicurei, nil tarn metu- 
entis, quam ne dubitare de re aliqua videretur ; quam Socratis, et Academiae, omnia 
in dubio relinquentium. Candori potius ftudendum, refque majore aut minore 
contentione tradendae, prout rationum momentis parcius aut plenius lint probatae. 

Alii errores funt in fcopis, quos homines praefigunt fibi, et in quos conatus fuos, 
et labores dirigunt. Cum enim diligentiores literarum coryphaei ad id collimare 
debeant praecipue, ut arti,quam profitentur, aliquid praeclarum adjiciant: hi contra 
in fecundis tantummodo coniiftere fat habent ; vel fubtilis interpretis, vel antago- 
niftae vehementis et nervofi, vel methodici abbreviatoris nomen ambientes ; unde 
reditus, et vectigalia fcientiarum augeri poiTunt, patrimonium et fundus minime. 

Omnium autem graviffimus error in deviatione ab ultimo doftrinarum fine con- 
fiftit. Appetunt enim homines fcientiam, alii ex infita curiofitate, et irrequieta; 
alii animi caufa et dele&ationis ; alii exiftimationis gratia ; alii contentionis ergo, 
atque ut in differendo fuperiores fint; plerique propter lucrum et viclum ; pauciffimi, 
ut donum rationis divinitus datum in ufus humani generis impendant. Plane, quafi 
in doftrina quaereretur lectulus, in quo tumuhuans ingenium et aeftuans requief- 
ceret ; aut xyftus five porticus, in quo animus deambularet liber et vagus; aut 
turris aha et edita, de qua mens, ambitiofa et fuperba defpe&aret; aut arx, et pro- 
pugnaculum ad contentiones et proelia ; aut officina ad quaeftum, et mercatum : et 
non potius locuples armarium, et gazophylacium, ad Opificis rerum omnium gloriam, 
et vitae humanae fublidium. Hoc enim illud eft, quod revera doftrinam atque artes 
condecoraret, et attolleret, fi contemplatio et actio arcliore quam adhuc vinculo copu- 
larentur. Quae certe conjunftio talis foret, qualis eft fupremorum duorum plane- 
tarum fyzygia, cum Saturnus, quietis et contemplationis dux, cum Jove, duce focie- 
tatis agend que, confpiret. Ouanquam cum de praxi atque aftione loquor, nullo 
modo ad doftrinam profefforiam et lucrofam innuo. Neque enim me fugit, quanto- 
pere hoc ipfum progrelfionemdoclrinae, et amplificationem moretur; perinde quidem 
in aureum malum ante oculos Atalautae projeclum, quod ut tollat, dum fieitit fe, 
curfus interea impcditur : 

Declinat curfus, aurumque volubilc icllit. 
Neque rurfus mihi in animo eft, quod de Socrate dictum erat, Philofophiam de~ 
-cocare de coelo, ut tantummodo verfaretur in tenis : hoc eft, phyficam leponi, ut 
moralis philofophia, et politica celebraretur fola ; fed quemadmodum coelum et 
terra fimul confpirant et confentiunt, ad hominum tuendam vitam atque juvandam ; 
ita fane hie finis effe debet utriufque philofophiae, ut, rejeftis vanis fpeculationibus, 
et quicquid inane ac fterile eft, confervetur quicquid folidum eft, ac fruftuofum ; 
ut hoc pacto, fcientia non fit tanquam fcortum ad voluptatem, aut tanquam ancilla 
ad "quaeftum ; fed tanquam fponfa ad generationemj fruclum, atque folatium ho- 
neftum. 

Jam explicaffe videor, et quafi difleftione quadam aperuifte, vitiofos illos humores, 
aut faltem eorum praecipuos, qui noa folum obftitere profeftui literarum, veruni 

etiam 



Lib. I. DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. 

etiam culpandis iifdem anfam dedcre. Quod quidem fi nimis ad vivum feccrim, 
meminiffe oportet, Fidelia vtilne :tis,jl\! dole fa ofcula malignantis. Vtcunque 

hoc certe mihi videor affecutus, ut mcrear fidem in Icquenti praeconio, cum in lu- 
periori cenfura tarn libere egerim. Neque taraen in animo eft mihi panegyricum 
Uterarum fcribere, aut hymnum Mulis praecinere, licet forfitan diu jam fit, ex 
quo facra carum rite celebrata lint : fed confilium ell abfque pigmentis et hyperbolis, 
vcrum dofirinae contra alias res pondus excipere, et perpendere, verumque ejus va- 
lorem et pretium, ex tellimoniis divinis atque humanis, exquirere. 

Prirao igitur quaeramus dignitatem fcientiae in arcbetypo five exemplari : id eft, in 
attributi; atque a<ftis Dei, quatenus revelantur homini, et fobrie indagari poflunt. 
Qua in re non competit appellatio doclrinae, cum omnis do£trina fit fcientia acquifita: 
nulla autem cognitid in Deo acquifita eft, fed originalis. Itaque aliud quaerendum 
eft nomen, lapientia fcilicet, ut lacrae Scripturae earn indigitant. 

Sic autem fe res habct : in operibus creationis duplicem virtutis divinae emanatio- 
nem videmus, quarum una ad potentiam refertur, altera ad fapientiam : ilia praeci- 
pue cernitur in creanda mole materiae, haec in pulchritudine formae difponenda. 
Hoc polito, notandum ell nihil in creationis hilloria obftare, quin fuerit confufa 
ilia coeli terraeqae mafia, et materia, unico temporis momento creata ; cui tamen 
difponendae digerendaeque lex dies fuerunt attributi : adeo fignanter Deus opera 
potentiae, ac fapientiae difcriminavit. Cui accedit, quod de materiae creatione me- 
moriae proditum non lit, dixille Deum Fiat caelum et terra, ficut de fequentibus operi- 
bus di«ftum eft : fed nude atque aclualiter, Deus creavit coelumet terrain: ita ut materia 
videatur tanquam manu facia; formae vero introduftio ftylum habeat legis, aut 
decreti. 

Pergamus a Deo ad Angelos, quorum natura dignatione eft Deoproxima. Vide- 
mus in ordinibus Angelorum (quatenus fides adhibenda coelefti illi hierarchiae quae 
Dionyfii Areopagitae nomine evulgatur) primum locum obtinere Seraphim, Angelos 
fcilicet amoris ; fecundum Cherubim, Angelos illuminationis ; tertium autem locum 
et fequentes, Tbronis, Principatibus, caeterifque Angelis potentiae et miniilerii con- 
cedi ; ut ex hoc ipfo ordine ac diftributione clarum fit, Angelos fcientiae et illu- 
minationis Angelis imperii et potentiae praeponi. 

A fpiritibus et intelligentiis ad formas fenfibiles, et materiatas defcendentes, legi- 
mus primam formarum creatarum fuille lucem ; quae in naturalibus et corporeis, 
fcientiae in lpiritualibus atque incorporeis refpondet. 

Sic in diftributione dierum videmus diem, qua requievit Deus et contemplatus eft 
opera fua, benediclum fuifle fupra omnes dies, quibus creata eft et difpofita fabrica 
univerfi. 

Poll creationem abfclutam, legimus hominem collocari in paradifo, ut illic ope- 
raretur : quod quidem opus aliud effe non poterat, quam quale pertinet ad con- 
templandum : hoc eft, cujus finis non ad neceffitatem aliquam, fed ad deleftati- 
onem et acrivitatem fine moleftia, referri poffit : cum enim tunc temporis nulla po- 
tuerit efie creaturae reluftatio, nullus fudor vultus, neceffario fequitur acliones hu- 
manas ad voluptatem et contemplationcm, r.on ad laborem aut opus, cemparatas 
fuifle. Rurfus primae hominis aftiones, quas in paradifo exercuit, duas fummarias 
fcientiae partes complexae funt : hae erant infpeclio creaturarum, et impofitio no- 
minum. Nam fcientia ilia, quae lapfum introduxit (quod ct ante monnimus) non 
erat naturalis fcientia circa creaturas, fed moralis fcientia de bono et ma!o; ex hac 
fuppofitione, quod Dei mandata, aut vetita, r.on effe pia boni et mali, icd. 

quod . 



3 8 DE. AVGMENTISSeiENTIARVM. Lib. I. 

quod alias haberent ilia origines; quorum cognitionem affechwit homo, fcilicet ut 
totaliter a Deo deficeret, et fibi ipfi fuoque arbitrio prorfus inniteretur. 

Veniamus ad ea, quae ftatim poll lapfum contigere. Videmus (ut innumera funt 
facrarum Scripturarum myfteria, lalva iemper veritate hiftorica et Hterali) imaginem 
duarum vitarum, contemplativae nimirum, et a&ivae, in perfonis Abelis et Caini, 
inque eorura inftitutis, et primitivis vivendi rationibus, delineatam : quorum altor 
pallor erat (qui propter otium et quietem, liberumque coeli afpectum, typus ell 
vitae theoricae) alter agricola (laboribus fcilicet fatigatus, et afpe&u in terrain 
defixus :) ubi cernere eft favorem, elecYionemque divinam, ad paftorem acceffiffe, 
non ad agricolam. 

Sic ante diluvium, facri fafti, inter pauciffima, quae de eo faeculo memorantur, 
dignati funt memoriae prodere inventores muficae, atque operum metallicorum. Se- 
quenti faeculo poft diluvium graviifima poena, qua Deus humanam fuperbiam ultus 
ell, fuit confufio linguarum, qua doctrinae liberum commercium, et literarum ad in- 
vicem communicatio maxime interclufa eft. 

Defcendamus ad Mofem legiilatorem et primum Dei notarium, quem Scripturae 
ornant hoc elogio ; quod gnarus et peritus effet omnis doclrinae Aegyptiorum : quae 
quidem gens inter vetuftiffimas mundi fcholas numeratur. Sic enim Plato inducit 
Aegyptium facerdotem dicentem Soloni ; Vos Graeci,femper pueri eflis, nullum vel 
fcieiitiam antiquitatis vel antiquitatem fcicntiae habentes. Perluflremus ceremonialem 
legem Mofis, reperiemufque, praeter Chrifti praefigurationem, dill i actionem populi 
Dei a gentibus, exei'citium obedientiae, aliolque ejufdem legisuius facros : nonnullos 
doftiilimorum Rabbinorum haud inutilem circa earn navafle operam, ut ledulo eru- 
erent, quandoque naturalem, quandoque moralem fenfum ceremoniarum et rituum. 
Exempli gratia, ubi de lepra dicitur, Si effioruerit difcurrens lepra, homo mundus 
erit, et non recludetur : fin euro viva in eo eni, nnmunditiae condemnabitur, et ad 
facerdotis arbitrium feparabitur. Ex hac lege coiligit unus eorum axioma in natura; 
Putredinem pefiileniiorem ejfe ante, quam poft moturitatem. Alius morale docu- 
mentum elicit, Homines ftlagitiis undique co-opertos, minus corrumpere pubheos mores, 
quam mediocriter et ex parte tantum malos ■; adeo ut ex hoc et fimilibus locis ejus 
legis, praeter fenfum theologicum, haud pauca ad philoiophiam fpe&antia fpargi 
v deantur. 

Si quis etiam eximium ilium Jobi librum diligenter evolverit, plenum eum, et tan- 
quam gravidum, naturalis philofophiae myfteriis deprehendet: exempli gratia; circa 
cofmographiam et rotunditatem terrae; illo loco, £*tii e.xtendit aquilonem fuper vacuum, 
et appendit terrain fuper nihilum. Vbi peniilis terra, polus arc~ticus, et coeli cenvexitas 
in extimi^ baud obfeure infmuantur. Rurfus circa aftronomiam et afterilmos, illis 
\erbis, Spiritus ejus ornavit coelos, et obftetricante manu ejus educlus eft Qduber tcr- 
tuofus. Et alio loco, Kunjuid conjungere valebis mi c antes ft ell as Pleiadas, out gyrum 
Arcluri poteris diftfipare? Vbi immota configuratio ftellarum fixarum, paribus inter- 
vals femper inter fe diftantium, elegamliume defcribitur. Item alio loco, ,^_ 
Arclurum, et Oriona, et Hyadas, et inieriora auftri. Vbi iterum innuit dcpreillonem 
antarctici poli, eamque deiignat nomine interiorum auftri, quia aullrales lleilae noiho 
hemifphaerio non cernuntur. Circa generanonern animalium: Annan fit ut /uc niuljfti 
me, et fit ut cofeum coogulajii .me.? etc. Circa rem mctaliicam, Habet argentum venarum 
fuaruui principiu, et aur-o locus eft in quo conflatur : ferrum de terra tolutur, et lapis 
folutus colore in aes verlitur. Et fequeatia in eodem capite. 

Parker 



Lie. I. DE AVGMENTIS SCIF.NTIARV M. 

Parker ct in perfona rfcgis 8<tldtt6nis videmus donum fapientiac, turn in petitionc 
jpfius, turn in conceflione divina, omnibus terrenae et temporalis i'clicitatis bonis prae- 
latum. Virtute cujus doni et concellionis, Salomon egregie inftruc"tus, non folufn 
lcripiit ififigfies Was parabola-, five aphorifmos, de divina atque morali philofophia ; 
vcrum ctiam compofuit naturalem hiftoriam omnium vegctabiliunv? ceJro fuper monlem, 
Ufqae ad mtfciahfufet tnitrUm (quae nihil eft aliud, quam rudimentum plantae, putrcdi- 
ni> etherbae medium) omniumque etiam, quae refpirant et ir.oven:nr. lino idem rex 
Salomon, quamvis exccllucrit opibus, magnificentia aedificiorum, clafTe, famulitio, 
nominis celebritate, et reliquis, quae ad gloriam pertinent, nihil tamen, ex ifta gloriae 
fegete, fibi ipfidecerpit aut afTumit, praeter decus inquirendi et inveniendi veritatem. 
Sic enim diferteait; Gloria Dei eft celare verbum, et gloria regis irrvejligare fermonem. 
Ac li Divina Majeftas innoxio illo et benevolo puerorum ludo delcftaretur, qui ideo fe 
abfeondunt, ut inveniantur : quafique etiam nihil effet honoriiieciv.'i: j i. I'rus, quam 
Dei collufores cfie in eodem ludo; praefertim cum tot ingeniis imperent, tantafque opes 
praefto habeant, quibus orrrfris fecreti inveftigatio abfolvi poilit. 

Nee vero aliter haec difpenfavit Deus, poftquam Salvator nofter in mundum venif- 
fet. Ille enim prius potentiam oftendit fuam in profliganda ignorantia, ubi cum 
do-ftoribus et lacerdotibus diffcrerct in templo, quam in fubj Uganda natura, tot et 
tantis editis miraculis. Advcntus quoque Spiritus SancH praecipue adumhratus atque 
expreffus ftrlt in iimilitudine ac dono linguarum, quae funt dunta.xat vehicula fcien- 
tiae. 

Ita in feligendis illis inftrumentis, quae adhibuit Deus ad fidem diffeminandam, 
initio homines evocavit plane iudoftos et illiterates, praeterquam quod Spiritus Sanc~ti 
afflatu inftrufti fuiffent ; quo evidentius virtutem fuam immediatam et divinam decla- 
raret, omnemque humanam fapiemiam deprimeret. Quamprimum autem confilium 
fuum in hac parte perimplerum effet, mox in proxima fucceflione temporum, divinam 
veritatem fuam, aliis doctrinis, veluti pedifFequis, comitatam, in mundum iminilit. Ita- 
que D. Pauli calamus (qui inter Apoftolos folus literatus fuit) in fcripturis Novi Tefta- 
menti, praecipue a Deo adhibitus eft. 

Sic et novimus, complures ex antiquis Epifcopis et patribus egregie fuiffe in omni 
ethnicorum eruditione verfatos. Adeo ut edifhim Juliani, quo cautum eft, ne Chri- 
ftiani ad fcholas et gymnafia mitterentur, pernicioiior machina ad expugnandam fidem 
Chriftianam, quam cruentae fuperiorum imperatorum perfecutiones, habitum fuerit. 
Neque Gregorii primi, Epifcopi Romani (caeteraviri egregii) aemulatio et invidentia, 
qui ethnicorum auctorum et antiquitatum memoriam obliterare ftudebat, in bonam 
partem, etiam apud viros pios, accepta eft. Qminimo fola Chriftiana Ecclefia, inter 
inundaticnes Scytharum a plagis feptcntrionalibus, et Saracenorum ab crientalibus, 
pretiofas gentilis eruditionis reliquias, jamjam funditus perituras, fmu et gremio fuo 
confervavit. Nuper etiam inrueri licet Jeluitas (qui partim ftudio proprio, partim ex 
aemulatione adA'erfariorum, Uteris ftrenue incubuerunt) quantum fubfidii, viriumque, 
Romanae fedi reparandae et ftabiliendae attulerint. 

Quare ut abfolvam hanc partem, duo funt praecipua ofHcia et minifteria, praeter 
ornatum et illuftrationem, quae fidei religionique humaniores literae perfolvunt. 
Vritim, quod efHcacia fint incitamenta ad divinam gloriam exaltandam et celebran- 
dam : fcut enim Pfalmi et :■ 1 b 1 e Scripturae crebro nos invitant ad contempiationem 
praedicaticncirque toagirificorcrm ct admirabilium operum Dei; ita, ft tantum in eorum 
fpecie externa, fcut fenlihi: s no!!;-, fe cxhihent, haereremus, eandem faceremus inju- 
riam Majeftati Divinae, ac li de opulemia et copia nobiliflimi gemmarii, ex iis, quae 
I palaox. 



3? 



4 o DE AVGMENTIS SC1ENTIARVM. Lib. I. 

„ palam cxponuntuv in pcrgula, judicaremus. Alterum, quod fingulare remedium 

antidotumque exhibeat philofophia, contra infidelitatem et errores. Nam Salvator 
noltcr inquit, Erratis, nefcientes Scripturas et potentiam Dei. Vbi duos libros, ne in 
errores incidamus, proponit nobis evolvendos : primo volumen Scripturarum, quae 
voluntatem Dei, dein, volumen creaturarum, quae potentiam revelant : quorum pofte- 
rior, veluti clavis ell prioris, non folum inteile&um noftrum aperiens ad genuinam 
fcripturarum mentem, ex generalibus regulis rationis et legibus fermonis, expromen- 
dam ; fed porro etiam praecipue fidem noftram referans, ut in feriam ingrediamur 
omnipotentiae divinae meditationem, cujus chara&eres maxime infculpti ejus operibus 
et incifi funt. Tantum de divinis teftimoniis ac judiciis pro vera dignitate et pretio 
doetrinae diftum fit. 

Quantum ad humana teftimonia et argumenta, tarn latus aperitur campus, ut in 
tractatu hoc brevi et preflb, dele&um potius adhibere deceat, quam copiam. Primo 
itaque fummus apud ethnicos honoris gradus fuit, divinam venerationem, cultumque 
confequi (quod quidem Chriftianis eft tanquam fruftus vetitus :) nunc vero loquimur 
feparatim de judiciis humanis. Itaque (ut coepimus dicere) apud ethnicos, ille, quem 
Graeci Apotheojin, Latini, Rclationem inter divos vocarunt, fupremus honor fuit, qui 
homini ab homine tribui poilet : praefertim ubi non ex decreto, aut edifto aliquo im- 
perii (ut Caefaribus apud Romanos) fed ex opinione hominum et fide interna, ultro 
deferretur: cujus honoris tam excelfi gradus quidam erat, et terminus medius : quippe 
fupra humanos honores, heroici numerabantur et divini. In quorum diftributione 
huncordinem tenuere veteres : rerumpublicarum conditores, legiilatores, tyrannicidae, 
patres patriae, quique in rebus civilibus optime meruerunt, infigniti funttitulo heroum 
tantum, aut femideorum : quales fuere Thefeus, Minos, Romulus, caeterique. Ex 
altera parte, inventores et auftores novarum artium, quique vitam humanam novis 
commodis et acceffionibus dotarunt, femper confecrati funt inter deos ipfos majores ; 
quod Cereri, Baccho, Mercurio, Apollini, et aliis contigit: quod certe jure, et fano 
cum judicio fadtum eft. Nam priorum benemerita intra unius aetatis, aut nationis 
limites, fere coercentur; nee abfimilia funt imbribus tempeftivis et benignis, qui 
quamvis frugiferi fint, atque optabiles, tamen pro ilia tempeftate tantum, qua decidunt, 
atque pro amplitudine tractus terrae, quam irrigant, utiles lunt. Poiteriorum vero be- 
neficia, ut ipfius folis et coeleftium munera, temporibus perpetua, locis infiuita funt. 
Ilia rurfus, cum contentione et perturbatione, ut plurimum conjun&a funt; haec ha- 
bent verum chara&erem divinae praefentiae, veniuntque in aura leni, abfque tumultu 
aut ftrepitu. 

Neque fane doclxinae meritum in civilibus, et in reprimendis incommedis, quae 
homo homini infert, multum cedit illi alteri, in fublevandis humanis necelfitatibu?, 
quae ab ipfa natura imponuntur. Atque hoc genus meriti optime adumbratum fuit 
fub ilia fifta narratione de theatro Orphei, ubi fmgulae beftiae avefque congregatae 
funt, quae, appetituum fuorum innatorum imiuemores, praedae, ludi, pugnae, amice, 
placideque una ftetere, citharae concentu, et fuavitate captae : cujus fonus ubi aut 
cellaret, aut majori fonitu obrueretur, omnes illico animantes ad ingenium redibant. 
CXia in fabula eleganter defcribuntur ingenia et mores hominum, qui variis et indomitis 
cupiditatil)us agitantur, lucri, libidinis, vindiftae: qui tamen quamdiu aures praebent 
praeceptis et fuaiionibus reli^ionis, legum, magiftrorum, in libris, fermonibus, et con- 
cionibus, eloquenter et fuaviter modulantibus, tam diu pacem colunt et focietatem ; 
fin iita iileant, aut feditiones et tumultus obftrepant, omnia diililiunt, et in anarchiam 
atque confulionem relabuntur. 

Sed 



Lib. I. DE A VG MENTIS S CIENTIARVM. 4* 

Sed enim hoc clarius ccrnitur, cum reges ipfi, aut magnates, aut praefccn eruditione 
praediti fint. Vt ut enim fuis addicms nimium partibus videatur, qui dixit, turn 
demum refpublicas fore felices, cum aut philofopbi regnant, aut reges philofophantur ; hoc 
tamen cxperientia notum eft, fub cruditis principibus et cuftodibus reipublicae iaecula 
inaxime felicia fuiife. Quamvis enim reges ipfi fuos habeant errores et vitia, ailectibus 
fcilicet et pravis confuetudinibus, pro more caeterorum hominum, obnoxii ; tamen do- 
ftrinarum d accedat lumen, anticipatae quaedam notiones religionis, prudennae, ho- 
neftatts, retinent eos, et ab omni praecipiti, et immedicabili exceffii, et errore refrac- 
nant; aurem femper vellentes, etiam cum coniiliarii et domeftici iilent. Q^' n fena- 
tores ipfi et coniiliarii, qui literis exculti funt, folidioribus innituntur principiis, quam 
qui ab experientia tantum edofti funt; ill is ex longinquo profpicientibus pericula et 
mature propulfanubus, cum ifti tantum ex propinquo et confirms fapiant, nihil 
.ntes, niii quod imminet, et tunc demum agilitate ingenii fui, fe in ipfo periculorum 
arriculo expedire et eripere pofle confidentes. 

Quae felicitas temporum fub eruditis principibus (ut femper brevitati ftudeam, ad- 
hibens non nifi leftiffima quaeque exempla, et maxime illuftria) praecipue cernitur eo :n 
iaeculo, quod a morte Domitiani imperatoris, ufque ad imperium Commodi defiuxit: 
fucceffionem fex principum eruditorum, aut certe eruditioni impenfe faventium.com- 
pleftente ; omniumque, ii temporalia bona fpeftamus, quae unquam vidit Roma, to- 
tius urbis tunc epitome, longe florentiiUmo. Id quod Domitiano, pridie ejus diei, quo 
interfectus eft, in fomnis praemonftratum erat. Quippe qui videre vifus eft, Caput 
aurcumfibi pone ceroicem enatum eJJ'e : quod fane vaticinium aureis illis fubfequentibus 
faeculis adimpletum eft: dequibus figillatim, fed brevifiime, verba faciam. 

Nerva virdoctus fuit, Apollonii illius Pythagorei familiaris, et quafi difcipulus: qui 
etiam fere exriravit in verfu illoHomeri, 

Telis, Phoebe, tuis lacrymas ulcijcere nojlras. 
Trajanus non ipfe quidem dooms, fed'doctrinae admirator, et erga literatos munificus, 
bibliothecarum inftitutor, et in cujus aula (licet imperatoris bellicofi) profefibres et pae- 
dagogos gratiolilTimos fuiffe, memoriae proditum eft. Adrianus curiofiffimus morta- 
lium, et inexplebilis omnis varietatis et fecreti inveftigator. Antoninus fubtilis et qua- 
il' fcholafticus, unde etiam cymini fe&or vocatus eft. Ex divis fratribus autem Lu- 
cius Commodus, molliori literarum genere eruditus. Marcus etiam cognomine ipfo 
Philofophus. Hi principes, ut dochfiimi, ita et optimi fuerunt. Nerva clementilii- 
mus imperator, quique, li nihil aliud, orbi Trajanum dedit. Trajanus omnium, qui 
imperarunt, et belli et pacis artibus maxime fiorens : idem imperii fines longiftime pro- 
tulit; idem vim dominationis modeftiilime cohibuit : maximorum etiam extractor 
operum ; unde a Conftantir.o Parietaria per invidiam vocatus eft, propter nomen ejus 
tot parietibus incifum. Adrianus temporis ipiius aemulus : injurias enim et ruinas 
temporis, in quoquo genere, cura et munificentia fua, reparavit. Antoninus (ut etiam 
appellants eft) vir maxime Pius, nativa quadam et iniita bonitate, omnibus ordinibus 
gratus, cujufque regnum (licet hand breve) omnis calamitatis expers. Lucius Com- 
modus fratri quidem bonitate cedens, reliquos imperatores plurimos fuperans. Marcus 
vir ad exemplar virtutis compoiitus, cuique fcurra ille, in convivio deorum, nihil ha- 
buit, quod objiceret, praeter patientiam erga mores uxoris. In hat itaque continua 
fex principum ferie, videre cuivis liceat feliciffimos frucms doarinae, in imperio collo- 
catae, in maxima orbis terrarum tabula depictos. 

jam vero dofrrina, non in civilia tantum, atque artes pacis, infiuxum habet, fed et - 
in militari virtute exercet vim fuam ac potentiam ; ut clare perfpicitur in exempjis 
Vol. IV. G Alexandri 



4 , BE AVGMENTIS SCIENTIMVM. Lib. I. 

Alexandri Magni, et Caefaris Di&atoris; quorum antea obiter mcminimus, nunc 
vero ea paulo fufius retra&abimus. Horum virtutes militares et res in bello geltas, 
fuper-vacaneum eflet notare, aut recenferc, cum in eo genere mundi miracula ex- 
titerint : fed de amore ipforum et Audio erga literas, necnon in iifdem excellentia 
propria, non alienum erit, fi pauca fubjungamus. 

Educatus fuit Alexander, edoftufque ab Ariftotele (philofopho certe magno) qui 
nonnullos e libris fuis philofophicis ei nuncupavit : a latere illius nunquam difce- 
debat Calliilhenes, aliique pereruditi viri, qui caftra fequebantur, et perpetui erant 
omnium ejus itinerum et expeditionum comites : quo autem pretio literas habuerit, 
haud pauca liquido demonltrant : vduti invidia, qua dignam cenfuit Achillis for- 
tunam, quod geitarum rerum, laudumque fuarum, Homerum praeconem invenerat : 
judicium de pretiofa Darii arcuia, inter reliqua fpolia reperta, de qua cum quadlio 
moveretur, quidnam poiiflimum dignum eflet, quod in ea aflervaretur, ipfe cum alii 
alia dicerent, pro Homeri operibus fententiam tulit : epiftola objurgatoria ad Ari- 
flotelem mifla, poftquam libros phyficorum edidiffet, in qua expollulat, quod philo- 
ibphiae myiteria evulgaflet ; fimulque refcribit, malle fe omnibus doctrina et cogni- 
tione, quam potentia ac imperio, praecellere. Sunt et alia, quae hue fpeclant. Ipfe 
vero quam egregie animum excoluiflet dodtrina, in omnibus ejus didtis et-refponiis 
apparet, vel potius rfefulget, eruditione pleniffimis ; in quibus, licet numero pauca 
ilnt, qua adhuc fuperfint, fingularum fcientiarum vefligia alte impreffa reperias. 

In moralibus obfervetur primo Alexandri apophthegma circa Diogenem, et adverte 
(fi placet) fi forte non unam ex graviflimis quaeitionibus moralis philolophiae con- 
itituat : Vtrum qui fruit ur externis bonis felicior fit, an qui contemnitf Cum enim 
Diogenem ccmeret tarn parvo contentum, converfus ad circumflantes, qui ejus condi- 
tionem fublannabant : Nifi effem, inquit, Alexander, optarem efje Diogenes. At Seneca 
in hac comparatione Diogenem praetulit, cum diceret, Plus erat, quod Diogenes 
. nollet acciperc, quam quod Alexander pojjet dare. 

In natural ibus, obfervetur illud, quod crebro ufurpabat, In duabits fe rebus mor- 
tal;, latent fuam maxime percipere, fomno et libidine : quod fane dictum ex intima na- 
tural! philofophia depromptum eft, non tarn Alexandrum, quam Ariitotelem aut 
Democritum,. fapiens, cum tarn indigentia, quam redundantia naturae, per ilia duo 
delignata, mortis fmt tanquam arrhabones. 

In poeticis, obfervetur dictum illud, quum, fanguine e vulneribus ejus effluente, 
accerferet unum ex adulatoribus, qui ei divinitatem tribuer t e folebat ; Speffa, inquit, 
hotninis ifte fanguis eft, non talis liquor, qualem dixit Homerus Veneris e manu manafj'e, 
rulnerata a Diomede ; hoc didto et poetas, et afTentatores fuos, et feipfum ridens. 

In dialefticis, accipe reprehenfionem illam argutiarurn diale&icarum, circa reji- 
cienda et retorquenda argumenta, in difto fuo, quo perltrinxit Cafiandrum, delatores 
patris lui Antipatri repellentem. Cum enin Alexander forte dixiffet, Numquid pv.tas, 
hos homines tarn kngum iter fufcepturos fuifje, nifi juftam doloris caufam habuifent? 
refpondit Caflander, I mo hoc ipfwn animos eis dedit, quod fperabant knginquitatem 
viae obftituram, quo minus calinnnia proderetur. Euge, inquit xtx, ftrophas Ariftotelis, 
rem pro et contra detorquentes. Attamen hac ipfa, quam in alio carpebat, arte, cum 
res poftularet, in commodum fuum uti probe noverat. Ita enim accidit, ut Callilt- 
henes (quern odio clam habebat, quod novae ejus inter divos relationi refragaretur) 
in quodam convivio rogatus eflet ab una dilcumbentibus, ut oblechuionis gratia (cum 
eflet vir eloquentiflimus) thema aliquud pro arbitrio libi fumeret, de quo fubito diceret ; 
_ ille autem annueus, et laudes gentis Macedonicae eligens inirinco cum omnium ap- 
4 . plauiu 



Lib. I. D E A V Q M ENTIS S C I E N T I A B V M: 

plaufu difteruit : at neutiquam hoc delegatus Alexander, fubjecit, In bona can fa,. 

facile eft cut Zibet effe. tlequenti ; qidn verte, inquit, ftylum, et quid contra nos pejfis, 

audismu*. CaHiilhenes negotium in fe recepit, idque tarn acerbe, tamqne aculeate 

idlitit, ut Alexander iuterpellans diceret : Etiam mains animus, aeque ac bona 

. >if:t eioquentimn. 
In rhetot -icis, ad quae tron; et ornamenta pertinent, ecce tibi elegantiffimum meta^ 
phorae ufum, qua Antipatxam, imperiofum et tyrannicum praeiidem, perftrinxit. 
Cum enim amicus quidam Antipatri laudaret cum coram Alexaudro, quod tarn mo- 
deratus effet, neque in Periicum, prout alii pracfcc"ti, luxum, ufumque purpurae, 
veteri Macedoniae amicui exuto, degeneraret : At incus, inquit Alexander, Antipater 
eft totus purpureas. Etiam et iila metaphora infignis : cum Parmenio ad eum aece- 
deret, in campis Arbeilae ; eique mgentem, hoftium exercitum monftraret, qui oculis 
lubjacens nociu, propter infinitum numerum ignium, veluti alterum firmamentum 
iteliatum repraefentabat ; ideoque conluleret, ut nocturno praelio illos invaderet .: 
Nolo, inquit Alexander, fuffwrari vicloriam. 

In polkicis, attende graviinmam illam et prudentilTmvam diilinftionem (quam 
ornnis pofteritas amplexa eft) qua duos ex praecipuis ejus amicis, Hephaeftionein et 
Craterum, diicrevit, quum diceret: Alterum Alexandrian amarc, ahennn air.are regem: 
diilimilitudinem niaximi ponderis, etiam inter fidelillimos regum fervos conltituens, 
quod alii magis dominorum fuorum pcrfonas vcro aiFectu profequantur, alii potius 
moveantur officio erga principatum ipfum. Spec"tetur etiam quam eximie redar- 
gueret errorem, principum coniiliariis familiarem, qui plerunque coniilia pro modulo 
lui animi et fortunae, non dominorum, fuggerunt. Cum enim Darius magnas 
Alexandre) ofterret conditiones : Parmenio; Ego, inquit, fi ejfem Alexander, aca'perem. 
iecic Alexander, Et ego quidem, fi e(]em Parmenio. Boftremo, excutiatur acre 
iihid atque acutum refponfum, ad amicos interrogantes, quid iibi refervaret, cum tot 
et tanta donaret r Spent, inquit; quippe qui probe fciret, fubductis rationibus, lpem 
ver ;:a eSe 'brtem, et tanquam haeivdkaem ad magna afpirantium. Haec Julii 
Caefaris fors, cum proficilcens in Galliam, univerfas opes profufis largitionibus ex- 
haufiflet. Haec etiam fors Henrici ducis Guifi, nobiliiiimi principis, licet nimium 
ambitio'i, de quo illud increbuit, Foeneratorem eiun fuijfs uman omnium Galloruni 
.;.' iximum, eo quod (mines opes in nominibus haberet, atque patrimonium univerfum in 
. ^ationes converti/Jet. Caeterum admiratio huius principis, dum eum mihi, non ut 
Alexandrum Magnum, fed ut Ariftotelis diicipulura propono, longius fortaffe me 
provexit. 

Quantum ad Julium Caefarem, non eft opus, ut de praeftantia eruditionis ejus, 
aut ex educatione, aut ex familiaribus, aut ex refponfis fuis, conjecturam faciamus. 
Haec fiquidem eminet in ejus fcriptis et libris : quorum alii extant, alii infeliciter 
defiderautur. Primo enim hodie in manibus habetur infignis ilia bellorum fuorum 
hiftoria, cui nomen et titulum Comment aricrum duntaxat praefixit : in quo omnes 
pofteri folidum rerum pondus, et viva tam attionum quam perfonarum iimulacra, 
cum caftiffima puritate fermonis, narrationifque perfpicuitate eximia, conjuncla ad- 
mirantur : quas quidem dotes, r.on a natura infulas iuiile, fed a praeceptis inititutif- 
que doctrinae acquilitas, teftatur liber ejus De analogia : qui nihil aliud erat, quam 
Grammaticalis quaedam philofcphia ; in quo fedulodedit ope ram, ut vox adplacitum. 
redderetur vox ad licitum; et confaetudo quoquomodo loquendi, ad congruitatem 
revocaretur emendate loquendi ; ct verba, quae funt rerum imagines, rebus ipfis 
coavenirent, ncn vulgi prorfus arbitrium fequerentur. 

G z tta 



43 



44 



DE A VG MENTIS SC1ENTIARVM. Lib. I. 

lta etiam, veluti monuraentum doctrinae, non minus quam potentiae, emendatam 
ejus edidto habemus computationem anni; quae diferte teftatur, aeque eum gloriae 
fibi duxiffe, fiderum in coelis leges pernoffe, ac hominibus in terris leges dediffe. 

Ex libro quoque, cui titulum praepofuit Anti-Cato, facile conftat, eum tanto 
ftudio accenfum ad viftoriam ingenii, quanto belli et armorum, obtinendam ; cer- 
tamen calami turn fufcipientem contra maximum eo tempore pugilem, Ciceronem 
oratorem. 

Rurfus in libro Apophtbegmatwn, quae collegit, videmus, honorificentius fibi pu- 
taffe, fi feipfum tanquam in tabellas aut codicillos mutaret, in quos prudentia aliorum 
dicta graviaque referrentur ; quam fi dicta fua propria, velut oracula, facrarentur, 
iicut inepti principes nonnulli, adulatione corrupti, fibi fieri geftiunt. Attamen fi 
recenfere vellem pleraque ejus dicta (ut feci in Alexandro) funt ea certe hujufmodi, 
qualia notat Salomon, Verba fap'ient urn funt tanquam aculei, et tanquam clavt in ahum 
defi'xi. Itaque tria hie tantum proponam, non tarn elegantia, quam vi et efficacia, 
mirabilia. 

• Primo igitur, magifter fit, oportet, loquendi, qui unico verbo feditionem in exer- 
citu comprimere potuit. Sic autem fe res habuit. Romanis mos fuit, cum exer- 
citum duces alloquerentur, Milites uti eos appellarent : cum magiftratus populum, 
Quirites. Tumultuabantur milites Caefaris, ac miffionem feditiofe flagitabant : non 
quod hoc ipfi cuperent, fed ut hoc poftulato Caefarem ad alias conditiones adigerent : 
ille immotus atque inconcuffus, filentio facto, fie exorfus eft : Ego, £>uirites : quo 
verbo, eos jam dimiffos fignificabat. Eo perculfi milites et plane obftupefatti, con- 
cionantem deinceps perpetuo obturbabant ; et poftulato illo miffionis pofthabito, 
contra obnixe petebant, ut militum appellatio eis reftitueretur. 

Secundum fuit hujufmodi. Regis nomen Caefar fumme affectabat : itaque fub- 
ornati funt nonnulli, qui praetereuntem populari acclamatione regem falutarent. 
Ille fentiens acclamationem tenuem fuiffe, ac raram ; negotium, joco tranfmifit, ac fi 
erratum effet in cognomine, Non rex fum, inquit, fed Caefar. Dictum fane hujuf- 
modi, ut fi diligenter excutiatur, vigor ejus et pondus vix exprimi poffit. Primum 
enim recufationem nominis prae fe ferebat, fed neutiquam feriam : deinde ingentem 
quandam conndentiam et magnanimitatem monftrabat; ac fi Caeiaris appellatio 
illuftrior titulus effet, quam regis ; quod haud fecus evenit, et ufque in hodiernum 
diem obtinuit. Sed quod illius maxime intererat, hoc dictum, fummo artificio, finem 
fuum urgebat. Hoc enim innuebat S. P. C^R. de re levi, hoc eft, nomine tantum 
(nam poteftatem regiam jampridem habebat) fecum contendere ; ac tali nomine, 
quale complures etiam ex familiis obfeuris gerebant : nam cognomen Regis multis 
Romanorum gentilitium erat, quemadmodum et nos fimile quiddam noftro idiomate 
habemus. 

Vltimum, quod hoc loco repetere placet, tale fuit. Cum Caefar, poft bellum 
initum, Romam occupaffet, atque fanftius aerarium reclufiffet, ut pecunias ibi con- 
vefias in ufus belli tolleret, reftitit Metellus, utpote tunc temporis tribunus ; cui 
Caefar, Si perfles, inquit, mortuus es. Dein reprimens fe paulum, fubjecit, AJolefcens, 
dttrius efl mi hi hoc dicere, quam fac ere. Dictum tarn miririce ex terore et dementia 
conflatum, ut nihil fupra. 

Verum ut Caefarem mittamus ; perfpicuum eft, eum probe fibi confeium fuae 
eximiae eruditionis fuiffe; ut liquet ex eo, quod demirantibus nonnullis Lucii Syllae 
coniilium, in deponenda dictatura, cavillans dixit, Sylla nefcivit liter as, did are non. 
potuit. 

Nunc 



Lib. L DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. 45 

Nunc autem tempus videtur imponcndi finem huic differtationi de arc"fa con- 
juncYione militaris virtutis et litcrariae (quid enim in hoc genere poft Alexandrum et 
C iefarem afferri poteft :) nlfi quod movcor unius et alterius exempli dignitate et 
infolentia, eo quod tam lubito tranlierit a ludibrio ad miraculum. Ell autem Xeno- 
phontis philoibphi, qui e Socratis ludo profe<ftus eft in Aiiam, cum Cyro juniore, in 
expeditione contra regem Artaxerxem. Hie Xenophon eo tempore peradolefcens 
fuit, et nunquam aciem aut caftra viderat, ncque tunc praefedluram aliquam in 
exercitu gerebat, fed tantum fponte, ob amicitiam Pro.xcni, proficifcebatur. Adcrat 
forte fortuna, cum Falinus a magno rege legatus ad Graccos veniret, poftquara 
Cyrus in acie occubuifTet, Gracci autem (manipulus tantummodo hominum) duce 
orbati, in medio provinciarum Perfiae, a patria fua, plurimorum milliarium inter- 
vallis, et fluminibus maximis atque altiflimis, intercluii eflent. Legatio hue fpe&abat, 
ut, pofitis armis atque deditis, fe regiae clementiae fubmitterent. Cui legationi 
antequam publice refponfum effet, complures ex exercitu familiariter cum Falino 
colloquebantur : inter quos Xenophon ita forte locutus eft. Imo, inquit, Faline, haec 
tantum nobis jam fuferfunt, anna et virtus ; ft igitur arma dedamus, cui vfui, 
ob/ecro, nobis erit virtus ? at Falinus fubridens : Ni fal/or, inquit, Athenienfis es, 
adoiefcens, et philofophiae incumbis, atque bellula funt, quae dicis ; fed valde erras, 
fi virtutem veftram regiis copiis parem ejfe arbitreris. Ecce ludibrium. Sequitur 
miraculum. Novitius ifle ex fchola et philofophus, poftquam omnes duces et prae- 
fe<5ti proditione interempti effent, decern millia peditum Babylone in Graeciam re- 
duxit, per medias regis provincias, omnibus ejus copiis fruftra obnitentibus: quo 
fafto ftuporem injecit omnibus. Graecis autem ab eo tempore ingentes addidit 
animos et fpiritus, ad Perfarum regnum invadendum et fubvertendum. Quod et 
mox cogitavit fane, et defignavit Jafon Theftalus ; tentavit et inchoavit Agefilaus 
Spartanus ; perfecit demum Alexander Macedo, omnes literati iftius praevii egregio 
facinore incitati. 

Perganms ab imperatoria militarique virtute ad moralem, et earn, quae eft ho- 
minum privatorum. Primo, certiftimum eft illud poetae : 
Si ilicet ingenuas didicijfe fid elite r artes 
lit mores, necjinit ejfe feros. 
Eruditio fiquidem humanas mentes feritate atque barbarie exuit. Veruntamen opus 
eft, ut accentus lit in voce ilia fideliter. Nam tumultuaria cognitio fleftit potius in 
contrarinm. Eruditio, inquam, levitatem, temeritatem, atque infolentiam tollit, dum 
omnia pericula et ambigua fimul cam re ipfa fuggerit ; rationum et argumentorum 
pondera in utramque partem librat; prima quaeque, quae fe offerunt animo, eique 
arrident, pro fufpec"tis habet; iterque omne tanquam explorato inire docet. Eadem 
admirationem rerum vanam et nimiam eveliit, radicem ipfam omnis infirmi confilii : 
quippe admiramur res, vel quia novae funt, vel quia magnae. Quantum ad novi- 
tatem, nemo eft, qui literas, et rerum contemplationem penitus imbiberit, quin illud 
cordi impreflum habeat, Nil novi fuper terrain. Neque enim puparum ludum quif- 
quam magnopere mirabitur, qui pone aulaea caput inferens. organa, quibus moventur, 
et filamenta cernit. Quantum ad magnitudinem, quemadmodum Alexander Magnus, 
ingentibus proeli's et vicloriis in Afia affuetus, cum interdum acciperet e Graecia 
Hter;is, de expeditionibus et dimicatii nibus quibufdam illic factis, quae plerunque 
propter pontem aliquem, aut caftellum, aut ad fummum pro expugnatione oppidi 
alicujus fufcipiebantur, dicere folebat ; videri fibi nuncium allatiim de ranarum et 
murium pugna, de qua Homerus : £c certe, qui uuiverfuatem rerum, ejufque fabricam 
I intueatur, 



4 6 



D E AVG MENTIS S G I E N T I A R V M. Lib. I. 

iumearur, illi terrae globus, cum homlnibus fuperftantibus (fi divinitatem animarum 
feponas) haud majus quidpiam videbitur, quam colliculus fonr.icarum ; quarum aliae 
cum grauis, aliae cum ovis fuis, aliae vacuae, omnes hinc iade circa exiguum pul- 
vifcufi acervum reprant, et curfitant. Porro eruditio aufert, aut faltem minuit 
timorem mortis, atque adverfae fortunae, quo nihil magis virtutibus moribufque 
officere folet. Si enim animus cujufpiam, contemplatione mortalitatis, et rerum 
naturae corruptibiiis, imbutus fuerit et intinaus, juxta cum Epifteto fentiet ; qui, 
cum pridie exiens, mulierculam ob frachim ollam plorantem cerneret, poftridie etiara 
exiens aliam mortuum filium deflentem confpiceret, dixit ; fieri vidi fragiiem frangi, 
hodie vidi mortakm mori. Quare optime et valde fapienter VirgiHus, cognition em 
caufarum cum metus omnis pronigatione copulaYit, tanquam concomitantia : 
Felix qui potuit rerum CQgnojcere caufas, 
£>n\que metus omnes et inexorable fatwn 
Subjecit pedibus, Jtrepitumque Acherontis avari. 
Nimis longum eflet fingula percurrere remedia, quae fingulis animi morbis do&rina 
fuppeditat; aliquando vitiofos humores expurgans, nonnunquam obftruftiones aperiens, 
alias concoctionem juvans, alias appetitum excitans, non raro vulnera ejus et ulcera 
fanaiis, et fimilia. Quare concludam cum hoc, quod videtur rationem habere totius, 
hi nimirum animum do&rinam difponere, et fleclere, ut nunquam protinus acquiefcat, 
et tanquam congeletur in defeclibus fuis, quin incitet fe femper, progreffumque fpiret. 
Nefcit illiteratus, quid fit in fe defcendere, aut fecum inire rationes, aut quam fuavis 
vira fit, quae indies fentit fe fieri meliorem; fi qua forte virtute praeditus fit, earn 
venditabit fcilicet, et ubique . fpe&andam exponet, eaque utetur forfitan commode, 
quam tamen excolere et augere negligit. llurfus, fi quo vitio laborat, artem atque 
induftriam illud celandi atque occultandi, minime autem corrigendi, adhibebit ; tan- 
quam malus mefior, qui perpetuo demetit, falcem autem nunquam exacuit ; literatus 
contra, non tantum utitur animo virtutefque exercet, fed continuo emendat fe, et in 
virtute proficir. Imo ut in fumma dicam, pro certo eft veritatem et bonitatem di- 
ftingui tantum, ficut figillum et impreffionem ; nam Veritas bonitatem fignat: et contra, 
vitiorum ac perturbationum procellae, ex erroris et faliitatis nubibus erumpunt. 

A virtute tranfeamus ad potentiam et imperium, et difpiciamus fi ufpiam invenia- 
tur tanta potentia et regnum, quanta eruditio hominis naturam inveftit et coronat. 
Videmus dignitatem imperandi fequi dignitatem ejus, cui imperatur. Imperium in 
belluas et pecofa, quale bubulcorum, aut opilionum, res vilis : imperium in pueros, 
quale ludimagiftrorum, minus honorificum : imperium in mancipia, potius dedecori 
eft, quam honori : neque multo praeftantius eft imperium tyrannorum, in populum 
fervilem, atque animis, et generofa indole exutum. Vnde hoc femper manavit judi- 
cium, honores in liberis monarchiis, aut rebufpublicis fuaviores effe, quam fub tyran- 
nis ; quia imperium honorificum magis fupra volentes eft, quam fupra invitos et co- 
a<ftos. Ideoque Virgilius, cum ex intimo artificio inter humanos honores longe vellet 
optimos expromere, quos Augulto Caefari aflignaret, in haec ipfa verba loquitur : 

Viclorque volentes 
Per populos dat jura, viamque off eclat Olympo. 
Aft imperium fcientiae longe celiius eft, quam imperium in voluntatem, licet liberam 
et non aftriSam. Ilia enim rationi, fidei, et intcllectui ipfi dominatur, qui eft altifil- 
ma pars animi, et voluntatem ipfam regit. Etenim nulla proculdubio terrena eft 
poteltas, quae in fpiritibus hominum et animabus, eorumque co^itationibus et phan- 
taiiis, aiTenfu quoque et fide, thronum et quali cathedram fuam erigit et collocat, prae- 

ter 



Lib. 1. D E [A V G MENTIS S C I E N T I A R V M. 

ter doftrinam et fcientiam. Ac idcirco videmus deteftabilem illam, et immenfam 
dclechuioncm, qua haereliarchac, falfi prophetae et impoftorcs magni perfunduntur, 
et rapiuntur, poftquam fenferint in fide et confcientiis hominum coepilte fe regnare : 
tancam certe, ut qui earn femel deguftaverit, nullis fere perfecutionibus, aut tor- 
mentis adigi poffit, ut hoc regno fe abdicet. Sicut autem hoc illud ell, quod in 
Apocalypfi dicitur, abjffitsjiye profun that: ita e contrario, j.uilus et legitimus 

in animos hominum dominatus, veritaus ipfa evidemia ac commendatioae dulciffim i 
ftabilitus, fane quam proximo ad poteftaris divinae fimilitudinem accedit. 

(^uod ad fortunas et honores fpeftat, munif centia do&rinae non lie regna integra 
et refpublicas locuplctat, et ditat, ut non hominum etiam privatoram fortunas et 
opes amplificet, et evehat. Vetus enim obfervatio eft, Homeruni pluribus fuppe.d<- 
taffe vitftum, quam Syllam, Caefarem, aut Auguftum, licet tot cungi a :->.;, tot dona- 
liva, tot agrorum aftignationes largiti fmt. Certe difficile diftu eft, anna an iiterae 
phirium fortunas conftitucrint. CHiin ii de fumma poteftate loquamur, videmus, ft 
anna, aut jus haereditatis regnum contulerunt, at literarum forti faepius ceftiiTe facer- 
dotium, quod regni femper fuit rivale. 

Eurfus, G dcle&ationem jucunditatemque fcicntiae inmearis, multum fane ilia volup- 
tates alias omnes exuperat. Cmid enim? num forte affecluum voluptates tanto inter - 
\ alio obleftamenta fenfuum excedent, quanto voti affecutio felix cantiunculam aut coe- 
nam: et non pari gradatione intellectus voluptates, eas, quae funt affechium, tranfeen- 
dent? incaeteris obleclationibus fatietas eft finitima, et poftquampaulo inveteraverint, 
flos ipfarum et venuftas marcefcit : quo docemur non illas liquidas revera voluptates 
ac fmceras fuiffe, fed umbras tantum, et fallacias voluptatum, non tarn qualitate fua, 
quam novitate, jucundas : unde et voluptarii faepius fiunt monachi, et ambitioforum 
principum feneftus triftior fere eft, et melancholia obfeffa. Scientiae autem non eft 
fatietas, verum et fruendi, et appetendi perpetuo et fubinde recurrens viciftitudo; ut 
necefle fit hujus delcctationis bonum fimplex efle, non ex accidente, aut cum fraude. 
Neque iila voluptas, quam depingit Lucretius, ultimum in animo locum fortiiur : 

Suave man magna turbantibus aequcra ventis, etc. 
'■ Suave eft fpectaculum (inquit) ftantem, aut ambulantem in littore, navem inturri 
" tempeftate in mari ja<ftatam: fuave itidem ex edita turri duas cernere acies concur- 
" fames inplanitie: at nil dulcius eft homini, quam mens per doftrinam in arce veritatis 
" collocata, unde aliorum errores et labores difpicere poffit." 

Denique, ut mittamus vulgaria ilia argumenta, quod per doctrinam fcilicet homo 
bomini in eo fraejlat, in quo ipfe brutis : quod ope doftrinae afcendat homo intellec"tu 
ufque ad coelos, quo corpore non poteft, et alia fimilia : cum eo concludamus bono 
banc diffiertationem de literarum excelientia, ad quod humana natura ante omnia afpi- 
rat, hoc eft, immortal itate et aeternitate. Hue enim fpe&ant procreatio fobolis, nobi- 
litatio familiae, aedificia, fundationes, monumenta, fama, ac denique humanorum 
votorum fumma. Atqui videmus monumenta ingenii et eruditionis, quanto diutius 
durent, quam ea, quae opere et manu facta funt. Annon Homeri carmina viginti 
quinque annorum centurias et fupra, abfque unius fyllabae, aut Iiterae jactura, dura- 
verunt? quo fpatio innumera palatia, templa, caftella, urbes, collapfa funt, autdiruta; 
picturae ac ftatuae Cyri, Alexandri, Caefaris, imo regum et principum multo recen- 
tiornm, nullo jam funt modo parabiles : archetypa enim ipfa, jamdudum confefta 
vetuftate, perierunt; exempla autem indies primigenia fimilitudine mulctantur. At 
ingeniorum imagines perpetuo integrae manent in libris, nullis temporum injuriis 
obnoxiae, utpote quae jugem renovationem recipere poflunt : quanquam nee imagines 

dici 



47 



4 8 



DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. Lib.I. 

dici proprie poffint, quia perpetuo generant quodammodo, feminaque fua in animos 
hominum fpargunt, atque aetatibus fubfequemibus infinitas acYiones opinionefque 
fufcitant, et progignunt. Quod fi navis inventum res exiftimata tara nobilis et ad- 
mirabilis fuerit, "quae opes mercefque hinc iude tranfportat, regiones, locis disjun&i- 
ffimas, participatione fru&uum et commodorum confociat ; quanto recYius literae cele- 
brari debent, quae, tanquam naves fulcantes oceanum temporis, remotiffima faecuta 
ingeniorum et inventorum commercio et focietate copulant: Porro videmus, nonnullos 
philofophorum, qui maxime immerfi erant fenfibus, minimeque divini, atque immor- 
talitatem animae praefratte negabant; hoc tamen vi veritatis adattos, conceffiffe, 
quofcunque motus et aftus anima humana abfque corporis crgano praeftare poffit, 
eos etiam pod mortem permanere probabile effe : quales nimirum erant intelleftus, 
minime autem aiFecluum motus. Adeo fcilicet fcientia immortalis vifa eft res illis 
atque incorruptibilis. Nos autem, quibus divina revelatio illuxit, conculcantei haec 
rudimenta atque offucias fenfuum, novimus non folum mentem, led et affeftus per- 
purgatos, neque animam tantum, fed etiam corpus, ad immorta!itatem aiTumptum iri 
iuo tempore. Sed enim meminerint homines, et nunc et alias ubi opus fuerit, me in 
probationibus de dignitate fcientiae, ir.de ab initio fejunxiffe teltimonia divina ab 
humanis ; quam methodum conltanter retinui, feparatim utrumque explicans. 

Quamvis vero haec ita fint, nequaquam tamen hoc mihi fumo, neque me confeqai 
poffe conlido, ut ulla caufae hujus pro doftrina peroratione, aut afti'one, judicia 
refcindam, vel Aefopici galli, qui granum hordei gemmae praetulit ; vel Midae, qui 
cum arbiter facials effet inter Apollinem Mufarum, et Panera ovium praefidem, 
opulentiae palmam detulit; vel Paridis, qui, fpreta fapientia ac potentia, primas 
voluptati et amori dedit ; vel Agrippinae eligentis, occldat matrem, modo imperet, im- 
perium licet cum conditione deteftanda praeoptantis ; vel Ulyffis, qui vetulam praetulit 
immortalitati ; typi certe eorum, qui confueta optimis praeponunt; plurimaque ejuf- 
modi judicia popularia: haec enim antiquum obtinebunt : verum et illud etiam ma- 
nebit, cui innixa eft femper doftrina, tanquam firmiffimo fundamento, quodque nun- 
quam labefactari poterit, Jujlificata ejl fapientia afiliis fuis. 



F R A N- 



FRANCISCI 

BARONIS DE VERVLAMIO, 

VICE-COMITIS SANCTI ALBANI, 

D E 

DIGNITATE et AVGMENTIS 

SCIENTIARVM 

LIBER SECVNDVS. 

AD REGEM SVVM. 



CONSENTANEVM videri point, tametfi non raro fecus eveniat (rex opti- 
me) ut, qui fobole numerofa aufti funt, quique immortalitatem fuam in pofteris 
ipforum quafi profpeftant, prae caeteris mortalibus lint foliciti de ftatu futuro- 
rum temporum ; utpote quibus, fatis intelligunt, cariffima ilia fua tandem debere 
pignora tranfmitti. Elizabetha regina, propter vitam coelibcm, hofpes potius in mun- 
do, quam inco'a, fuit ; fua quidem tempora ornavit, et in multis beavit. Enimvero 
tnae majeftati (cui Deus pro benignitate fua dedit tot luicipere liberos, dignos certe 
qui te perpetuent, cuiufque aetas vigens, et torus foecundus adhuc plures pollicetur) 
ufquequaque convenit, non modo tuum (quod facis) feculum irradiare ; verum etiam 
ad ilia curas tuas extendere, quae memoria omnis alat, quaeque ipfa intueatur aeterni- 
tas. Inter ea autem (nifi ftudium ineum erga literas me fallit) nil dignius eft, aut 
r.obilius, quam ii dotetur orbis terrarum augmentis fcientiarum folidis et fruchiofis. 
Ououfque enim tandem pauculos aliquos fcriptores ftatuemus nobis, tar.quam Colum- 
nas Iitrculis, ne plus ultra in do&rinis progrediamur, cum habeamns maieftatem 
tuam, inftar lucidi et benigni fideris, quod nos inter navigandum conducat, et fortunet ? 
Yt 1 rem redeamus : recolamus jam, et nobifcum perpendamus, quid prin- 

cipes a iri aliique hucufque ad literarum amplificationem attulerint, quid praetermife- 
rint ? hoc autem prelTe ct diftin&e excutiamus, fermone quodam activo et mafculo, 
nufquam d . nil ampliiicando. Ponatur igitur illud (quod quivis concedat) 

opera quaeque maxima et difficillima, vel praemiorum amplitudine, vel confiliorum 
prudentia et lanitate, vel laborum con'iuncuone fuperari : quorum primuin conatum 
extimulat, lecundum ambages et errores tollit, tertium mortalium fragilitati fuccurrit. 
At inter haec tria merito primas tenet Conjilii prudentia et fanitas ; hoc eft, monftratio 
: : o viae rectae et proclivis ad rem, quae proponitur, peragendam. Claudus 
J dici lolci) in via, antevertit curforern extra viam : et Salomon perappofite 
^'oL. I. H ad 



5 o DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. Lie. II. 

ad hanc rem: Ferritin fi retufum fuerit, viribus ittendum major ib us : quod vera fuper 
omnia praevalet, eft faplentia. Quibus verbis innuit, medii prudentem eLecHonem 
efficacius conducere ad rem, quam virium aut intentionem, aut accumulationem. 
Haec ut dicam illud impellit, quod (falvo femper eorum honore, qui de lircris quomo- 
docunque meruerunt) perfpicio atque animadverto, opera eorum atque acta pleraque, 
ad magnificentiam potius et nominis fui memoriam, quam ad fcientiarum ipfarum pro- 
fectum et augmenta, fpectaife : et literatorum potius numerum auxiffe, quam artibus 
ipfis multum incrementi attulifle. 

Acliones autem et opera, quae ad literas amplificandas pertinent, circa tria verfan- 
tur objecta: circa literarum fedes ; circa libros ; et circa perfonas eruditorum. Quem- 
admodum enim aqua, five ex coelefti rore defcendens, live ex fontibus fcaturiens, 
facile difperditur, et difpergitur, nill colligatur in aliqua r.eceptacula, ubi per unio- 
nem et congregationem fe fuftentare, et fovere poffit (quern in finem excogitavit foler- 
tia humana aquaeduclus, cifternas, ftagna, eaque etiam variis ornamentis condecora- 
viC quae magnificentiae et dignitati, non minus quam ufui et neceffitati, deferviant) 
fimiliter liquor ifte fcientiae pretioiiffimus, five a divina infpiratione deftiflet, five e 
fenfibus exiliat, raox periret omnis atque evanefceret, nili cbnfervaretur in libris, tra- 
ditionibus, colloquiis, ac praecipue in locis certis his rebus deftinatis, quales funt 
academiae, collegia, fcholae, ubi et permanentes habeat fedes, et crefcendi infuper, et 
fe congregandi copiam et facultatem. 

Ac primo, opera, quae ad Mufarum fedes fpecfant, quatuor numerantur : aedifi- 
ciorum ftruclura ; proventuum dotatio ; privilegiorum concellio; difciplinae lex et 
inftitutio ; quae omnia ad feceflum et otium (ut plurimum) conferunt et ad vacatio- 
nem a curis et moleltiis : qualia funt, quae ad alvearia conflituenda, in ufum mellis, 
requirit Virgilius ; 

Principio fedes apibus, ft at toque pet end a, 
Sluo ne que fit ventis aditus, etc. 

At opera circa libros duo funt praecipua. Primum bibliothecae, in quibus, tanquam 
maufoleis, prifcorum fanftorum reliquiae, virtutis plenae, conditae funt. Secundo, 
novae editiones auftorum, emendatioribus imprellionibus, fidelioribus verfionibus, 
utilioribus commentariis, annotationibus magis diligentibus, et hujufmodi famulitio, 
inltruftae et ornatae. 

Porro opera, quae literatorum hominum perfonas refpiciunt (praeterquam quod ipfi 
ornandi fint et promovendij funt etiam duo : remuneratio et defignatio leftorum, in 
artibus jamdudum inventis et cognitis; et remuneratio ac defignatio fcriptorum, circa 
eas doclrinae partes, quae non fatis haclenus excultae et elaboratae funt. 

Haec fummatim opera funt et acta, in quibus inclytorum principum, aliorumque 
illuftrium virorum promeritaerga rem literariam claruerunt. De particulari alicujus 
commemoratione, qui de Uteris bene meruit, cogitanti, occurrit illud Ciceronis, quod 
eum, poft reditum fuum, ad gratias promifcue agendas impulit; difficile non aliquem, 
ingrdpxm quenquam praeterire, Potius (ex Scripturarum confilio) fpatium intueamur, 
quod adhuc reltat in ftadio decurrendum ; quam oculos reflectamus ad ea, quae a tergo 
jampridem reliquimus. 

Primum igitur, inter tot totius Europae collegia, praeclariilime fundata, omnia 
ilia certis profeffionibus defiinata effe demiror, nulla liberis atque univerfalibus artium 
et fcientiarum ftudiis dedicata. Nam fi quis judicet doctrinam omnem referendum 
efle ad ufum et actionem, refte fapit: veruntamen facile eft, ifto modo prolabi in 
«rrorem ilium, quern fabula perantiqua perftringit ; in qua caetera corporis membra 
5 litem 



Lie. II. DE AVG MENTIS SCIENTIARVM. 5r 

litem ventriculo intendcrunt, quod ncque motum praeberet, ut artus, neque fenfum, 
ut caput : quamvis interea alimentum coccum atque confecbim ventriculus ille in rcli- 
quum corpus divideret : plane eodem modo, qui in philofophia ac contemplationibus 
univerfalibus pofitum omne ftudium, inane atque ignavum arbitratur, non animad- 
ir, fingulis profeffionibus, et artibusexinde luccum et robur fuppeditari. Atque 
certe perfuafum habeo, hanc ipiara baud minimam caufaro fuiffe, cur felicior dodlrinae 
progreffus hucufque retardatus fit ; quod opera hifce fundament alibus fcientiis navata 
lit t.mtum in tranlitu, neque haullus pleniores inde epoti. Nam fi arborem folito 
fruftuofiorem fieri cupias, de ramis medicandis fruftra cogitaveris ; terra ipfa circa 
icemfubi leba laetior admovenda, aut nihil egeris. Neque rurfus filcn- 

tio praetermittendtam elt, hanc collegiorum et focietatum, in ufum tantummodo 
docb-inae profefforiae, dedicationem, non folum fcientiarum incrementis inimicam 
fuifie, fo i in regnorum et rerumpublicarum c'etrimentum ceilifTe. Hinc enim 

fieri folet ut principes, deleftum habituri miniftrorum, qui rebus civilibus tra&andis fint 
idonei, ejufmodi hominum miram folitudinem circa fe reperiant; propterea quod non 
habeatur educatio aliqua collegiata, in hos ufus deftinata, ubi fcilicet homines, a natura 
ad hoc ta£ti et comparati (praeter artes alias) hiftoriae, Unguis modernis, libris et 
trafratibus politicis, praecipue incumbant ; ut inde ad civilia munera magis habiles et 
in'iruifti accedant. 

Chioniam vero fundatores collegiorum plantant, praelecYionum vero rigant, fequitur 
jam ordine, ut dicam quid in publicis leftionibus defideretur : nimirum, improbo vel 
maxime tenuitatem ftipendiorum, praelectoribus five artium, five profelfionum (prae- 
fertim apud nos) aflignatam.. Intereft enim imprimis progrefsus in fcientiis, ut le&ores 
in unoquoque genere ex optimis inftruchfiimifque eligantur : utpote quorum opera, non 
in ufum tnmfitorium, fed ad fufEciendam fobolem fcientiae in fecula adhibeatur. Id 
fieri nequit, nifi praemia et conditiones tales conftimantur, quibus eminentiflimus 
quifque id ea arte plane contentus effe poffit ; ut illi demum grave non fit, in eodem 
munere immori, neque praccicam cogitet. Chiocirca fcientiae ut fior'eant, militaris 
lex fervanda Davidis; ut aequa effet pars defcendentis ad proelium, et manentis ad far- 
anas : farcinis male aliter profpechim erit. Sic le&ores in fcientiis funt tanquam 
confervatores et cuftodes totius literarii apparatus, unde praxis et militia deinceps 
fcientiarum inftruatur: proinde aequum eft, ut nierces ipforum lucra pracbcornm 
exaequare pofiit. Aliter fi patribus fcientiarum praemia rioa conftituantur fatis 
amp! a et luculenta, evefliet illud; 

Et pat rum invalid! referent jejuni a nati. 
Defedhim nunc notabo alium, in quo alchemifta quifpiam in auxilium advocandus 
foret ; cum id genus hominum ftudiofis auctores fint, ut libros vendant, fornaces ex- 
truant, Minervam ac Mufas (tanquara virgines fieriles) deferant, ac Vulcano fe appli- 
ceir. :idum eft enimvero, tarn ad penetralia comemplationis, quam ad operativae 

frucrum, in nonnullis fcientiis (praefertim naturali philofophia et medicina) haud 
unica fubfidia e libris petenda effe'. Qua in re neutiquam omnino ceffavit munificen- 
tia hominum; quippe videmus, non libros magis, quam fphaeras, globos. aftrolabia, 
mappas, et alia fimilia, ut adminicula quaedam aftronomiae et cofmographiae, com- 
parari et ftudio praeberi. Videmus etiam, loca nonnulla, medicinae ftudio dicata, 
hortos habere pro fnnplicium cuiufque generis infpecbone et notitia ; nee ufu mortuo- 
rum corporum ad obfervationes anatomicas defiitui. Caeterum haec ad pauca fpechmt. 
In genere pro certo habeatur, magnos, in rebus naturae abditis eruendis et referandis, 
progreffus vix fieri pofle, nifi ad experimenta, live Vulcani, five Daedali (fornacis 

H 2 fcilicet, 



52 



D E AVG MENTIS SCIENTIARVM. Lie. II. 

fcilicet, aut machinae, vel cujufcunque alterius generis) fumptus abunde fuppedi- 
tentur. Ideoque ficut principum fecretariis et emiffariis conceditur exhibere ra- 
tiones expenfarum, pro diligentiis fuis in explorando et eruendo res novas, et arcana 
civilia ; fimiliter et exploratoribus ac fpeculatoribus naturae fatisfaciendum de ex- 
penfis fuis ; alias de quara-plurimis fcitu digniflimis nunquam fiemus certiores. Si 
enim Alexander magnam vim pecuniae fuppeditavit Ariftoteli, qua conduceret vena- 
tores, aucupes, pifcatores, et alios, quo inftruftior accederet ad confcribendam hilto- 
riam animalium, certe majus quiddara debetur iis, qui non in faltibus naturae perer- 
rant, fed in labyrinthis artium viam fibi aperiunt. 

Defe&us etiamnurn alius nobis obiervandus (magni certe momenti) negleftus qui- 
dam ell, in academiarum re&oribus, confultationis ; in regibus five fuperioribus, vifi- 
tationis, in hunc finem, ut diligenter confider-etur et perpendatur, utrum praele&i- 
ones, difputationes, aliaque exercitia fcholaftica, antiquitus inltituta, et ad nollra 
ufque tempora ufitata, continuare fuerit ex ufu, vel potius antiquare, aliaque meliora 
fubftituere. Etenim inter raajeftatis tuae canones prudentiffimos, ilium reperio ; In 
omni vel confuetudine, vel exemplo, tempora fpeclanda funt, quando pr'imum res coepta: 
in quibus, fi vel confnfio regnaverit vel infcitia, derogat illud imprimis autloritati 
rerum, atque omnia reddit fufpecla. CXtamobrem, quandoquidem academiarum in- 
ftituta plerunque originem traxerint a temporibus, hilce noltris baud paulo obfcu- 
rioribus et indoftioribus ; eo magis convenit, ut examini denuo fubjiciantur. Ex- 
emplum in hoc genere, unuin aut alterum proponam ; in rebus, quae maxime obviae 
videntur et familiares. Pro more receptum eft (licet, uti mihi videtur, perperam) 
ut literarum ftudiofi logicam, et rhetoricam, praepropere nimis addifcant ; artes fane 
proveftioribus magis convenientes, quam pueris et tironibus. Etenim hae duae, ii 
vere res perpendatur, funt ex artibus graviffimis ; cum fint artes artium, altera ad 
judicium, altera ad ornatum. Quinetiam regulam et normam continent, res et 
materiam fubjectam vel difponendi, vel illuftrandi. Ideoque id agere, ut mentes 
rerum ignarae, et rudes (quaeque nondum id collegerunt, quod a Cicerone fylva vel 
fupellex appellatur, id eft, materiem et copiam rerum) initium ab iftis fcientiis 
fumant (ac fi quis difcere vellet ponderare, vel metiri, vel ornare ventum) baud 
aliud profefto parit, quam ut harum artium virtus et facultas (quae permagnae funt 
et latillime dillufae) fere contemptae jaceant, atque vel in puerilia fophifmata affefta- 
tionefque ridiculas degeneraverint, vel faltem exiltimatione fua haud parum mulctatae 
fint. Quinetiam praematura et intempeftiva ad has artes acceffio dilutam earum 
atque jejunam traditionem ac tra&ationem necefTario fecum traxit, qualis nimirum 
captui puerorum adaptetur. Alterum exemplum (quod adducam) erroris, qui in 
academiis jam diu inveteravit, ejufmodieft; quod fcilicet inventionis atque memoriae, 
in exercitiis fchqlafticis, fieri folet nimio plus noxium divortium : illic iiquidem ora- 
tiones pleraeque, aut omnino praemeditatae funt, adeo ut conceptis verbis profer- 
antur, et inventioni nihil relinquatur ; aut plane extemporariae, ut perparum re- 
linquatur memoriae (cum in vita communi et praxi, rarus fit alterutrius illorum ufus 
feorfum, fed potius mixturae ipforum; id efi, notarum five commentariorum, atque 
di&ionis fubitae) ita ut hoc pacto exercitia ad praxim haud fint accommodata, nee 
imago refpondeat vitae. Illud autem in exercitiis perpetuo tenendum eft; ut omnia 
(quam fieri poteft) maxime repraefentent ea, quae in vita agi folent : alioqui motus 
et facultates mentis pervertent, non praeparabunt. Hujus autem rei Veritas non 
obfeure cernitur, cum academici aci praxim fuarum profeifionum, vel alia civilis vitae 
inunia fe accingant : quod cum faciunt, hunc, de quo loquimur, defeftum, ipli in fe 

cito 



Lib. II. D E A V G M E N T I S SCIENTIAL V M. 53 

eito deprebendunt ; fed citir.s etiamnum alii. Caeterum banc partem, de inftitu- 
toium aeademicorum emendatione, claufula ilia (ex Caefaris quadam nd Oppiura 
et Balbum epiilola defumpta) concludam : Hoc quemadmodum fieri p'jjfit, nonnulla 
iuttt, et multa reperiri pojjunt : de iis rebus rogo vos, ut cog'itatl- 
\atis. 
Alter defeclus, quern obfervo, altius paulo, quam praecedens, afcendit. Quem- 
admodum enim doclrinarum progreflio, baud parum in prudenti regimine et inlli- 
tutione academiarum fingularum conlillit ; ita magnus ad boc cumulus accedere 
.demise univerfae, per totam Europam fparfae, arctiorem conjunclionem 
et neceilitudinem contraherent. Sunt enim, uti videmus, multi ordines et fodalitia, 
quae licet regnis et fpatiis longinquis disjuncla fint, tamen focietatem, et tanquam 
cernitatem, inter fe ineunt, et colunt ; adeo ut habeant praefeclos (alios provin- 
ciales, alios generales) quibus omnes parent. Et certe, quemadmodum natura creat fra- 
tirnitatem in familiis ; artes mechanicae contrabunt fraternitatem in fodalitiis ; unctio 
divina fuperinducit fraternitatem in regibus et epifcopis ; vota et regulae conciliant 
fraternitatem in ordinibus : eodem modo fieri non potefl, quin intercedat fraternitas 
illuflris et generofa, inter homines, per docrrinas et illuminationes, quandoquidem 
ipfe Pater luminum nuncupetur. 
Poitremo illud queror (de quo fuperius nonnibil praemifi) qucd vel nunquam, vel 
raro udmodum, publica aliqua extiterit defignatio virorum idoneorum, qui vel fcri- 
berent, vel inquiiitionem inltituerent, de i 1 lis fcientiarum partibus, in quibus fatis 
luc non fuerit elaboratum. Cui rei illud inferviet quam maxime, fi tanquam luflrum 
condatur docrrinarum ; et cenfus excipiatur, quae ex illis locupletes fint, et majorem 
lodum aucfae, quae autem inopes et deftitutr.e. Opinio enim copiae, inter caufas 
inopiae ell ; atque multitudo librorum luxuriae potius, quam penuriae indicium quod- 
dam prae fe fert. Quae tamen redundantia (fi quis recte judicet) neutiquam delendis 
antehac lcriptis libris, fed novis melioribus edendis tolli debet, qui ejus generis fint, 
ut. tanquam / -fentes magorum devorent. 

Horum, quos enumeravimus, omnium defectuum remedia, praeter illius poflremi, 

1 etiam ejufdem pollremi, quoad partem eius activam, quae fpectat ad defignationem 

kribentium, opera lunt vere balilica : erga quae privati alicujus conatus et induflria 

Ce fe babeat, ut Mercurius in bivio : qui digitum potefl in viam intendere, 

pedem inferre non potell. At fpeculativa ilia pars, quae ad esamen doclrinarum 

(quid nimirum in fingulis delideretur) pertinet, etiam induilriae hominis privati patet. , 

hi igitur in animo eft, perambulaticnem doftrinarum, et luflrationem generalem, 

idelem aggredi, praecipue cum inquifitione fedula et accurata, quaenam earum 

cs negle&ae incultaeque jaceant, hominum ir.dufi.iia nondum fubacrae, et ad ufum 

converlae ; ut bujufmodi deliueatio et regillratio, et publicis defignationibus, et pri- 

vatorum lpontaneis lahoribus facem accendat. In quo nibilominus confilium ell, 

boc tempore omiffiones duntaxat, et defiderata notare : non autem errores et infe- 

licitates redarguere : aliud enim ell inculta loca indicaxe, aliud culturae modum 

corrigere. 

Quam quidem ad rem, cum me comparo, et accingor ; non fum nefcius, quantum 
opus moveam, quamque dirficilem provinciam fuilineam ; etiam quam lint vires 
mmime voluntati pares : attamen magnam in fpem venio, fi ardentior meus erga 
literas amor me lpngius pro, exerit, ufurum me excufatione affeftus ; quia non fimul 
cuiquam cor.ceditur, amare et Jafere. Nefcius equidem non fum. eandem judicii 

libertatera 



54 DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. Lib. IT. 

libertatem aliis relinquendam, quam ipfe ufurpaverim. Equidem libenter aeque ac- 
ceperim ab aliis, ac impertiverim, humanitatis illud oflicium : Nam qui errant/ comiter 
monftrat viam, etc. Profpicio etiam animo complura ex illis, quae tanquam omiffa 
et defiderata in regiflrum hoc nollrum referre vifum fuerit, in diverfas cenfuras in- 
curfura: alia fcilicet quod lint dudum pera&a, et jam extent : alia quod curiofitatcm 
fapiant, et fructum promittant perexilem : alia quod nimis ardua exiftant, et fere 
impoflibilia, quae ab hominibus abfolvantur. Ad priora duo quod attinet. res ipfae 
pro fe caufam agent ; circa poftremum de impoffibilitate ita ftatoo : ea omnia poffi- 
bilia et praeflabilia cenfenda, quae ab aliquibus perfici poflint, licet non aquibufvis; 
et quae a multis conjun&im, licet non ab uno ; et quae in fucceffione feculorum, 
licet non eodem aevo; et denique quae publica cura et fumptu, licet non opibus et 
induftria fingulorum. Si quis tamen fit, qui malit Salomonis illud ufurpare : Dicit 
piger, Leo eft in via; quam illud Yirgilii : Pojfunt, quia pojfe videntur: fatis mihi 
erit, fi labores mei, inter vota tantum five optata melioris notae habeantur. Sicut 
cnim haud omnino rei imperitum effe oportet, qui quaeftionem appofite inllituat ; ita 
nee feiifus inops videatur, qui haudquaquara abfurda optaverit. 

CAPVT PRIMVM. 

J 3 art it io univerfalis doclrinae humanae in hiftoriam, poefitn, philofophiam, fecunlum 
tres intelleclus facilitates, memoriam, phantafiam, rationem ; quodque eadem par- 
titio competat etiam theologicis. 

PARTITIO doftrinae humanae ea eft veriffima, quae fumitur ex triplici facili- 
tate animae rationalis, quae doctrinae fedes eft : hiftoria ad memoriam refertur, 
poefis ad phantafiam, philofophia ad rationem. Per poefim autem, hoc loco intelli- 
gimus non aliud, quam hiftoriam confi&am, five fabulas. Carmen enim ftyli quidam 
chara&er eft, atque ad artificia orationis pertinet ; de quo fuo loco. 

Hiftoria proprie individuorum eft, quae circumfcribuntur loco et tempore. Etfi 
enim hiftoria naturalis circa fpecies verfari videatur ; tamen hoc fit ob promifcuam 
rerum naturalium (in plurimis) fub una fpecie, fimilitudinem ; ut, fi imam noris, 
omnes noris. Sicubi autem individua reperiantur, quae aut unica funt in fua fpecie, 
velutr fol et luna ; aut a fpecie infignker deflecTunt, ut monftra ; non minus re&e 
conftituitur narratio de illis in hiftoria naturali, quam de hominibus fingularibus in 
hiftoria civili. Haec autem omnia ad memoriam fpeftant. 

Poefis, eo fenfu, quo diftum eft, etiam individuorum eft ; confictorum ad fimilitu- 
dinem illorum, quae in hiftoria vera memorantur : ita tamen ut modum faepius ex- 
cedar, et, quae in rerum natura nunquam conventura, aut eventura fuiflent, ad libi- 
tum componat, et introducat; quemadmodum facit et pidloria. Cmod quidem phan- 
tafiae opus eft. 

Philofophia individua dimittit ; neque impreffiones primas individuorum, fed noti- 
ones ab illis abftradlas complectitur ; atque in iis componendis et dividendis, ex lege 
naturae et rerum ipfarum evidentia, verfatur. Atque hoc prorfus ofticium eft atque 
opificium rationis. 

Haec autem ita fe habere, fi quis intellecrualium origines petat, facile cernet. In- 
dividua fola fenfum percellunt, qui intellecTais janua eft. Individuorum eorum ima- 
gines, five impreihones a fenfu exceptae, figuntur in memoria, atque abeunt in earn, 

a principio 



*54 



PARTITIO VNIVERSALIS 



fNATVRALIS. [Narrariva., 

[ Inductiva. 



o 

£-1 ^ ClVILIS. 

CO 



M E M O R I A. 



f Hiltoria coeleftium. 

I Hiltoria meteororum. 
Hilloria globi terrae et maris. 
r Hilloria generationum <( Hilloria collegiorum majorum, 

five Elememorum. 
I Hilloria collegiorum minorum, 
L five Specie-rum. 
Hiltoria praeter-generationum. 
Hiltoria artium 

f Ecclefiallica fpecialis. 
. . . .< Hiltoria ad prophetias. 
(Jliltoiia Nemefeos. 



f Ecclefiallica 
Literaria. 



, ■•„ • f Commentarii 
f Memoriae ( Regjltra> 



_ . J Hilloria julta 



, Ch'ilis fpecialis 



f Orationes. 
(.Appendices Historiae. < Epiftolae. 

^ Apophthegmata. 



- Antiquitates. 
f Mera. 
[ Mixta. 



f Hilloria univerfalis. 

Chronica temporumJ ' l Hilloria particulars. 
' ) 1 Hnnales. 

L2 ' lAfladiur 
Vitac perfonarum. 
Relationes aftionum. 



i diurna. 



PHANTASIA. 

TNarrativa. 

i 

POESIS <|Dramatica. 
IParabolica. 



DOCTRINAE HVM.ANAE. 

RATIO. 

THEOLOGIA INSPIRATA. Ejus Partitions Theologis rclinquuntur. 



Appendices 

ThEOLOGIAE INSP1RATAE. 



(Doarina de legitimo ufu rationis humanae in divinis. 
) Doarina de gradibus unitatis in civitate Dei. 
(. Emanationes Scripturarum. 



fDoCTRINA DE NuMINE, five ThEOLOGIA NATURALIS. 

Theologiae, tam infpiratae quam naturalis, Appendix-Doftiina de angehs et fpimibus. 



X 

P-. 

o 

CO 

O 

-J 

i— i 

X 



< 
w 

Q 

< 

5 

H 
u 
o 

Q 



f Axiomata Scientiarum communia. 
{ Conditiones entium tranfcendentes. 
f Dotti-ina de principiis rerum, 

. J Doarina de fabrica rerum. Dn a r ina de concretis ; quae dividitur Jiatt Hilt. Nat. 
L Doarina de varietate rerum J ^^ ^^ . D ina de f ^ ^^ 

I Doarina de motibus. 



Philosophia prima 

'Phyfica fpecialis . . 

(_Uoanna ae variciuic iciuin / 
f Menfura motuum. I Dodr 

Appendices Phyficae \ Problemata naturalia. 

|_ Placita antiquorum philofophorum 
.. f Doarina de formis rerum. 

^Metaphyfica [ Doftrina de caufis finaUbus. 

^ f Mechanica. 

2 J Magia. 

£ ] Appendices duae f Inventanum opum humanarum. 

O [ operativae . . . \ Catalogus polychreftorum. 

Philofophiae naturalis, tam fpeculativae, quam 1 [yi alriei ji at i ca 



fPura 



operativae, Appendix magna, 



1 



Mixta 



'doctrina ceneramsde 
natura, et statv ho- 

MINIS. 



DOCTRINA CIRCA 
CORPUS HOMINIS. 



Voluptaria 
"Doarina de fpiraculo, 
Doarina de anima fenfibili 



J Geometria, 

Arithmetica — Algebra. 
" Perfpeaiva. ■ 
Mufica. 
Aftronomia. 
Colmographia. 
Architeaura. 
„ Machinaria. 
Doarina deper- f Doarina de miferiis hominum. 
fona hominis [ Doarina de praerogativis hominum. f Pllv r nanf , • 
i Doarina de foedere J Doarina de indicationibus . . { -" 
animi et corporis [ Doarina de impreflionibus. 
( Confervatio fanitatis. 
J Curatio morborum. 
[ Prolongatio vitae. 
f Civilis., 
[ Eftbeminata. 

{Agilitas. 
Tolerantia. 

/,,,,. f Piaoria. 
(Voluptana | Mufica . 



Interpretatio fomniorum. 



Medicina 

| Cofmetica 
J Athletica 



f Doarina de motu voluntario. 
I Doarina de fenfu et fenfibili. 






n 

g 



< 

55 

< 

is 

x 

< 

0- 

O 
vx 
O 
.-> 

X 
Oh 



Doarina de fubftantia et facultatibus animae. 

. - f Divinatio 

Appendices doarinae de facultatibus animae j p a f c ; nat j 



r r 



o 



Ars inveniendi 



Ars judicandi 



Doarina de inve 

niendis ardbus 
Doarina de inveni 

endis argumentis 

Judicium per induaionem 



{Indicium ab experimentis ad experimenta, five Expe, 
Indicium ab experimentis ad axiomata, five Induaio. 
{Promptuaria 
Topica . . 



ieuid literata. 



Judicium per fyllogifmum 



{Generalis. 
Particularis. 

f Reduaio direaa. 
1 Reduaio inverfa. 
f Analytica. 
\ Doarina de elenchis 



fF.lenchi fophifmatum. 
J Elenchi hermeniae. 
| Elenchi imaginum f Idola tribus. 
(_ five idolorum. . i. Idola fpecus. 
I. Idola fori. 



Ars rednendi 



. o 



31 






Appendix artis judicandi — Analogia demonltrationiim pro natura fubjeai. 
f Doarina de adminiculis memoriae. 
J , . . r f Praenotio. 

1 Doarina de memona lpla. < Em b lcma 

r na . , r ■ f Doarina de notis rerum ( "Jerogly phica et Geltus. 

| Doarina de organo fermoms, I [ Charaaeres reales. 

_, ... S Doarina deLocutione — Sonus. Menfura. Accentus 

Grammatica literana. r .i L , 

I Doarina deScriptione ( ~ F £ abcIa - , • 

r [ Ciphrae— Deciphratio. 



Ars tradendi <J Doarina de methodo fermoni 
five Prudentia traditiva 



f Magiftralis aut iniriativa. 
I bxoterica vel acroamatica. 
( Per aphorifmos aut metiiodice. 
(Per allertiones aut per quaelliones. 
I Per inlormationes, et anticipationes 
l_ prius infufas aut impreifas. 

Method! partes duae . . . . { ™gg %£££££ ■«—* 

Doarina de illullratione fermonis, five Rhetorica. 

f Colores boni et mali. 
(.Appendices tres Rhetoricae • • • < Antitheta rerum. 

(.Formulae minores orationum. 



f Bonum aaivum. 

. . [ Bonum paffivum 

Officia general ia. 



Appendices duae f Critica. 

l_ Traditivae [ Paedagogica. 

f Bon 

_ r 1 I individuale 

. r Bonum fimplex 1 Bonum 

pDoarinadeExemplari I [communionis 1 Officia refpeiliva. 

(.Bonum comparatum. 
f Doarina de charaaeribus animorum. 
Georgica animi I Doarina de affeaibus. 
I ( Doarina de remediis. 

^ Appendix doarinae de cultura animi — Congruitas inter bonum animi et bonum corporis 



J Conlervativum. 
[ Perfbaivum. 



DOCTRINA CIVILIS, 



Doarina de converfatione. 
Doarina de negotiis 



{Doarina de occafionibus fparfis, 
Doarina de ambitu vitae. 



_ _ . , . • /• r> f Doarina de proferendis finibus imperii 

Joanna de .mpeno, five Rep. I Doarina de j^^ univerfa]i> 

• H 



Cap. I. DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. s> 

a principio tanquam integrae, eodem, quo occurrunt, modo : eas poftea recolit, et 
ruminat anion humana ; quas deinceps aut fimpliciter recenfet ; aut lufu quodam 
imitator ; aut componendo et dividendo digerit. Itaque liquido conftat, ex tribus 
his fontibus, memoriae, phantaiiae, et rationis, effe tres Mas emanationes, hiftoriae, 
poefeos et philofophiae : ncc alias aut plures effe poffe. Etenim hiitoriam et ex- 
perientiam pro eadem re habcmus ; quemadmodum etiam philofophiam et fcientias. 
Neque alia cenfemus ad theologica partitionc opus effe. Differunt certe informa- 
3 oraculi et fenfus, et re et modo infinuandi : fed fpiritus humanus unus eft, 
ejufque arculae et cellae eaedem. Fit itaque, ac fi diverfi liquores, atque per di- 
vert ir.fundibu'.a, in unum atque idem vas recipiantur. Quare et theologia, aut ex 
aria facia conilat ; aut ex parabo'.is, quae inftar divinae poefeos funt ; aut ex 
praeccptis et dogmatibus, tanquam perenni quad am philofophia. Quod enim ad 
earn partem peninet, quae rcdundare viJetur, prophetiam videlicet, ea hiftoriae 
genus eft : quaodoquidem hiftoria divina, ea polleat fupra humanam praerogativa, ut 
narratio factum praectdere, non minus quam iequi poffit. 

G A P V T SEC V N D V Ml 

P irtitio hiflsriae in nahtralem et c'rcilcm, ecclefiaflica et liter ana fub chili com* 
. Parti tie hifibriae naturalis in hijloriam generationum, praeter-^etiera- 
tionum, et artium. 

HI S T O R I A aut naturalis eft, aut civilis : in naturali, naturae res geftae et faci- 
r.ora memorantur ; in civili, hominum. Elucent proculdubio divina in utrif- 
que, fed magis in civilibus, ut etiam propriam hiftoriae fpeciem conftituant, quam 
lacram aut eccleiiafticam appcllare confuevimus. Nobis vero etiam ea videtur lite- 
rarum et artium dignitas, ut iis hiftoria propria feorfum attribui debeat ; quam fub 
hiftoria civili (quemadmodum et ecclefiallicam) comprehendi intelligimus. 

Partitionem hiftoriae naturalis moliemur ex ftatu et conditione ipfius naturae, 
quae in triplici ftatu pofita invenitur, et tanquam regimen trinum fubit. Aut enim 
libera eft na:ura, et curfu confueto fe explicans, ut in coelis, animalibus, plantis, et 
univerfo naturae apparatu ; aut a pravitatibus et infolentiis materiae contumacis, et 
ab impedirnentorum violentia, de ftatu fuo derruditur, ut in monilris ; aut denique 
ab arte et opera huraana conftringitur, et nngitur, et tanquam novatur, ut in arti- 
ficialibus. Sit itaque partiuo hiftoriae naturalis inhiiloriam generationum ; praeter- 
generationunij et artium ; quam poftremam, etiam mechanicam, et experimentalem 
appellare confuevimus. Harum prima libertatem naturae tractat : fecunda errores : 
tenia vineula. Libenter autem hiitoriam artium, ut hiftoriae naturalis fpeciem, 
conftituimus : quia inveteravit prorfus opinio, ac fi aliud quippiam effet ars a natura, 
artificialia a naturalibus : unde illud malum, quod plerique hiiloriae naturalis fcrip- 
tores, perfimctos fe putent, fi hiftoriam animalium, aut plantarum, aut mineralium 
confecerint, omiffis artium mechanicarum experimentis. Sed et illabitur etiam 
animis hominum aliud fubtilius malum ; nempe, ut ars cenfeatur folummodo tan- 
quam additamentum quoddam naturae, cuius fcilicet ea fit vis, ut naturam (fane) 
v el inchoatam perficere, vel in deterius vergentem emendare, vel impcditam liberare ; 
mii: penirus vertere, tranfmutare, aut in imis concutere poffit : quod ipfum 

rebus humanis praeproperam defperationem intulit, At contra, illud animis homi- 
num 



S 6 DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. Lib. I. 

Bum penitus infidere debuerat ; artificialia a naturalibus, non forma auc effentia, fed 
efficiente folummodo differre ; homini quippe in naturam, nullius rei poteftatem effe, 
praeterquam moms, lit fcilicet corpora naturalia aut admoveat, aut amoveat. Vbi 
igitur datur admotio corporum namralium, aut remotio, conjungendo (ut vocant) a&iva 
pafiivis, omnia poteft homo ; ubi non datur, nihil : neque intereft, fi res ponantur 
in ordine ad aliquem effe&um, utrum hoc fiat per hominem, vel abfque homine. 
Aurum aliquando excoquitur igne, aliquando in arenulis purum invenitur, mini- 
ftrante fibi ipfi natura : iris fimiliter fit ex nube rofcida in fublimi ; fit etiam per 
afperfionem aquae, hie apud nos. Itaque natura omnia regit : fubordinantur autem 
ilia tria ; curfus naturae ; expatiatio naturae ; et ars, five additus rebus homo : ide- 
oque in hiltoria naturali, tria ilia comprehendi par eft ; quod etiam C. Plinius 
magna ex parte fecit ; qui hiftoriam naturalem folus prodignitate complexus eft ; fed 
complexam, minime ut decuit, imo potius indignis modis tradtavit. 

Harum prima habetur mediocriter exculta : fequentes duae ita tenuiter et inu- 
tiliter tra&antur, ut in defideratorum clalfe reponendae fint. Neque enim reperias 
fatis inftruftam et locupletem collectionem operum naturae eorum, quae a curfu or- 
dinario generationum, productionum, et motuum aberrarunt, et deflexerunt : five 
fint ilia foetus certarum regionum aut locorum fingulares ; five temporum eventus 
infoliti ; five cafuum (ut ait ille) ingenia; five proprietatum abditarum effectus; five 
monadica naturae in fua fpecie. Non negaverim, inveniri libros nimio plures, fa- 
bjilofis experimentis, commentitiis fecretis, et frivolis impofturis, ad voluptatem et 
novitatem, refertos; caeterum narrationem gravem et feveram, de heteroclitis et 
mirabilibus naturae, diligenter examinatam ac fideliter defcriptam, non, inquam, in- 
venio : praefertim cum debita rejeclione, et publica tanquam profcriptione menda-" 
riorum et fabularum, quae invaluerunt. Nam ut res fe nunc habet, fi forte men- 
dacia aliqua circa res naturales obtinuerint, et celebrata fint (live quod tantum 
poffit reverentia antiquitatis, five quod ilia denuo examini fubjicere fit moleftum, five 
quod mirifica lcilicet ornamenta putantUr orationis, propter fimilitudines et compa- 
rationes) nunquam poftea exterminantur aut retractantur. 

Finis hu'iufmodi operis, quod exemplo fuo decoravit Ariftoteles, nil minus eft, 
quam ut curiofis et inanibus ingeniis gratificetur, ficut faciunt mirabilarii et prodi- 
giaftri : verum duas ob caufas, utramque feriam et gravem ; unam, ut axiomatum 
corrigatur iniquitas ; quae plerunque in exemplis tritis et vulgaris fundamentum 
liabent; alteram, quod a miraculis naturae ad miracula artis expeditus fit tranfitus 
et pervius. Neque enim huic rei plus ineft negotii, praeterquam ut naturae veftigia 
perfequaris fagaciter, cum ipfa fpome aberret ; ut hoc pafto poftea cum tibi li- 
buerit, cam eodem loci deducere, et compellere poifis. Neque verp praeceperim, 
ut ex hiltoria ifta mirabilium, fuperftitiolae narrationes, de maleficiis, fafcinationi- 
bus, incantationibus, fomniis, divinationibus, et fimilibus, prorfus excludantur, ubi 
dc faclo et re gefta liquido conftet. Nondum enim innotuit, quibus in rebus et 
quouique, efFeftus fuperftitioni attributi ex caufis naturalibus participent. Ideoquc 
licet hujufmodi artium ufum et praxim merito damnandum cenfeamus, tamen a fpecu- 
latiqne et confideratione ipfarum (fi ilrenue excutiantur) notitiam haud inutilem 
coufequemur, non folum ad deiicira in hoc genere reorum rite dijudicanda; fed 
etiam ad naturae fecreta ulterius rimanda. Neque certe haefitandum de ingreflu 
et penetratione, intra hujufmodi antra et receflus, fi quis fibi unicam veritatis in- 
quifitipiiem proponat; quod et majeftas tua exemplo proprio confirmavit. Tu enim, 
duobus illis clarilfimis et acutillimis religionis ac naturalis philofophiae oculis, 

tales 



Gap.H. de avgmentis scientiarvm, • 

tales umbras prudenter ac perfpicacitcr perluftrafti ; ut te foli fimillinunn probaveris, 
qui polluta loca ingreditur, nee tamen inquinatur. Caeterum illud monuerim, nar- 
rationes iftas cum rebus fuperftitiofis conjun&as, feorfum componi, neque cum pun's 
et iinceris naturalibus commifceri oportere. Quod vero ad narrationes attinet, circa 
prodigia et miracula religionum ; ilia certe aut non utique vera funt, aut nulla ex 
parte naturalia ; ideoque ad hiftoriam naturalem non pertinent. 

Quantum ad biftoriam naturae fuba&ae, et fattitiae, quam mechanicam appellarc 
folemus ; invenio fane collecliones quafdam de agricultura, etiam de artibus complu- 
ribus mecbanicis : fed, quod peflimum eft in hoc genere, femper negliguntur er 
rejiciuntur experimenta, in artibus fingulis familiaria et vulgata; quae tamen ad 
intcrpretationem naturae aeque aut plus faciunt, quam minus trita. Nam labes 
quaedam Uteris afpergi videatur, fi forte viri dofti fe fubmittant inquilitioni, aut ob- 
fcrvationi rerum mechanicarum, nili fuerit earum, quae pro arcanis artis, aut pro 
rebus admodum raris, aut fubtilibus reputentur : quod tarn inanis ac fuperciliofae 
arrogantiae vitium, mcrito irrillt Plato, quando Hippiam fophiftam ja&abundum in- 
ducit cum Socratc difputantem, fincero et folido veritatis inveftigatore : qui, cum de 
pulchritudine fermo inftitutus effet, pro vago fuo et foluto dilputandi more, prhuum 
intulit exemplum virginis pulchrae, dein equae pulcbrae, portremo ollae fiftilis 
pulchrae et aftabre faclae : hoc ultimo exemplo Hippias commotus, dixit : Stomacharer 
certe, nifi humanitatis ratio me eo adigeret, cum quoquam difputare, qui exempla tarn 
-Alia et fordida allegaret. Cui Socrates, Te quid em it a decet, cum tarn nitidis fis 
amiclus veftibus, et pulcbris calceis : et alia per ironiam. Enimvero, illud pro certo 
afleri pollit, grandia exempla haud optimam, aut tutillimam afferre informationem. 
Id quod exprimitur non infulfe in pervulgata ilia fabula de philofopho : qui cum 
ftellas fublatis oculis intueretur, incidit in aquam : nam fi oculos demiiiffer, ftellas 
illico in aqua videre potuilfet ; verum fufpiciens in coelum, aquam in ftellis videre 
non potuit. Eodem modo faepe accidit, ut res minutae et humiles, plus conferant 
ad notitiam grandium, quam grandes ad notitiam minutarum. Bene iiquidem no- 
tavit Ariftoteles, cujufque rei naturam in portionibus ejus minimis oplime ami. Quam 
pb caufam, reipublicae naturam perfcrutatur primo in familia, et in iimpliciflimis 
combinationibus focietatis (mariti fcilicet et uxoris, parentum et liberorum, domini 
et fervi) quae in quolibet tuguriolo occurrunt. Simili plane ratione natura hujufce 
magnae civitatis (univerfitatis nimirum rerum) ejufque difpenfatio, in prima quaque 
fymbolizatione et minimis rerum portionibus inveftiganda eft : uti fieri videmus, 
quod fecretum illud naturae (habitum pro maximo) de verticitate ferri, taftu mag- 
netis exciti, ad polos, fe confpiciendum pracbuit, non in veclibus ferreis, fed in 
acubus. 

Lgo vero, fi quod fit mei pondus judicii, fie plane ftatuo; hiftoriae mechanicae 
ufum erga philofophiam naturalem, eife maxime radicalem et fundamentalem. Talem 
intelligo philofophiam naturalem, quae non abeat in fumos fpeculationum fubtilium, 
aut fublimium: fed quae efficaciter operetur, ad fublevanda vitae humanae incommoda. 
Neque enim ad praefens tantum juvabit, neftendo et transferendo cbiervatione? 
unius anis in ufum aliarum, et inde novas commoditates eliciendo ; quod necefle eft 
fieri, cum experimenta diverfarum artium in unius hominis obiervationem et con- 
fiderationem venient ; fed porro ad caufas rerum indagar.das, et artiiun axiomata 
d-;uucenda, lucidiorem facem accendet, quam haftenus unqua;n aftuliit. Quemad- 
modum enim ingenium alicujus haud bene noris, aut probaj-is, niii cum irritavcris ; 
neque Proteus fe in varias rerum fades vertere folitus eft, nili manic is arfte com- 
Vol. IV. " I preherifus"; 



♦I 



5 9 DE AVGMENTIS SCIENTIARVM, Lib. II. 

prehcnfus ; fimiliter etiam natura arte iritata et vexata fe clarius prodit, quam cum 
fibi libera permittitur. 

Antequam vero hoc membrum hifloriae naturalis (quod mechanicum atque expe- 
rimentale vocamus) dimittamus, illud adjiciendum : corpus talis hifloriae, non folum 
ex artibus ipfis mechanics, verum et ex operativa parte fcientiarum liberalium, ac 
fimul ex pra&icis compluribus (quae in artem non coaluerunt) confici debere, ut 
nihil utile praetermittatur, quod ad informandum intelle&um juvat. Atque haec 
ell hiiloriae naturalis partitio prima. 

CAPVT T E R T I V M. 

Partitio hifloriae naturalis fecunda, ex ufu et fine fuo, in narrativam et induclivam: 
quodque finis nobilijjimus hifloriae naturalis fit, ut miniflret et in ordine Jit ad 
condendam philofophiam : quern finem intuetur inducliva. Partitio hifloriae gene* 
rationum in hifloriam coeleflium : hifloriam meteororum : hifloriavi globi terrae et 
maris : hifloriam majfarum Jive collegionan majorum : et hifloriam Jpecierum five, 
collegiorian minorum. 

HIS TORI A naturalis, ut fubjeclo triplex (quemadmodum diximus) ita ufu duplex 
eft : adhibetur enim, aut propter cognitionem rerum ipfarum, quae hiiloriae 
mandantur ; aut tanquam materia prima philofophiae. Atque prior ilia, quae aut 
narrationum jucunditate dele&at, aut experimentorum ufu juvat, atque hujufmodi 
voluptatis, aut fruftus gratia quaefita eft, longe inferioris notae cenfenda, prae ea, 
quae induftionis verae et legitimae fylva fit atque fupellex, et primam philofophiae 
mammam praebeat. Rurfus itaque partiemur hifloriam naturalem in narrativam et 
indu&ivam : hanc autem pofteriorem inter defiderata ponimus. Neque vero aciem 
mentis alicujus perflringant, aut magna antiquorum nomina, aut magna recentium 
volumina. Satis enim fcimus, haberi hifloriam naturalem mole amplam, varietate 
gratam, diligentia faepius curiofam. Attamen fi quis ex ea fabulas, et antiqui- 
tatem, et auftorum citationes, et inanes controverfias, philologiam denique et orna- 
menta eximat (quae ad convivales fermones hominumque doftorum noftes, potius 
quam ad inflituendam philofophiam fint accommodata) ad nil magni res recidet. 
Longe autem profefto abeft ab ea hifloria, quam animo metimur. Primo enim de- 
fiderantur duae illae hifloriae naturalis partes (de quibus modo diximus) praeter-ge- 
nerationum, et artium, in quibus nos plurimum ponimus: deinde in tertia ilia (quae 
reliqua eft) parte generali, nimirum de generationibus, uni tantum ex quinque par^ 
tibus ejus fatisfacit. Siquidem hifloriae generationum conftituuntur partes fubordi- 
natae quinque : prima coelellium, quae phaenomena ipfa fincera complectitur, atque 
feparata a dogmatibus : fecunda meteororum (annumerando etiam cometas) et regi- 
onum, quas vocant, aeris : neque enim de cometis, meteoris ignitis, ventis, pluviis, 
tempeftatibus, et reliquis, invenitur aliqua hifloria, quae ullius fit pretii. Tertia 
terrae et maris (quatenus funt univerfi partes integrales) montium, fluminum, aeftuum, 
arenarum, fylvarum, infularum, denique figurae ipfius continentium prout exporri- 
gunmr ; in his omnibus, potius naturalia inquirendo et obfervando, quam cofmo- 
graphica. (Quarto, de mafiis materiae communibus, quas collegia majora vocamus 
(vulgo elementa dicuntur) ; neque enim de igne, aere, aqua, terra, eorumque naturis, 
motibus, operibus, impreilionibus, narrationes reperiuntur, quae corpus aliquod hif- 
i toria 



Cap. III. DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. S9 

toriae juftum conftituant. Qirinta et ultima, de colle&ionibus materiae exquifitis, 
quae a nobis collegia minora, vulgo fpecies appellantur. In hac autem poftrema 
fola, induftria fcriptorum enituit ; ita tamen ut potius luxuriata iit in fuperfluis (ico- 
nibus animalium, aut plantarum, et iimilibus intumefcens) quam folidis et diligen- 
tibus obfervationibus ditata, quae ubique in hiftoria naturali fubne&i debeant. Atque, 
ut verbo dicam, omnis, quam habemus, naturalis hiftoria, tarn inquilitione fua, quam 
congerie, nullo modo in ordine ad eum, quern diximus, finem (condendae fcilicet 
philoibphiae) aptata eit. CKiare hiftoriam indu&ivam defiderari pronunciamus. 
Atque de naturali ha&enus. 

C A P V T Q^V A R T V M. 

Partitio bijhriae civi/is, in ecclefiafticam, liter ariam, ct {quae generis nomen retinct) 
riyilem ; quodque hiftoria iiteraria defideretur : ejus conjiaendue fraecefta. 

HISTORIAM civilem in tres fpecies recte dividi putamus: primo facram, five 
ecclefiafticam : deinde earn, quae generis nomen retinet, civilem : poftremo 
literarum et artium. Ordiemur autem ab ea fpecie, quam poflremo pofuimus, quia 
reliquae duae habentur ; illam autem inter defiderata referre vifum eft. Ea eft 
hiftoria literarum : atque certe hiftoria mundi fi hac parte fuerit deftituta, non ab- 
fimilis cenferi poftit ftatuae Polyphemi, eruto oculo ; cum ea pars imaginis defit, quae 
ingenium et indolem perfonae maxime referat. Hanc licet defiderari ftatuamus, nos 
nihilominus minime fugit, in fcientiis particularibus jurifconfultorum, mathemati- 
corum, rhetorum, philofophorum, haberi levem aliquam raentionem, aut narrationes 
quafdam jejunas, de fe£tis, fcholis, libris, auftoribus, et fucceftionibus hujufmodi 
fcientiarum : inveniri etiam de rerum et artium inventoribus traftatus aliquos exiles 
et infru«Stuofos ; attamen juftam atque univerfalem literarum hiftoriam nullam adhuc 
editam aflerimus. Ejus itaque et argumentum, et conliciendi modum, et ufum pro- 
ponemus. 

Argumentum non aliud eft, quam ut ex omni memoria repetatur, quae dodlrinae 
et artes, quibus mundi aetatibus et regionibus floruerint. Earum antiquitates, pro- 
greffus, etiam peragrationes per diverfas orbis partes (migrant enim lcientiae, non 
fecus ac populi) rurfus declinationes, obliviones, inftaurationes commemorentur. 
Obfervetur fimul per lingulas artes inventionis occailo et origo ; tradendi mos et dif- 
ciplina : colendi et exercendi ratio et inftituta. Adjiciantur etiam feftae et contro- 
verfiae maxime celebres, quae homines doftos tenuerunt ; calumniae, quibus patu- 
erunt ; laudes et honores, quibus decoratae funt. Notentur auiTtores praecipui, 
libri praeftantiores, fcholae, fucceffiones, academiae, focietates, collegia, ordines ; 
denique omnia, quae ad ftatum literarum fpeftant. Ante omnia etiam id agi vo- 
lumus (quod civilis hiftoriae decus eft, et quafi anima) ut cum eventis caufae copu- 
lentur : videlicet ut memorentur naturae regionum ac populorum ; indolefque apta 
et habilis, aut inepta et inhabilis ad difciplinas diverfas ; accidentia remporum, quae 
fcientiis adverfa fuerint aut propitia; zeli et mixturae religionum ; malitiae et favorcs 
legum ; virtutes denique infignes et efticacia quorundam virorum, erga literas pro- 
movendas, et fimilia. At haec omnia ita traftari praecipimus, ut non, criticorum 
more, in laude et cenfura tempus teratur ; fed plane hiftorice res ipfae narrentur, 
judicium parcit 1 ^ interponatur. 

I 2 De 



■<fe 



DE AVGMENTIS SCIENTIARYM. Lib. II. 

De modo autem hujufmodi hiftoriae conficiendae, illud imprimis monemus; ut 
materia et copia ejus, non tantum ab hiftoriis et criticis petatur, verum etiam ut 
per Ursulas annorum centurias, aut etiam minora intervalla, fenatim (ab ultima 
antiquitate fafto principio) libri praecipui, qui per ea tempons fpatia confcnpu hint, 
in confilium adhibeantur; ut ex eorum non perleftione (id enim infinitum quiddam 
eflet) fed deguftatione, et obfervatione argumenti, fiyli, methodi, genius dims tem- 
poris literarius, veluti incantatione quadam a mortuis evocetur. 

Quod ad ufum attinet, haec eo fpeftant ; non ut honor literarum et pompa per 
totarcumfufas imagines celebretur ; nee quia pro flagrantiffimo, quo literas profe- 
quimur amore, omnia, quae ad earum ftatum quoquo modo pertinent, ufque ad curio- 
fitatem'inquirere, et fcire, et confervare avemus; fed praecipue ob cauiam magis 
feriam et gravem : ea eft (ut verbo dicamus) quoniam per talem, qualem defenp- 
fimus, narrationem, ad virorum doftorum, in doftrinae ufu et adminiftratione, pru- 
dentiam et folertiam, maximam acceflionem fieri pofle exiftimamus ; et rerum intel- 
leftualium non minus quam civilium motus et perturbationes, vitiaque et virtutes, 
notari polfe ; et regimen inde optimum educi et inftitui. Neque enim B. Auguftini, 
aut B. Ambroiii opera, ad prudentiam epifcopi, aut theologi, tantum facere poffe 
putamus, quantum fi ecclefiaftica hiftoria diligenter infpiciatur et revolvatur : quod 
et viris d'oftis ex hiuoria literarum obventurum non dubitamus. Cafum enim omnina 
recipit", et temeritati exponitur, quod exemplis et memoria rerum non fulcitur. At- 
que de hiftoria literaria haec difta fint. 

C A P V T Q^V I N T V M- 

De dignitate et difficult ate hiftoriae chilis. 

SEQVITVR hiftoria civilis fpecialis, cujus dignitas atque auftoritas inter fcripta 
humana eminet. Hujus enim fidei, exempla majorum^ vieiflitudines rerum, fun- 
damenta prudentiae civilis, hominum denique nomen et fama, commiffa funt. Ad 
di nihatem rei acccdit difficultas non minor. Etenim anirnum in fcribendo ad praeter- 
ita retrahere, et veluti antiquum facere; temporum motus, perfonarum characleres, 
confiliorum trepidationes, aflionum (tanquam aquarum) duftus, praetextuum interiora, 
imperii arcana, cum diligentia fcrutari, cum fide et libertate referre, denique verborum 
lumine fub oculos ponere, magni utique laboris eft et judicii ; praefertim cum anti- 
quiora quaeque incerta, recentiora periculo obnoxia reperiantur. Quamobrem et plu- 
rima hiltoriam iftam civilem circumftant vitia : dum plerique narrationes quafdam in- 
opes et plebeias, et plane dedecora hiftoriarum conferibant ; alii particulares relationes 
et commentariolos, opera feftinata, et textu inaequali confarciant; alii capita tantum 
rerum geftarum percurrant ; alii contra, minima quaeque et ad fummas aftionum nihil 
facientia perfequantur ; nonnulli, nimia erga ingenia propria indulgentia, plurima au- 
dacler confingant : aft alii, non tarn ingeniorum fuorum, quam afteftuum, imaginem 
rebus imprimant et addant, partium fuarum memores, rerum parum fideles teftes : 
quidam politica, in quibus fibi complacent, ubique inculcent, et diverticula ad often- 
tationem quaerendo, narrationem rerum nimis leviter interrumpant: alii in orationum 
et concionum, aut etiam aftorum ipforum prolixitate, parum cum judicio nimii fint; 
adeo ut fatis conftet, non inveniri inter fcripta hominum rarius quicquam, quam 
hiltoriam kgitimam et omnibus numeris fuis abfolutain. Verum nos in praefenti 

partitionem 



Cap.V. DE AVGMENTIS SCIENTIARfM. 61 

partitionem doclxinarum inftituimus, ut omiffa, non cenfuram, ut vitiofa noten- 
tur. Nunc partitiones hiftoriae civilis perfequemur, eafque diverforum generum : 
minus enim implicabuntur fpecies, fi partitiones diverfae proponantur, quam fi una 
partitio curiofe per membra deducatur. 

CAPVT SEXTVM, 
Partitio prima hiftoriae civilis, in memorias, antiquitates, et hiftoriam juftam. 

HI STOMA civilis tripartita eft, tribus pifturarum aut imaginum generibus 
non abfimilis. Videmus enim ex pi&uris, et imaginibus, alias imperfeftas, ut 
quibus ultima manus non acceflerit ; alias perfectas ; alias vero vetuftate mutilatas et 
deformatas. Hiftoriam fimiliter civilem (quae imago rerum et temporum quaedam 
eft) in tres fpecies, illis pi&urarum congruas, partiemur ; memorias fcilicet, hiftoriam 
juftam, et antiquitates. Memoriae hint hiftoria inchoata, aut prima et rudia hiftoriae 
lineamenta ; antiquitates vero hiftoria deformata funt, five reliquiae hiftoriae, quae 
eaf'i e naufragio temporum ereptae funt. 

moriae, five praeparationes ad hiftoriam duplicis generis funt ; quorum alterum 
con .entarios, alterum regiftra vocare placet. Commentarii nudam actionum et 
i utuum feriem ac connexionem proponunt, praetermiflis cauCs rerum et praetexti- 
bus, initiis quoque earundem et occafionibus, confiliis itidem, et oraiionibus, et reli- 
quo actionum apparatu. Talis enim eft propria commentariorum natura ; licet Caefari, 
per modeftiam quandam cum magnanimitate conjuiictam, praeftantiffimae, inter eas, 
quae extant, hiftoriae, commentariorum nomen indere placuerit. At regiftra duplicis 
naturae funt : compleftuntur enim aut titulos rerum et perfonarum, in ferie temporum ; 
quales dicuntur faiti et chronologiae : aut aclorum folennitates ; cujus generis funt, 
principum edicta, fenatuum decreta, judiciorum proceflus, orationes publice habitae, 
epiitolaepublice milTae, et fnnilia, abfque narrationis contextu five filo continue 
: Antiquitates, feu hiftoriarum reliquiae, funt (uti jam diximus) tanquam tabulae 
naufragii, cum, defkieme et fere fubmerfa rerum memoria, nihilominus homines in- 
duftrii et fagaces, pertinaci quadam et fcrupulofa diligentia, ex genealogiis, faftis, 
titulis, monumentis, numifmatibus, nominibus propriis et ftylis, verborum ety- 
mologiis, proverbiis, traditionibus, archivis et inftrumentis, tam publicis quam pri- 
vatis, hiftoriarum fragmentis, librorum neutiquam hiftoricorum locis difperfis ; ex his, 
inquam, omnibus, vel aliquibus, nonnulla a temporis diluvio eripiunt, et coniervanr. 
Res fane operofa, fed mortalibus grata, et cum reverentia quadam conjunfta ; ac digna 
certe, quae, deletis fabulofis nationum originibus, in locum hujufmodi commentitiorum 
i'ubftituatur j fed tamen eo minus habens au&oritatis, quia paucorum licentiae fubji- 
citur, quod paucis curae eft. 

In his imperfeftae hiftoriae generibus, defe&um aliquem non puto defignandum, 
cum fint tanquam imperfe&e mifta, ut defeftus hujufmodi fit ex ipfa earum natura. 
Ad epitomas quod attinet (hiftoriarum certe teredines et tineas) eas exulare volumus ; 
quod etiam cum plurimis, qui maxime fani fuerunt judicii, facimus ; utpote quae com- 
plura nobiliffimarum hiftoriarum corpora exederint et corroderinr, atque in faeces 



inutiles demum redegerint. 



CAPVT 



6l DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. Lib. II. 



CAPVT SEPTIMVM. 

Partitio hiftoriae juftae in chronica, vitas, et relationes ; earumqae partium 

explicatio. 

AT hiftoria jufta trium eft generum, pro ratione obje&i, quod fibi proponit reprae- 
fentandum. Aut enim portionem aliquam temporis repraefentat ; aut perfonara 
fingularem memoria dignam ; aut aftionem aliquam five rem geftam ex illuftrioribus. 
Primum chronica five annales appellamus ; fecundum vitas ; tertium relationes. Inter 
quae chronica celebritate et nomine excellere videntur ; vitae autem fruftu et exem- 
plis ; relationes rurfus finceritate et veritate. Chronica namque amplitudinem ac~Ho- 
num publicarum, et perfonarum facies externas, et in publicum verfas, proponunt: 
minora autem, quae turn ad res, turn ad perfonas pertinent, omittunt, et iilentio in- 
volvunt. Cum vero id artificii divini fit proprium, ut maxima e minimis fufpendat, 
fit faepenumero, ut hujufmodi hiftoria, majora tantum perfecuta, negotiorum pom- 
pam potius et folennia, quam eorum veros fomites, et texturas fubtiliores oftendat ; 
quinetiam, etfi confilia ipfa addat, atque immifceat, tamen granditate gaudens, plus 
gravitatis atque prudentiae, quam revera habent, humanis aftionibus afpergat; ut 
fatira aliqua poffit efle verior humanae vitae tabula, quam nonnulla ex ejufmodi hifto- 
riis. Contra vitae, fi diligenter et cum judicio perfcribantur (neque enim de elogiis 
et hujufmodi commemorationibus jejunis loquimur) quandoquidem perfonam fingula- 
rem pro fubjecto fibi proponant, in qua necefle eft a&iones, non minus leves quam 
graves, parvas quam grandes, privatas quam publicas, componi et commifceri ; fane 
magis vivas et fidas rerum narrationes, et quas ad exemplum tutius et felicius transferre 
pofiis, exhibent. At relationes aftionum fpeciales (quales funt bcllum PeLoponnefi, 
expeditio Cyri, conjuratio Catilinae, et fimilia) omnino puriore et magis fincero veri- 
tatis candore veftiri par eft, quam hiftorias juftas temporum ; quia argumentum in its 
deligi et fumi poteft habile et definitum ; atque ejufmodi, ut de eo notitia et certitudo 
bona, et plena informatio haberi poflit ; cum contra hiftoria temporis (praefertim quae 
aetate fcriptoris multo antiquior fit) neceflario in memoria rerum faepius fatifcat, et 
veluti fpatia vacua contineat; quae ingenio et conje&ura occupari, et fuppleri fatis 
llcenter confueverunt. Hoc tamen ipfum, quod de relationum finceritate dicimus, 
cum exceptione intclligendum eft ; nam fatendum certe eft (cum humana omnia ex 
parte laborent, et commoda cum incommodis fere perpetuo conjunfta fint) hujufmodi 
relationes, praefertim 1! fub ipfa rerum geftarum tempora edantur (cum faepius vel ad 
gratiam, vel ad invidiam fcribantur) omnium narrationum merito maxime fufpeftas 
effe. Sed rurfus huic incommodo etiam illud connafcitur remedium ; quod illae ipfae 
xelationes, cum non ex una parte folummodo, fed pro faftionibus et partium ftudiis, ex 
Utraque parte femper fere edantur, viamhoc pafto quandam veritati, tanquam inter 
extrema, aperiunt et muniunt ; arque poftquam contentiones animorum deferbuerinr, 
hillorico bono et prudenri non pefiima hiftoriae perfeclioris materia et lementis funt. 

Quod vero ad ea, quae in his tribus hiftoriae generibus defiderari videantur ; ;dubium 
certe noneft, quinplurimae luftoriae particulates (detalibus loquimur, quae eftepoifint) 
alicujus dignitatis, aut etiam meuiocritatis, cum maximo regnorum et rerumpublica- 
rum, quibus debentur, honoris et nominis detrimento, hucuicue praetermifiae fint, 
quas notare perlongum efl'et. Caeterum exterarum nationum hiiiorias exterorum curae 

relinquens 



Cap. VII. DE AVGMENTIS SCIENTIARVM, 63 

relinquens (ne forte fun in aliena republica curiofus) non poffum non apud majeftatem 
tuam conqucri, de hiitoriae Angliae, quae nunc habetur, vilitate et indignitate, qua- 
tenus ad corpus ejus integrum; nee non hiftoriae Scotiae iniquitate et obliquitate, qua- 
tenus ad aucWem ejus rccentiffimum et uberrimum : reputans mecum, honorificum 
admodum majeftati tuae futurum, atque opus pofteritati gratiflimum ; ii quemadmo- 
dum infula haec Magnae Britanniae, fe nunc in unam monarchiam coalitam, ad fequen- 
tes aetates tranfmittit; ita in una biftoria defcripta, a praeteritis faeculis repeteretur ; 
eodem modo, quo liiftoriara decern tribuum regni Ifraelis, et duarum tribuum regni 
Judae, tanquam gemellam, facra pagina deducit. Cuiod ft moles hujufmodi hiftoriae, 
magna certa et ardua, quo minus exafte et pro dignitate perfcribatur, videatur obfu- 
tura, ecce tibi memorabilem multo anguftioris temporis periodum, quatenus ad hiflo- 
riam Angliae, nimirum ab unione rofarum ad unionem regnorum ; lpatium temporis, 
quod, mco quidem judicio, majorem recipit eventuum, quae raro fe oftendunt, vari- 
etatem, quam in pari fucceffionum numero ufpiam in regno haereditario deprehendere 
licet. Incipit ab enim ab adeptione coronae mixta, partim armis, partim jure: ingreflum 
liquidem ferrum aperuit, ftabilimentum attulerunt nuptiae : fecuta igitur funt teinpora 
ill is initiis confentanea ; fnnillima fluftibus, poft magnam tempeftatem, tumores et 
agitationes fuas, fed abfque aliqua immani procella, retinentibus, atque gubernatoris 
prudentia, qui unus inter anteceffores reges confilio enituit, fuperatis. Ordine prox- 
imus fuccedit rex, cuius acliones, licet magis impetu quam conillio adminiftratae, non 
leve tamen in rebus Europae momentum attulerunt, eas fubinde librando et inclinando, 
prout ipfae propendebant : quo etiam regnante, coepit fieri ingens ilia ftatus ecclefia- 
itici mutatio, qualis raro admodum prodit in theatrum. Secutus eft rex minor. Dein 
tentamentum tyrannidis, licet illud breviffimum fuerit, inftar febris ephemerae. Dein 
regnum foemir.ae, extero regi nuptae. llurfus regnum foeminae folitariae et coelibis. 
Haec omnia demum excepit eventus ifte fauftus et gloriofus ; nimirum hujuice infulae 
Britanniae, a to:o orbe divifae, in fe unio ; per quam vetus illud oraculum, Aeneae 
redditum, quod requiem ei praemonftrabat, 

Antiquam exquirite matrem ; 
fupra nobiliffimas gentes Angliae et Scotiae in nomine illo Britanniae, antiquae fuac 
matris, jam convenientes, adimpletum fit ; in pignus, et tefferam metae et exitus 
errorum et peregrinationis jam reperti. Ita ut, quemadmodum corpora ponderofa 
ja&ata, antequam ponant et confiftant, trepidationes quafdam experiuntur ; eodem 
modo probabile videatur, divina providentia factum effe, ut monarchia ifta, priufquam 
in tua ma'ieftate, regiaque tua fobole (in qua fpero earn in perpetuum fore ftabilitam) 
confifteret et confirmata effet, has tam varias mutationes et vicillltudines, tanquam 
praeludia ftabilitatis fuae, fubiret. 

De vitis cogitantem fubit quaedam admiratio, tempora ifta noftra haud nofle bona 
fua ; cum tam rara fit commemoratio et conferiptio vitarum, eorum, qui noftro fe- 
culo claruerunt. Etfi enim reges, etqui abfolutum principatum obtineant, pauci effe 
poffint ; principes etiam in republica libera (tot rebufpublicis in monarchiam converts) 
haud multi ; utcunque tamen non defuerunt viri egregii (licet fub regibus) qui meliora 
merentur, quam incertam et vagam memoriae fuae famam, aut elogia arida et jejuna. 
Etenim hac ex parte, inventum cujufdam ex poetis recentioribus, quo antiquam fabu- 
fam locupletavit, non inelegans eft. Fingit ille, in extremitate fili Parcarum, numifma 
quoddam, feu monile pendere, in quo defunfti nomen impreflum fit : Tempus autem 
cultrum Atropi praeftolari, et, ftatim abfeiffo filo, numifmata eripere, eaque afportata 
paulo poft influvium Lethes ex gremio fuc projicere : circa fluvium autem, magnam 

avium 



^ DEAVGMENTIS S C I E N T I A R V M. Lib. II. 

avium vim volitare, quae numifmata arripiunt, ac poftquam in roftris ipfarum paulifi- 
per eadem circumtulerint, paulo poft per incuriam in fluvium decidere permittunt: 
inter eas vero, cygnos reperiri nonnullos, qui fi numifma aliquod cum nomine prehen- 
derint, illico ad templum quoddam illud deferre folebant, immortalitati confecratum: 
Hujufmodi itaque cygni noftris temporibus fere defecerunt. Quamvis autem plurimi 
hominum, curis et ftudiis fuis nimio plus quam corporibus mortales, nominis fui me-> 
moriam, veluti fumum aut auram defpiciant, 

anlml nil magnae laudls egentes ; 
quorum fcilicet philofophia et feveritas ab ea radice pullulat, Non prlus laudes con- 
tempfunus, quam laudanda facere deftvimus ; id tamen apud nos Salomonis judicio 
non praejudicabit, Memorla jufll cum laudibus, at Impiorutn nomen putrefcet : altera 
perpetuo floret, alterum aut in oblivionem protinus abit, aut in odorem tetrum com- 
putrefcit. Ac propterea in eo ipfo ftylo, vel loquendi formula, quae refte admo-^ 
dum recepta ell, ut defunftis tribuatur (felicis memoriae, piae memoriae, botiae me- 
moriae) agnofcere videmur illud, quod Cicero (mutuatus id ipfum a Demoithene) 
protulit, Bonam famam propriam effe pojj'ejfionem defunclorum : quam quidem poffef- 
fionem non pofium non notare noftro aevo incultam ut plurimum, et negleftam 
jacere. 

Quantum ad relationes, optandum effet prorfus, ut multo major circa eas adhi- 
beretur diligentia ; quippe vix incidit aliqua aftio paulo illuflrior, cui non interfit 
calamus aliquis ex melioribus, qui earn excipere, et defcribere poflit. Cnioniam au- 
tem is perpaucorum hominum efle debet, qui hiftoriam juftam pro dignitate con- 
fcribat (ut ex paucitate hiftoricorum vel mediocrium fatis liquet) idcirco fi aftiones 
particulares, fub tempus ipfum, quo geruntur, tolerabili aliquo fcripto memoriae 
mandarentur, fperandum eflet, exorituros quandoque, qui hiltoriam juflam, ope et 
auxilio illarum relationum, confcribere poflent. Illae enim inftar ieminarii efle 
poflint, unde, cum ufus foret, hortus amplus et magnificus confereretur. 

CAPVT OCTAVVM. 

Partitio hijlorlae temporum in hljloriam univerfalem et particularem, el utriufque 

commoda et incommoda. 

HISTORIA temporum aut univerfalis eft aut particularis ; haec alicujus regni, 
vel reipublicae, vel nationis res geftas compleftitur ; ilia univerfi orbis. Ne- 
que enim defuerunt, qui hiftoriam mundi etiam ab origine fcripfifle videri volunt ; 
farraginem rerum et compendia narrationum pro hiftoria exhibentes : Alii fui tem- 
poris res, per orbem terrarum memorabiles, tanquam jufta hiftoria comple&i pofle 
xonfili funt, conatu profe&o magnanimo, atque fruftu haud exiguo. Neque enim 
res humanae ita imperiis aut regionibus divifae funt, ut non.habeant muka connexa : 
quare juvat certe, fafta, alicui feculo aut aetati deftinata, veluti una tabula contenta 
et defcripta intueri. Fit etiam ut plurima fcripta non contemnenda (qualiafunt eae, 
de quibus antea locuti fumus, relationes) alias forte peritura, neque prelum faepius 
paiTura, aut faltem capita ipforum, in hujufmcdi hiltoriam generalem recipiantur, 
atque hoc pa&o figantur et conferventur. Veruntamen, fl quis rem redtius per- 
pendat, animadvertet, tam feveras efle hiftoriae jullae leges, ut eas in tanta argu- 
menti vaftitate exercere vix liceat; adeo ut minuatur potius hiftoriae majeftas molis 

granditate 



Cap. VIII. DE AVG'MENTIS SCIENTIARVM, 65 

grandttate, quam ampliiicetur. Fiet cnim ut, qui tarn varia undequaque pcrfequitur, 
is, informationis religione paulatim remiffa, et diligeiuia fua, quae ad tot res exten- 
ditur, in fiagulis elanguefcente, auras populares et rumores captet ; et ex relationi- 
bus non admodum authenticis, aut hujufmodi aliqua levidenli materia, hiftoriam 
tonhciat. Cuiinetiam needle ei crit (ne opus in immenfum excrefcaf) plurima relatu 
digna confulto praetermittere, atque ad epitomarum rationes faepius delabi. In- 
cumbit etiam aliud periculum non parvum, atque utilitati illi hiftoriae univerfalis ex 
diametro oppoiitum : qucmadmodum enim univerfalis hiftoria, narrariones aliqmn, 
quae alias forte fuiflent periturae, coniervat ; ita contra faepenumero narratione* 
alias fatis fruftuofas, quae aliter vic"turae fuillent, propter grata mortalibus rerum 
compendia, perimiu 

C A P V T N O N V M. 

Partitio alia hijloriae tanporian, in annaUs et acta diurna. 

ETIAM hiftoria teinporum rette dividimr in annales et diaria : quae divilio, licet 
ex periodis temporum noinina fumat, tamen ad deleftum rerum etiam pertinet. 
Reifte enim Cornelius Tacitus, cum in mentionem magniiicentiae quarundam ilru&u- 
rarum incidit, ftatim fubdit : Ex dignitate populi Romani repcrtum ej/e, res illujlres 
annalibus, talia diurnis urbis aclis mandate : applicando annalibus res, quae ad 
ftatum reipublicae pertinent ; a&a vero et accidentia leviora, diariis. Meo utique 
judicio, valere conveniret difciplinam quandam heraldicam in difponendis non minus 
librorum, quam perfonarum, dignitatibus. Sicut enim nihil rebus civilibus magis 
detrahit, quam ordinum et graduum confufio ; ita etiam au&oritati hiftoriae gravis 
haud parum dercgat, ii admifceantur politicis res levioris momenti ; quales funt 
pompae, et folennitates, et fpectacula, et hujufmodi. Atque fane optandum effet, 
ut ilia ipfa diftinctio in confuetudinem veniret. Noftris vero temporibus, diaria in 
navigationibus tantum et expeditionibus bellicis, in ufu funt. Apud antiquos certe 
regum honori dabatur, ut afta palatii fui in diaria referrentur ; quod videmus 
fac~tum fuifle fub Ahafuero Perfarum rege; qui cum noftem ageret infomnem, 
diaria popofcit; ubi conjurationem eunuchorum recognovit : at in Alexandri Magni 
diariis, tam pufilla continebantur, ut etiam, fi forte ad menfam dormiret, in afla re- 
poneretur. Neque enim ficut annales tantum gravia, ita diaria tantum levia com- 
plexa funt ; fed omnia promifcue et curfim diariis excipiebantur, feu majoris feu 
minoris momentL 



C A P V T DECIMVM. 
Partitio fecunda hijloriae chilis, in mtram et tnixtanh 

POSTREMA vero partitio hiftoriae civilis ea fit, ut dividatur in meram, aut 
mixtam. Mixturae celebres duae. Altera ex fcientia civili: altera praecipuc 
«x naturali. Introdu&um eft enim ab aliquibus genus fcribendi, ut quis narrationes 
aliquas, non in ferie hiftoriae continuatas, fed ex deleftu auftoris excerptas conferi- 
bat : deinde eafdera recolat, et tanquam ruminet ; er. fumpta ab iptis occaiione, de re- 

K bus 



66 DE AVGMENTIS SCIENTI ARVM. Lib. II 

bus polkicis differat. Quod genus hifloriae ruminatae nos fane magnopere pro- 
bamus, modo hujufmodi fcriptor hoc agat, et hoc fe agere confiteatur. Hiftoriam 
autem juftam ex profeflb fcribenti, politica ubique ingerere, atque per ilia filum 
hilloriae interrumpere, intempeftivum quiddam et moleftum eft. Licet enim hiftoria 
quaeque prudentior, politicis praeceptis et monitis veluti impraegnata fit, tamen 
icriptor ipfe fibi obftetricari non debet. 

Mixta etiam eft hiltoriacofmographica, idque multipliciter: habet enim ex hiftoria 
natural!, regiones ipfas, atque earum finis et fruftus ; ex hiftoria civili, urbes, impe- 
ria, mores : ex mathematicis, climata et configurationes coeli, quibus traftus mundi 
fubjacent. In qua genere hiftoriae, five fcientiae, eft quod feculo noftro gratulemur. 
Orbis enim terrarum i'aftus eft, hac nofira aetate, mirum in modum feneftratus atqus 
patens. Antiqui certe zonas et antipodas noverant, 

(Nofque ubi primus equis orient afflavit anhehs, 
Illic [era rubens atcendit lumina veffer :) 
idque ipfum magis per demonftrationes, quam per peregrinationes. Verum ut carina 
aliqua parva coelum ipfum aemularetur ; atque univerfum globum terreftrem, magis 
etiam obliquo et flexuofo, quam coeleftia folent, itinere circumiverit, ea eft noftri 
feculi praerogativa : ita ut praefens aetas jure in fymbolo fuo ufurpare poflit, non 
tantum illud Plus ultra, ubi antiqui ufurpabant Non ultra; atque infuper illud 
Imitabile fulmen, ubi antiqui, Non imitabile fulmen; 

Demens qui nimbos et non imitabile fulmen : 
Verum et illud, quod omnem admirationem fuperat, Imitabile coelum, propter navi- 
gationes noftras, quibus circa univerfum terrae ambitum, coeleftium corporum more, 
volvi et circumagi faepius conceflum fuit. 

Atque haec praeclara, in re nautica atque orbe perluftrando, felicitas, de ulteriori- 
bus etiam progreflibus et augmentis fcientiarum, fpem magnam facere poffit ; praefer- 
tim dum divino videatur confilio efle decretum, ut haec duo coaeva fint : fie enim 
Daniel propheta, de novifilmis temporibus verba faciens, praedicit, Plurimi pertranf- 
ibunt, et augebitur fcientia ; quafi pertranfitus five perluftratio mundi atque multiplex 
augmentum fcientiarum eidem feculo deftinarentur : ficut magna ex parte jamcom- 
pletum videmus ; quandoquidem tempora noftra, duabus illis prioribus doftrinarum 
periodis, aut revolutionibus (alteri apud Graecos, alteri apud Romanos) eruditione 
non multum cedant, eas vero in aliquibus longe fuperent. 

CAPVT VNDECIMVM. 

Partitio hifloriae ecclefiajlicae, in ecclefiajlicam fpecialem, hijloriam ad propbetias, 

et hijloriam Nemefeos. 

HISTOR.IA ecclefiaftica in genere, eafdem fere cum hiftoria civili partitiones 
fubit. Sunt enim chronica ecclefiaftica, funt vitae patrum/funt relationes de 
fynodis, et reliquis ad ecclefiam fpeftantibus. Proprio vero nomine, re&e dividitur in 
hiftoriam eccleliafticam (generis nomine fervato) et hiftoriam ad prophetias, et hifto- 
Tiam Nemefeos five providentiae. Prima ecclefiae militantis tempora et (latum diverfum 
meniorat ; five ilia fluftuet, ut area in diluvio ; five itineretur, ut area in eremo ; five 
confiftat, ; ut area in templo: hoc eft, ftatum ecclefiae in perfecutione, in motu, et in 
pace. In hac parte, defectum aliquem non invenio, quin fuperfunt in ilia complura 

potius 



Cap. XI. D E A V G M E N T I S S C I E N T I A R V M. 6 : 

potius quam defuht : illiki Cine optarem, at mafiae tarn praegrandi virtus quoque et 
iinceritas narrationura refponderent. 

Secunda pars, quae ell hiitoria ad prophetias, ex duobus relativis conftat, prophe- 
tiaipfa, et ejus adimplctione. Chiapropter tale elle debet hujus operis inllirutum, ut 
cum Gngulis ex fcripturis prophetiis eventuum Veritas conjungatur ; idque per omnes 
mundi aetates, turn ad confirmationem fidei, turn ad inftituendam dilciplinam quan- 
dam et peritiam in interprctarione prophetiarum, quae adhuc reliant complend 
Attamen in hac re, admittenda ell ilia latiiudo, quae divinis vaticiniis propria efl 
familiaris; ut adimpletiones eorum fiant et continenter ct pundhialiter : referunt enim 
aucloris fui naturam; Cui unus dies taaquam mi lie anni, ct milk anni tanquam units 
dies: atque licet plenitudo et failigium complementi eorum, plerunque alicui certae 
aetati vel etiam certo momento deilinetur ; attamen habent interim gradus nonnullos 
et fealas complementi, per diveria.s mundi aetates. Hoc opus deliderari ilatuo, verum 
tale ell, ut magna cum fapientia, lbbrietate, et reverentia tra&andum lit, automnino 
dimittendum. 

Tertia pars, quae hifloria Nemefeos eft, fane in calamosnonnullorura piorum viro- 
rum incidit, fed non line partium lludio : occupata ell autem in obfervanda divina 
ilia convenientia, quae nonnunquam intercedit inter Dei voluntatem revelatam et fe- 
cretam. Quamvis enim tarn obfeura lint conlilia & judicia Dei, ut homini animali 
lint penitus inferutabilia, quinetiam faepius eorum oculis, qui profpiciunt e taberna- 
culo, fe fubducant ; divinae tamen fapientiae vilum, aliquando per vices, ad fuorum 
confirmationem, et confulionem eorum, qui tanquam fine Deo funt in mundo, ea quafi 
majoribus characteribus defcripta, fie proponere confpicienda, uti (ficut loquitur pro- 
pheta) quiz-is etiam in curfu ea perlegere poffit ; hoc ell, ut homines mere fenfuales et 
voluptarii, qui judicia ilia divina praetervehi fellinant, neque cogitationes fuas in ea 
unquam defigunt, tamen, quamvis propere currant, et aliud agant, ipfa agnofcere 
cogantur. Talia funt vindiftae ferae et inopinae; falutes fubito aiiulgentes et infpe- 
ratae; confilia divina per ambages rerum tortuofas, et llupendas fpiras, tandem fe ma- 
nifefio expedientia, et limilia : quae valent, non folum ad confolandos animos fidelium, 
fed ad percellendas et convincendas confeientias improborum. 

C A P V T D V O D E C I M V M. 

De appendicibus bijic/iae, quae circa -verba hominum (quemaamodum hijloria ipfa 
■ circa facia) verfantur : Partitio ear urn in orationes, epijlolas, et apopbtbeg- 
ata. 

AT non factorum folummodo humani generis, verum etiam dictorum memoria fer- 
\ari debet. Neque tamen dubium, quin di>. r ta ilia quandoque hiiloriae ipfi infe- 
rantur, quatenus ad res geftas perfpicue et graviter narrandas faciant et deferviant. 
8ed dicta five verba htunana proprie cultodiunt libri orationum, epiitolarum, et apo- 
phthegmatum. Atque orationes lane virorum prudentium, de negotiis et caufis gravibus 
et arduis habitae, turn ad rerum ipfarum notitiam, turn ad eloquentiam multum va- 
lent. Sed majora adhuc praeftantur auxilia ad inflruendam prudemiam civilem ab 
epillolis, quae a viris magnisde negotiis feriis miifaefunt; etenimex verbis hominum, 
nil fanius aut praeftantius, quam hujufmodi epiftolae. Habent enim plus nativi fen- 
fus, quam orationes ; plus etiam maturitatis, quam colloquia fubita, Eaedem quando 

K 2 continnantur 



62 DE AVGMENTIS SCIENTIARV M. Lib. IT. 

contmuantur fecundum feriem temporum (ut fit in illis, quae a legatis, praefettis 
provinciarum, et aliis imperii miniilris, ad reges, vel fenatus, vel alios fuperiores fuos 
mittuntur ; aut viciffim ab imperantibus ad miniflros) funt certe ad hifloriam, prae 
omnibus, pretiofiffima fupellex. Neque apopthegmata ipfa ad dele&ationem et or- 
natvun tantum profunt, fed ad res gerendas etiam et ufus civiles. Sunt enim (ut aie- 
bat ille) xclmijecures am imicrones verborum, qui rerum et negotiorum nodos acumine 
qvtodam fecant et penetrant : occafiones autem redeunt in orbem, et quod olim erat 
commodum, rurfus adhiberi et prodefle potefl ; live quis ea tanquam fua proferat, five 
tanquam vetera. Neque certe de militate ejus rei ad civilia dubitari potefl:, quanr 
Gaeiar dictator opera fua honeflavit; cujus liber utinam extaret, cum ea, quae 
ufquam habentur in hoc genere, nobis parum cum deleftu congefla videantur. 

Atque haec dicla fint de hifloria, ea fcilicet parte doftrinae, quae refpondet uni 
ex cellis five domiciles intellefrus, quae efl memoria. 

CAPVT D E C I M V M T'ERTIVM. 

De fecundo membro principal] dodrlnae, nempe poefi. Partitio poefcos in narrativam, 
dramaticam, et parabolicam. Exemp/a parabolic ae tna proponuntur. 

JAM ad poc'fin veniamus. Poefis efl genus do&rinae, verbis' plerunque adftriclum, 
rebus folutum et licentiofum; itaque, ut initio diximus, ad phantaiiam refertur, 
quae iniqua et illicita prorfus rerum conjugia et divortia comminifci et machinari folet.. 
Poefis autem (ut fupra innuimus) duplici accipitur fenfu, quatenus ad verba, vel qua- 
tenus ad res refpiciat, Priore fenfu, fermonis quidam character efl : carmen enim 
flyli genus, et elocutionis formula quaedam ; nee ad res pertinet : nam et vera narra- 
tio carmine, et fifta oratione foluta confcribi potefl. Pofleriore vero fenfu, conftitui- 
mus earn, ab initio, doftrinae membrum principale, eamque juxta hifloriam colloca- 
vimus, cum nihil aliud fit, quam hifloriae imitatio ad placitum. Nos igitur in par- 
titionibus noflris, veras doctrinarum venas indagantes et perfequentes ; neque confue- 
tndini et divifionibus receptis (in multis) cedentes; fatiras, et elegias, et epigramma- 
ta, et odas, et hujufmodi, ab inflituto fermone removemus ; atque ad philologiam et 
artes orationis rejicimus. Sub nomine autem pocfeos, de hifloria ad placitum conficla, , 
tantummodo traclamus,. 

Partitio poefeos verifllma, atque maxime ex proprietate, praeter illas divifiones, 
quae funt ei cum hifloria communes (funt enim ficta chronica, vitae fittae, fiifhie etiam 
relationes) ea efl, ut fit aut narrativa; aut dramatica; aut parabolica. Narrativa 
prorfus hifloriam imitatnr, ut fere fallat, nifi quod res extollat fiiepius fupra fidem. 
Dramatica efl veluti hifloria fpe&abilis; nam eonlHtuit imaginem rerum tanquam prae-- 
fentium ; hifloria autem tanquam praeteritarum. Parabolica vero efl hifloria cum 
typo, quae intellectual'ia deducit ad fenfum. 

Atque de poefi narrativa, five earn heroicam appellare placet (modo hoc intelligas. 
de materia, non de verfu) ea a fundamento prorfus nobili excitata viderur, quod ad, 
dignitatem humanae naturae imprimis fpe&at. Cum enim mundus fenfibilis fit anima 
rationali dignitate inferior, videtur poefis haec humanae naturae largiri, quae hifloria 
denegat ; atque animo umbris rerum utcunque fatisfacere, cum folida haberi non pof- 
fint. Si quis enim rem acutius introfpiciat, finnum ex poefi fumitur argumentum, 
magnitudinem rerum magis illuilrem, ordincm magis perfeclum, et varictatem magis 

pulchrani, 



Cap. Xni. DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. 6 9 

■pulchram, aniniae humanae complaccre, quam in natnra ipfa, pofl lapfum, reperrre 
ullo modo poffit. Quapropter cum res geilae, et eventus, qui vcrae hiftoriae fubjici- 
untur, non fint ejus amplitudinis, in qua anima humana iibi fatisfaciat, pracfto eft 
poefis, quae facta magis heroica confingat : cum hiftoria vera fucceffus rerum, minime 
pro meritis virtutum et fcelerum, narret ; corrigit earn poefis, et exitus et fortunas 
fecundum merita et ex lege Nemefeos, exhibet: cum hiftoria vera, obvia rerum fatie- 
tate et fimilitudine, animae humanae faftidio fit ; reficit earn poelis, inexpe&ata, ct 
varia, et viciffitudinum plena canens. Adeo ut poefis ifta, non folum ad delettationem, 
fed etiam ad animi magnitudinem, et ad mores conferat. Quare et merito etiam 
divinitatis cujufpiam particeps videri poffit ; quia animum erigit, et in fublime rapit ; 
rerum fimulacra ad animi defideria accommodando, non animum rebus (quod ratio 
fecit, et hiftoria) fubmittendo. Atque his quidem illecebris et congruitate, qua ani- 
mum humanum demulcet, addito etiam confortio mufkes, unde fuavius infmuari poffit, 
aditum libi patefecit, ut honori fuerit etiam feculis plane rudibus et apud nationes 
barbaras, cum aliae doctrinae prorfus exclufae elTent. 

Dramatica autem poefis, quae theatrum habet pro mundo, ufu eximia eft, fi fana 
foret. Non parva enim effe poffet theatri, et difciplina, et corruptela: atque corru- 
ptx-larum in hoc genere, abnnde eft; difciplina plane noftris temporibus eft neglecta. 
Attamen licet in rebufpublicis modernis habeatur pro re ludicra ac~tio theatralis, nifi. 
forte nimium trahat e fatira, et mordeat; tamen apud antiquos curae fuit, ut animos 
hominum ad virtutem inftituerer. Qumetiam viris prudentibus et magnis philofophis 
veluti animorum plectrum quoddam cenfebatur. Atque lane verilhmum eft, et tan- 
quam fecreium quoddam naturae, hominum animos, cum congregati fint, magis quam 
cum foli fint, affectibus et impreffionibus patere. 

At poefis parabolica, inter reliquas eminet, et tanquam res facra videtur, et au- 
gufta ; cum praefertim religio ipfa ejus opera plerunque utatur, et per earn com- 
mercia divinorum cum humanis exerceat. Attamen et haec quoque, ingeniorum 
circa allegorias levitate et indulgentia, contaminata invenitur. Eft autem ufus am- 
bigui, atque ad contraria adhibetur. Facit enim ad involucrum ; facit etiam ad 
jlluftrationem. In hoc docendi quaedam ratio; in illo occultandi artificium quaeri 
videtur. Haec autem docendi ratio, quae facit ad illuftrationcm, amiquis feculis 
plurimum adhibebatur. Cum enim rationis humanae inventa, et conclufioncs (etiam 
eae, quite nunc tritae et vulgatae funt) tunc temporis novae et infuetae eflent, vix 
ilhim fubtilitatem capiebant ingenia humana, nil! propius eac ad fenfum, per hujuf- 
modi fimulacra et exempla, deduccrentur. Cjuare omnia apud alios, tabularum 
omnigenarum, et parabolarum, et acnigmatum, et fimilitudinum, plena fuerunt. 
Hinc tefferae Pythagorae, at.nigmata Sphingis, Acfopi fabulae, et limilia. Quin- 
etiam apophthegmata veterum fapientum fere per limilitudines rem demonflrabant. 
Hinc Meiienius Agrippa apud Romanos (gentem eo feculo minime literatam) fediti- 
onem fabula repreffit. Denique ut hieroglyphica liteiis, ita parabolae argumentis 
erant antiquiores. Atque hodie etiam et lemper eximius ell, et fuit parabolarum 
vigor, cum nee argumenta tarn perfpicua, nee vera exempla tarn apta efle poffint. 

Alter efl ufus poefeos parabolicae, priori quafi contrarius, qui facit (ut diximus) ad 
involucrum; earum nempe rerum, quarum dignitas tanquam velo quodam diicreta 
effe mereatur : hoc eft, cum occulta et m\ -fteria religionis, politicae, ct plulofophiae, 
f.ibulis et parabolis veftiumur. Vtrnm veto fabulis veteribus pnetarum hibiit aliquis 
fenfus mylticus, dubitationem nonnullam habct ; atque ipfi ccrtc fatemur nos in 
vain fententiarn propendere. ut non paucis antiquorum pottartttn fabulis myfterium 

infufum 



70 



DE AVG MENTIS S C I E N T I A R V M. Lib. II. 

infufum fuiffe putemus. Neque nos mover, quod ifta pueris fere et grammaticis rc- 
linquantur, et vilefcant, ut de illis contemptim fententiam feramus: quin contra, 
cum plane conftet fcripta ilia, quae fabulas iftas recitant, ex fcriptis hominum, pofl 
literas facras, efle antiquifiima, et longe his antiquiores fabulas ipfas (etenim tan- 
quam prius creditae et receptae, non tanquam excogitatae ab illis fcriptoribus re- 
feruntur) videntur efle inftar tenuis cujufdam aurae, quae ex traditionibus nationum 
magis antiquarum in Graecorum fiftulas inciderunt. Cum vero, quae circa harum 
parabolarum interpretationem, adhuc tentata fint, per homines fcilicet imperitos, nee 
ultra locos communes do&os, nobis nullo modo fatisfaciant ; philofophiam fecundum 
parabolas antiquas inter deiiderata referre vifum eft. Ejus autem operis exemplum 
unum aut alterum fubjungemus. Non quod res fit fortafle tanti, fed ut inftitutum 
noftrum fervemus. Id hujufmodi eft, ut de cperibus illis, quae inter defiderata po- 
nimus (fi quid lit paulo obfeurius) perpetuo aut praecepta ad opus illud inftruendum, 
aut exempla jjroponamus : ne quis forte exiftimet levem aliquam tantum notionem 
de illis mentem noftram perftrinxiffe, nofque regiones, ficut augures, animo tantum 
metiri, neque eas ingrediendi vias nofle. Aliam aliquam partem in poefi defiderari 
non invenimus ; quin potius cum planta fit poefis, quae veluti a terra luxuriante, 
abfque certo femine, germinaverit, fupra caeteras do&rinas excrevit, et diffufa eft. 
Verum jam exempla proponemus, tria tantum numero, unum e naturalibus, e politicis 
unum, atque unum denique e moralibus. 

EXEMPLVM PRIMVM P H I L O S O P H I A E 

fecundum parabolas antiquas, 

IN N A T V R A L I B V S. 

De Vniverfo, fecundum fabulam Panis. 

AN T I QV I generationem Panis in dubio relinquunt : alii enim eum a Mercurio 
genitum: alii longe alium generationis modum ei tribuunt. Aiunt enim procos 
univerfos cum Penelope rem habuiiTe, ex quo promifcuo concubitu Pana com- 
munem filium ortum efle. Neque praetermktenda eft tenia ilia generationis e.vpli- 
catio : quidam enim prodiderunt, eum Jovis et Hybreos (id eft, contumeliae) filium 
fuiffe. Vtcunque orto, Parcae illi forores fuiffe perhibentur : quae in fpecu fubter- 
raneo habitabant : Pan autem morabatur fub dio. Effigies Panis talis ab antiqui- 
tate defcribitur ; cornutus, cornibus in acutum furgentibus, et ufque ad coelum fafti- 
giatis; corpore toto hifpidus et villofus; barba imprimis promilla ; figura biformis, 
huraana quoad fuperiora, fed femifera et in caprae pedes definente. Geftabat 
autem infignia poteftatis ; finiftra fiftulam ex feptem calamis compa&am, dextra 
pedum five baculum, fuperius curvum et inflexum. Induebatur chlamyde ex pelle 
pardalis. Poteftates ei et munera ejufmodi attribuuntur, ut fit deus venatorum, 
etiam paftorum, et in univerfum ruricolarum; praefes item momium. Erat etiam 
proximus a Mercurio nuncius deorum. Habebatur etiam dux et imperator nympha- 
rum, quae circa eum perpetuo choreas ducere, et tripudiare folebant ; comita- 
bantur et Satiri, et his feniores Silent. Habebat infuper poteltatem terrores immit- 

2 tendi, 



Lid. II. DE AVGMENTIS SCIEKTIARVM. 71 

tendi, praefertim inanes et fuperftitiofos, qui et Panici vocati funt. Res geftae 
autem ejus non mulrae memorantur : illud praecipuum, quod Cupidinem provocavit 
ad luctam, a quo etiam in cenamine victus eft. Etiam Typhonem gigantem r'etibus 
implicavit et cohibuit : atque narrant infuper, cum Ceres moefta, et ob raptam 
Proferpinam indignata, fe abfcondiffet ; atque dii omnes ad earn inveftigandam mag- 
nopcre incubuhTent, et fe per varias \ i;is difpertirl effent; Pani folummodo ex feli- 
citate quadam contigiffe, ut inter venandum earn inveniret et indicaret. Aufus eft 
quoque curr. Apolline de victoria mufices decertare, atque etiam Mida judice prae- 
latus eft ; ob quod judicium Midas afininas aures tulit, fed clam et fecreto. Amores 
Panis nulli refcruntur, aut faltem admodum rari ; quod mirum, inter turbam deorum 
prorfus tain profufe amatoriam, videri point. Illud folummodo ei datur quod Echo 
adamarer, quae etiam uxor ejus eft habita ; atque unam praeterea nympham, Sy- 
ringam nomine ; in quam propter iram et vindictam Cupidinis (quern ad luctam pro- 
vocare non reveritus effet) incenfus eft. Etiam Lunam quondam in altas fylvas fevo- 
caffe dicitur. Neque etiam prolem ullam fufcepit (quod fimiliter mirum eft, cum 
dii, praefertim mafculi, prolifici admodum eflent) nili quod ei attribuatur tanquam 
filia, muliercula quaedam ancilla, Iambe nomine; quae ridiculis narratiunculis ob- 
leftare hofpites folebat, ejufque proles ex conjuge Echo effe a nonnullis exiftima- 
batur. Parabola talis effe videtur. 

Pan (ut et nomen ipfum etiam fonat) univerfum five univerfitatem reram reprae- 
fentat et proponit. De hujus origine duplex omnino fententia eft atque adeo effe 
poteft. Aut enim a Mercurio eft, verbo fcilicet divino (quod et facrae literae extra 
controverfiam ponunt ; et philofophi ipfi, qui magis divini habiti funt, viderunt) aut 
ex confufis rerum feminibus. Etenim quidam e philofophis femina rerum etiam 
fubftantia infinita ftatuerunt ; unde opinio de homoiomeris fluxit, quam Anaxagoras 
aut invenit, aut celebravit. Nonnulli vero magis acute et fobrie cenfebant ad varie- 
tatem rerum expediendam fufficere, fi femina, fubftantia eadem, figuris varia, fed 
certis et definitis, effent ; et reliqua in pofitura et complexu feminum ad invicem 
ponebant : ex quo fonte opinio de atomis emanavit ; ad quam Democritus fe appli- 
cavit, cum Leucippus ejus auclor fuiffet. At alii, licet unum rerum principium 
affererent (aquam Thales, aerem Anaximenes, ignem Heraclitus) tamen illud ipfum 
principium actu unicum, potentia varium et difpenfabile pofuerunt, ut in quo rerum 
omnium femina laterent. Qui vero materiam omnino fpoliatam et informem, et ad 
formas indiffefentem introduxerunt (ut Plato et Ariltoteles) multo etiam propius et 
propenfius ad parabolae figuram accefferunt. Pofuerunt enim materiam tanquam 
publicam meretricem, formas vero tanquam procos : adeo ut omnes de rerum prin- 
cipiis opiniones hue redeant, & ad illam diltributionem reducantur, ut mundus fit, vel 
a Mercurio, vel a Penelope et procis omnibus. Tenia autem generatio Panis ejuf- 
modi eft ut videantur Graeci aliquid de Hebraeis myfteriis, vel per Aegyptios inter- 
nuncios, vel utcunque, inaudiviffe. Pertinet enim ad ftatum mundi, non in meris 
natalibus fuis, fed poft lapfum Adami, morti et corruptioni expofitum et obnoxium 
faftum. Ille enim ltatus, Dei, et peccati (five contumeliae) proles fuit, ac manen . 
Fuit enim peccatum Adami ex genere contumeliae, cum Deo fimilis fieri vellet, 
Itaque triplex ifta uarratio de generatione Panis, etiam vera videri poffit, fi rite et 
rebus et temporibus diftinguatur. Nam ifte Pan (qualem eum nunc intuemur et 
complectimur) ex verbo divino, mediante confufa materia (quae tamen ipfa Dei opus 
erat) et fubintrante praevaricatione, et per earn corruptione, ortum haber, 

Naturae 



72 



DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. Lib. IL 

Naturae rerum, fata rerum, forores vere perhibentur et ponuntur. Fata enim vo- 
cantur ortus rerum, et durationes, et interitus ; atque depreffiones etiam, et eminen- 
tiae, et labores, et felicitates, denique conditiones quaecunque individui : quae ta- 
men nifi in individuo nobili (utpote homiue, aut urbe, aut gente) fere non agnof- 
cuntur. Atqui ad iftas conditiones tarn varias deducit individua ilia fingula Pan, rerum 
fcilicet natura ; ut tanquam eadem fit res (quatenus ad individua) catena naturae et 
filum Tarcarum. Ad haec infuper finxeruut antiqui Panem femper fub dio morari, 
fed Parcas fub fpecu ingenti fubterraneo habitare, atque hide maxima pernicitate 
ad homines fubito advolare : quia natura, atque univerfi fades, fpe&abilis eft et aperta; 
at fata individuorum occulta et rapida. Quod fi fatum accipiatur largius, ut omnem 
prorfus eventum, non illuftriores tantum denotet, tamen utique et eo fenfu optime 
convenit cum univerlitate rerum ; cum ex ordine naturae, nil tain exiguum fit, quod 
fine caufa fiat; et rurfus nil tarn magnum, ut non aliunde pendeat; adeo ut fabrica 
ipfa naturae fuo finu et gremio omnem eventum et minimum et maximum com- 
pleftatur ; et fuo tempore certa lege prodat. Itaque nil mirum fi Parcae ut Panis 
ibrores introductae fmt, et certe legitimae. Nam Fortuna vulgi filia eft, et levioribus 
tantum philofophis placuit. Sane Epicurus, non folum profanum inuituere fermonem, 
fed etiam deiipere videtur, cum dixit, Praejlare credere fabu/am Deoritm, quam fatum 
aflhere, ac ii quicquam in univerfo effe point inftar infulae, quod a rerum nexu fe- 
paretur. Verum Epicurus philofophiam fuam naturalem (ut ex ipfius terbis patet) 
morali fuae accommodans et fubjiciens, nullam opinionem admittere voluit, quae 
animum premeret et morderet, atque euthymiam illam (quam a Democrito acceperat) 
lacefferet aut turbaret. Itaque fuavitati cogitationum indulgens, potius quam veri- 
tatis patiens, plane jugum ja&avir, et tarn fati neceflitatem, quam deorum metum, 
repudiavit. Verum de Parcarum germanitate cum Pane fatis dictum eft. 

Cornua autem mundo attribuuntur, ab imo latiora. ad verticem acuta. Omnis 
enim rerum natura inftar pyramidis acuta eft. Quippe individua, in quibus bafis 
naturae exporrigitur, infinita funt ; ea colliguntur in fpecies, et ipfas multiplices ; 
fpecies rurfus infurgunt in genera, atque haec quoque afcendendo in magis general ia 
contrahuntur ; ut tandem natura tanquam in unum coire videatur ; quod figura ilia 
pyramidali cornuum Panis fignificatur. Mirum v-ero minime eft Panis cornua etiam 
coelum ferire ; cum excelfa naturae, five ideae univerfales ad divina quodammodo 
pertingant. Itaque et catena ilia Homeri decantata (caufarum fcilicet naturalium) 
ad peilem folii Jovis fixa memorabatur ; neque quiiquam (ut videre eft) metaphy- 
ficam, et quae in natura aeterna et immobilia funt, trattavit, atque animum a fluxu 
rerum paulifper abduxit, qui non fimul in theologiam naturalem incident ; adeo pa- 
ratus et propinquus eft tranfitus a vertice ilia pyramidis ad divina. 

Corpus autem naturae elegantiihme et veriifime depingitur hirfutum, propter re- 
rum radios. Radii enim funt tanquam naturae crines, five villi : atque omnia fere 
ve] magis vel minus radiofa funt ; quod in facilitate vifus manifeft illinium eft ; nee 
minus in omni virtute magnetica, et operatione ad diftans. Quiequid enim operator 
ad diftans, id etiam radios emittere recte dici poteft. Sed maxime omnium prominct 
barba Panis, quia radii corporum coeleltium, et praecipue folis, maxime ex longin- 
quo operantur et penetrant; adeo ut fuperiora terrae, atque etiam interiora ad 
diftantiam nonnullam plane verterint et fubegerint, et fpiritu impleverint. Ele- 
gantior autem eft figura de barba Panis, quod et fol ipfe, quando, parte fuperiore 
ejus nube obvoluta, radii inferius erumpunt, ad afpedum barbatus cernitur. 

Etiam 



Lib. II. DE AVGMENTIS SCIE N T I A R V M. 7$ 

Etiam corpus naturae reftifiime defcribitur biforme, ob difterentiam corporum 
fuperiorum et inferiorum. Ilia enim ob pulchritudinem, et motus acqualitatem, ct 
conftamiam, r.ccnou imperium in terrain et terreftria, merito fub humana figura 
repraefentantur : cum natura humana ordinis ct dominationis particeps fit : haec 
autem ob perturbationem et motus incompolitos et quod a coeleftibus in plurimis 
regantur, bruti animalis figura contenta efle poflunt. Porro eadem corporis hiformis 
defcriptio pertinet ad participationcm fpecierum: nulla enim naturae (pedes, fimplex 
videri poteft, fed tanquam ex duobus participans, et concreta. Habet enim homo 
nonnihil ex bruto, brutum nonnihil ex planta, planta nonnihil ex corpore inanimato, 
omniaque revera biformia hint, et ex fpecie fuperiore, et inferiore compa&a. Acu- 
tilfima aiucm eft allegoria de pedibus caprae, propter afcenfionem corporum ter- 
reftrium verfus regiones acris et coeli, ubi etiam penfilia fiuiu, et inde dejiciuntur 
magis quam defcendunt. Capra enim animal fcanforium eft, eaque e rupibus pen- 
dere, atque in praecipitiis haerere amat ; limiliter etiam res, licet inferiori globo 
deftfeataej faciunt, idque miris modis, ut in nubibus et meteoris manifeftiifimum eft. 
Imo non fine caula Gilbertus, qui de magnete laboriofiffiine, et fecundum viam ex- 
perimentalem conlcripfiv, dubitationem injecit ; nuin non forte corpora gravia, poft 
iongam a terra diftantiam, motum verfus inferiora paulatim exuant ? 

Inlignia autem in manibus Panis ponuntur duplicia ; alterum harmoniae, alterum 
imperii. Fiitula enim ex feptem calamis concentum rerum et harmoniam, five con- 
cordiam cum difcordia miftam (quae ex feptem ftellarum errantium motu conficitur) 
cvidenter oftendit. Neque enim alii, praeterquam feptem planetarum, inveniuntur 
in coelo errores, five expatianones manifeftae, quae cum aequalitate ftellarum fix- 
arum, earumque perpetua et invariabili ad fe invicem diftantia compolitae et tem- 
perat.ic, turn conftantiam fpecierum, turn fluxum individuorum tueri et ciere poflinti, 
Si qui vero lint planetae minores, qui non confpiciuntur ; fi qua etiam mutatio in 
coelo major (ut in cometis nonnullis fuperlunaribus) videntur ilia profefto tanquam 
fiftulae, aut omnino mutae, aut ad tempus tantum ftreperae; utpote quarum opera- 
tiones vel ad nos non perlabantur, vel harmoniam illam feptem fiftularum Panis non 
diu interturbent. Pedum autem illud imperii nobilis tranilatio eft, propter vias na- 
turae partim rectas, partim obliquas. Atque baculum ilium, five virga, verfus iu- 
periorem partem praecipue curva eft, quia omnia providentiae divinae opera in 
mundo fere per ambages et circuitus fiunt, ut aliud agi videri pofiit, aliud revera 
agatur ; ficut Jofephi venditio in Aegyptum, et fimilia. Quineuam in regimine hu- 
mano omni prudemiore, qui ad gubernacula fedent, populo convenientia, per prae- 
textus et vias obliquas, felicius quae volunt, quam ex direfto fuperinducunt et inli- 
nuant. Etiam (quod mirum fortalfe videri pofiit) in rebus mere naturalibus citius 
naturam fallas, quam premas : adeo, quae ex direfto fiunt, inepta font, et fe ipfa im- 
pediunt ; cum contra, via obliqua et iniinuans molliter fluat, et efleftum fortiatur. 
Veftis Panis et amiculum ingeniofe admodum ex pelle pardalis fuiffe fingitur, propter 
maculas ubique lparfas. Coelum enim ftellis, maria infulis, tellus fioribus confper- 
guntur ; atque etiam res particulares fere variegatae effe folent circa fuperficiem, 
quae veluti rei chlamys eft. 

Ofticium autem Panis nulla alia re, tarn ad vivum proponi atque explicari potu- 
erit, quam quod Deus venatorum fit. Omnis enim naturalis actio, atque adeo motus • 
et progreifio, nihil aliud qiKim venatio eft. Nam et fcientiae, et artes opera fua 
venantur ; et confilia humana fines fuos ; atque res nawrales omr.es vel alimenta fua, 

Vol. IV. L ue • 



74 DE AVGMENTIS SCIENTlARVM. Lib. II. 

lit conferventur, vel voluptates et delicias fuas, ut perficiantur, venantur (omnis 
fiquidem venatio eft aut praedae, aut animi caufa) idque modis peritis et fagacibus : 
Torva le una lupum fequitur, lupus ipfe capellam, 
Florentem cytifum fequitur lafciva cape/la. 
Etiam ruricolarum in genere Pan deus eft, quia hujufmodi homines magis fecundum 
naturam vivunt ; cum in urbibus et aulis natura a cultu nimio corrumpatur, ut illud 
poetae amatorium, verum, propter hujufmodi delicias, etiam de natura fit: 

Pars minima eft ipfa puellafui. 
Montium autem imprimis praefes dicitur Pan, quia in montibus et locis editis natura 
rerum panditur, atque oculis et contemplationi magis fubjicitur. Quod alter a 
Mercurio deorum nuncius fit Pan, ea allegoria plane divina eft, cum proxime poll 
verbum Dei, ipfa mundi imago, divinae potentiae et fapientiae praeconium fit. 
Quod et poeta divinus cecinit, Coeli enarrant gloriam Dei, atque opera manuum ejus 
indicat firmamentum. 

At Pana obleftant nymphae, animae fcilicet : deliciae enim mundi animae viven- 
tium funt. Hie autem merito illarum imperator, cum illae naturam quaeque fuam 
tanquam ducem fequantur, et circa eum infinita cum varietate, veluti iingulae more 
patrio, faltent, et choreas ducant, motu neutiquam ceflante. Itaque acute quidam 
ex recentioribus, facultates animae omnes ad motum reduxit, et nonnullorum ex anti- 
quis faftidium et praecipitationem notavit, qui memoriam et phantafiam, et rationem 
defixis praepropere oculis intuentes et contemplantes, vim cogitativam, quae primas 
tenet, praetermiferunt. Nam et qui meminit, aut etiam reminifcitur, cogitat ; et 
qui imaginatur, fimiliter cogitat ; et qui ratiocinatur, utique cogitat : denique anima, 
five a lenfu monita, five fibi permifla, five in funftionibus intelle&us, five afFectuum 
et voluntatis, ad modulationem cogitationum faltat ; quae eft ilia nympharum tripu- 
diatio. Vna vero perpetuo comitantur Satiri et Sileni, feneftus fcilicet et juventus. 
Omnium enim rerum eft aetas quaedam hilaris et motu gaudens, atque rurfus aetas 
tarda et bibula: utriufque autem aetatis ftudia vere contemplanti fortaffe ridicula et 
deformia videantur, inftar Satiri alicujus aut Sileni. De Panicis autem terroribus 
prudentiffima doctrina proponitur. Natura enim rerum omnibus viventibus indidit 
metum et formidinem, vitae atque effentiae fuae confervatricem, ac mala ingruentia 
vitantem et depellentem. Veruntamen eadem natura modum tenere nefcia eft, fed 
timoribus falutaribus femper vanos et inanes admifcet ; adeo ut omnia (fi intus confpici 
darentur) Panicis terroribus pleniffima fint; praefertim humana ; et maxime omnium 
apud vulgum, qui fuperftitione (quae vere nihil aliud quam Panicus terror eft) in im- 
menfum laborat et agitatur, praecipue temporibus duris, et trepidis, et adverfis. Neque 
fuperftitio ifta tantummodo in vulgo regnat, fed ab opinionibus vulgi etiam in fapien- 
tiores aliquando infilit, ut divine Epicurus (fi caetera, quae de diis differuit, ad hanc 
norm'am fuiffent) locutus fit: Non deos vulgi ne gar e prof anum, fed vulgi opiniones diis 
applicare prof anum. 

Quod vero attinet ad audaciam Panis et pugnam per provocationem cum Cupidine ; 
id eo fpeftat, quia materia non caret inclinatione et appetitu ad diffolutionem 
mundi et recidivationem in illud chaos antiquum, nifi praevalida rerum concordia 
(per Amorem five Cupidinem fignificata) malitia et impetus ejus cohiberetur, et in 
ordinem compelleretur. Itaque bono admodum hominum et rerum fato fit (vel potius 
immenfa bonitate divina) ut Pan illud certamen adverfum experiatur, et viftus ab- 
fcedat. Eodem prorfus pertinet et illud de Typhone in retihus implicato, quia ut- 
cunque aliquando vafti et infoliti rerum tumores fint (id qucd Typhon fonat) five in- 

tumefcant 



Lib. II. D E AVGMENTIS SCI.ENTIARVM. 

tumefcant maria, five intumcfcant nubcs, five intumefcat terra, five alia, tamen 
rerum natura hujufmodi corporum exuberantias atque infolentias reti inextricabili 
implicat et coercet, et veluti catena adamantina devincit. 

Quod autem inventio Cereris huic deo attribuatur, idque inter venationem ; reli- 
quis autem diis negetur, licet fedulo quaerentibus, et illud ipfum agentibus ; monitum 
habet verum admodum et prudens : hoc fcilicet, ne rerum utilium ad vitair et cultum 
inventio, a philofophiis abftraftis, tanquam diis majoribus, expe&etur, licet totis 
viribus in illud ipfum incumbant ; fed tantummodo a Pane, id eft, experientia fagaci, 
et rerum mundi notitia uuiverfali ; quae etiam cafu quodam, ac veluti inter venandum, 
in hujufmodi inventa incidere folet. Vtiliffima enim quaeque inventa experientiae 
debentur, et veluti donaria quaedam fuere cafu in homines fparfa. 

Illud autem mufices certamen, ejufque eventus, falutarem exhibet doftrinam, at- 
que earn, quae rationi, et judicio humano geftienti, et fe efferenti fobrietatis vincula 
injicere poffit. Duplex enim videtur effe harmonia, et quafi mufica, altera fapi- 
entiae divinae, altera rationis humanae. Judicio enim humano, ac veluti auribus 
mortalium, adminiftratio mundi et rerum, et judicia divina fecretiora, fonant aliquid 
durum et quafi abfonum : quae infeitia, licet afininis auribus merito infigniatur, ta- 
men et illae ipfae aures fecreto non palam geftantur. Neque enim hujufce rei de- 
formitas a vulgo confpicitur aut notatur. 

Poftremo minime mirum eft, fi nulli amores Pani attribuantur, praeter conjugium 
Echus : mundus enim fe ipfo, atque in fe rebus omnibus fruitur : qui amat autem 
frui vult, neque in copia defiderio locus eft. Itaque mundi amores effe nulli poffunt, 
nee potiundi cupido (cum fe ipfe contentus fit) nil! fortaffe amores fermonis. Ii funt 
nympha Echo, res non folida fed vocalis ; aut fi accuratiores fint, Syringa, quando fci- 
licet verba et voces, numeris quibufdam five poeticis, five oratoriis, et tanquam mo- 
dulamine, reguntur. Inter fermones autem five voces excellenter ad conjugium mun- 
di fumitur fola Echo: ea enim demum vera eft philofophia, quae mundi ipfius voces 
fideliffime reddit, et veluti dittante mundo conferipta eft ; et nihil aliud eft, quam ejuf- 
dem fimulacrum et reflexio ; neque addit quicquam de proprio, fed tantum item et 
refonat. Nam quod Lunam Pan in altas fylvas aliquando fevocaffet, videtur pertmere 
ad congreffum fenfus cum rebus coeleftibus five divinis. Nam alia eft Endymionis 
ratio, alia Panis : Ad Endymionem dormientem fponte fe demittit Luna ; fiquidem ad 
iatelleftum fopitum, et a fenfibus abduclum, quandoque fponte influunt divina : quod 
fi accerfantur, et vocentur a fenfu, tanquam a Pane, turn vero non aliud lumen praebent 
quam illud, 

SZyale fub incertam lunam Jub luce maligna 
Eft iter infylvis. 
Ad mundi etiam fufticientiam et perfettionem pertinet, quod prolem non edat. Ille 
enim per partes generat; per totum quomodo generare poffit, cum corpus extra 
ipfum non fit ? nam de muliercula illalambe, filia Panis putativa, eft fane ea adjeftio 
quaedam ad fabulam fapientiffima. Per illam enim repraefentantur eae, quae perpe- 
tuis temporibus paflim vagantur, atque omnia implent, vaniloquae de rerum natura 
doftrinae, re ipfa infruftuofae, genere quafi fubdititiae, garruliwte vero interdum ju- 
cundae, interdum moleftae et importunae. 



L 2 EXEMPLVM 



7 6 BE AVGMENTIS SCIENTIARVM. Lib.II. 

EXEMPLVMALTERVM PHILOSOPHIAE, 

fecundum parabolas antiquas, 
IN POLITICIS. 

De Bello, fecundum fabulam Perfe'i. 

PERSEVS, orlentalis cum fuiffer, miffus traditur a Pallade, ad obtruncandam 
Medufam, quae populis plurimis ad occidentem, in extremis Iberiae partibus, 
maximae calamitati fuit. Monftrum enim hoc, alias crudele et immane, etiam 
afpe&u tarn dirum atque horrendum fuit, ut eo folo homines in faxa verteret. Erat 
autem e Gorgonibus una, Medufa, ac fola inter eas mortalis, cum reliquae paffivae 
non effent. Perfeus igitur ad tarn nobile facinus fe comparans, arma ac dona a tribus 
diis mutuo accepit ; alas a Mercurio, talares fcilicet non axillares ; a Plutone autem 
galeam ; fcutum denique a Pallade et fpeculum. Neque tamen (licet tanto apparatu 
inltructus) ad Medufam refta perrexit, fed primum ad Graeas divertit. Eae forores, 
ex altera parente, Gorgonibus erant ; atque Graeae iftae canae etiam a nativitate 
erant et tanquam vetulae. Oculus autem iis tantummodo et dens erat omnibus unicus ; 
quos prout exire foras quamque contigerat, viciffim geftabant, reverfae autem depo- 
nere folebant. Hunc itaque oculum, atque hunc dentem iliac Perfeo commodarunt. 
Turn demum cum fe abunde ad deftinata perficienda inftru&um judicaret, ad Medu- 
fam properavit ; impiger et volans^ Illam autem offendit dormicntem, neque tamen 
afpeclui ejus (fi forfan evigilaret) fe committere audebat, fed cervice reflexa, et in 
fpeculum illud Palladis infpiciens, atque hoc modo i&us dirigens, caput Medufae 
abfcidit : ex fanguine autem ejufdem in terrain fufo, ftatim Pegafus alatus emicuit, 
Caput autem abfciflum Perfeus in fcutum Palladis tranflulit etinferuit : cui etiamnum 
fua manfit vis, ut ad ejus intuitum omnes ceu attoniti aut fiderati obrigerent. 

Fabula conficta videtur de belligerandi ratione et prudemia. Atque primo omnis 
belli fufceptio debet effe tanquam miffio a Pallade ; non a Venere certe (ut bellum 
Trojanum fuit) aut alia levi ex caufa ; quippe cum in coniiliis folidis decreta de bel- 
lis fundari oporteat. Deinde de genere belli eligendo, tria proponit fabula praecepta, 
iana admodum et gravia. Primum eft, ut defubjuga'tioie nationumftnllimariim quis 
non magnopere laboret. Neque enim eadem eft patrimonii et imperii amplificandi 
ratio. Nam in poffeffionibus privatis, vicinitas praediorum fpeftatur, fed in propa- 
gando imperio, occafio, et belli conficiendi facilitas et ft-uclus loco vicinitatis effe de- 
bent. Itaque Perfeus, licet orientalis, tamen tarn longinquam expeditionem, ufque ad 
extremum occidentem, minime detrectavit. Hujus rei exemplum iniigne eft in belli- 
gerandi diverfa ratione patris et filii regum, Philippi et Alexandri. Ille enim in fini- 
timis bellis occupatus, urbes paucas imperio adjecit, idque non fine maxima ccnten- 
tione et periculo. Grippe qui et alias, et praecipue in praelio Chaeroneo, in ultimum 
difcrimen adduclus fuit: at Alexander longinquam expeditionem bene aufus in Perfas, 
nationes infinitas fubjugavit, magis kineribus quam praeliis fatigatus. Hoc ipium ad- 
huc clarius cernitur, in propagatione imperii Komanorumj qui quo tempore, ex par- 
te 



Lib. II. DE AVGMENTIS SCIENTIARV M. 

te occidentis, vix ultra Liguriam armis penetraverant, codem tempore orientis provin- 
cias ufque ad montem Taurum armis et imperio complexi funt. Etiam Carolus Oc- 
tavus rex Galliae, bellum Britannicum (quod marrimonio tandem compoiitum eft) 
non admodum facile expertus, expeditionem illam Neapolitanam lonqinquam, admi- 
randa quadam facilitate et felicitate tranfegit. Habent certe hoc bella longinqua, ut 
cum iis manus conferatur, qui militiae et armis invaforis minime fmt aflueti : quod in 
finitimis fecus fe habet. Etiam et apparatus in hu'iufmodi expeditionibus folet efie 
diligentior et inltructior ; et terror apud hoftes ex ipfo aufu et fiducia major. Nape 
etiam fere poffit fieri in illis expeditionibus remotis per hoftes, ad quos tarn longo 
itinere pervenitur, diverfio aliqua aut invaiio reciproca, quae in belligerandi ratione 
cum finitimis faepius adhibetur. Caput autemrei eft, quod in fubjr.gandis flnitiniis, 
occafionum deleiftus in angufto verfatur ; at li quis longinquiora non detreJtet, pote- 
nt proarbitrio fuo eo transferre bellum, ubi aut dilciplina militaris maxime eft cner- 
vata, aut vires nationis plurimum attritae et confumptae, aut dillidia civilia oppor- 
tune oborta.autaliae hu"]ufmodi commoditates fe oftendant. Secundum eft, ut femper 
fubfit caufa belli jufta, et pia, et honorifica, et favorabilis : id enim alacritatem turn 
milhibus, turn populis impenfas conferentibus, addit, et focietates aperit et conciliat, 
et plurimas denique commoditates habet. Inter caufas autem belli, admodum favo- 
rabilis eft ea, quae ducit ad debellandas tyrannides, fub quibus populus fuccumbit, et 
profternitur fine animis et vigore, tanquam fub afpeftum Medufae; quod etiam Her- 
culi divinitatem conciliavit. Romanis certe magna religio fuit, ftrenue et impigre ac- 
eurrere ad focios tuendos, fi quoquo modo oppreffi fuiffent. Etiam bella ob vindiftam 
juftam fere femper felicia fuerunt ; ficut bellum adverfus Brutum et Caiiium, ad vin- 
dicandam mortem Caefaris ; Severi ad vindicandam mortem Pertinacis ; Jilnii Bruti 
ad vindicandam mortem Lucretiae. Denique quicunque bello calamit.ates hominum 
et iniurias aut levant aut vindicant, fub Perfeo militant. Tertium ut in cmni bello 
fufcipiendo vera fit aciimatio virium ; atque re&e perpendatur, utrum bellum fit tale, 
quod confici et ad exitum perduci poffit, ne quis vaftas et ilrflnitas ipes perfequatur. 
Frudenter enim Perfeus inter Gorgonas (per quas bella repraefentantur) earn delegit, 
quae in fua natura mortalis erat, neque ad impoffibilia animum adjecit. Atque de iis, 
quae in fufcipiendo bello deliberationem fubeunt, haec praecipit fabula, reliqua adbelli- 
gerationem ipfam pertinent. 

In bello maxime omnium profunt ilia tria dona deorum, adeo ut fortunam ipfam 
fere regant et trahant. Accepit enim Perfeus celeritatem a Mercurio, occultationem 
confiliorum ab Oreo, et providentiam a Pallade ; neque caret allegoria, eaque pruden- 
tiftima, quod alae illae celeritatis in rebus conficiendis (cum celeritas in bello pluri- 
mum poffit) talares, non axillares fuerint, atque pedibus, non humeris additae; quia 
non tarn in primis belli aggreffibus, quam in iis, quae fequuntur, et primis fubikiio 
funt, celeritas requiritur. Nullus enim error in bello magis frequens fuit, quam quod 
profecutiones et fubfidiarii impetus initiorum alacritati non refpondeant. At galea 
Plutonis (quae homines invifibiles reddere folebat) manifefla parabola eft. Nam con- 
filiorum occultatio poft celeritatem maximiad bellum eft momenti : cujus etiam cele- 
ritas ipfa pars magna eft. Celeritas enim confiliorum evulgationem praevenit. Ad 
galeam Plutonis fpectant, ut unus bello praefit, cum mandatis liberis ; coniultationes 
enim cum multis, habent aliquid potius ex criftis Martis, quam ex galea Plutonis. 
Eodem ipeftant praetexus varii, et defignationes ancipites, et famae emiffariae, quae 
oculos hominum aut perftringunt aut avertunt, atque vera confiliorum in oblluro po- 
num. Etiam cautiones diligentes et fufpicaces, de literis, de legate, d. j peifugis, et 

complura 



77 



1* 



DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. L.b.II. 

eomplura alia, galeam Plutonis ornant et revinciunt. At non minus intcefl-, :onl ia 
hoftium explorare, quara fua occultare : itaque galeae Plutonis adjungendum eft fpe- 
culum Palladis, per quod hoftium vires, inopia, occulti fautores, diihdia et fa&iones, 
progreflus, confilia cernantur. Qaioniam vero tantum fortuitorum fufcipit ratio belli, 
ut nee in confiliis propriis occultandis, nee in hoftium explorandis, nee in celeritate 
ipfa, multum fiduciae ponendum fit, ideo ante omnia fumendum Palladis fcutum, pro- 
videntiae fcilicet, ut quam minimum fortunae relinquatur. Hue pertinent explorato 
vias inire, caftra diligenter munire (quod in militia moderna in defuetudinem fere 
abiit; caftra vero inftar urbis munitae, llomanis ad adverfos proelii eventus erant) acies 
ftabifis et ordinata, non nimium fidendo cohortibus levis armaturae, aut etiam equitum 
turmis; denique omnia, quae ad folidam et folicitam defenfivam fpedhint: cum plus 
valeat utique in bellis fcutum Palladis, quam gladius ipfe Manis._ Verum Perfeo ut- 
cunque copiis aut animis inftrufto, reftat aliud quidpiam maximi per omnia momen- 
ti, antequam bellum incipiatur : nimirum, ut divertat ad Graeas. Graeae autem 
proditiones funt, bellorum fcilicet forores, non germanae illae quidem, fed generis no- 
bilitate quafi impares : bella enim generofa ; proditiones degeneres et turpes. Earum 
defcriptio elegans eft, ut canae a nativitate fint et tanquam vetulae, propter perpetuas 
proditorum curas et trepidationes. Earum autem vis (antequam in manifeftam defec- 
tionem erumpant) aut in oculo, aut in dente eft : omnis enim faftio, a ftatu quopiam 
alienata, et in proditionem propenfa, et fpeculatur et mordet. Atque hujufmodi oculus 
et dens tanquam communis eft. NaiTLquicquid didicerunt et noverunt, fere per ma- 
nus ab una ad alteram tranfit et percurrit. Et quod ad dentem attinet, uno quafi ore 
mordent, et eadem fcandala jaftant ; ut ft unam audias omnes audias. Itaque Perfeo 
funt iftae Graeae conciliandae, atque in auxilium adducendae, praefertim ut oculum 
et dentem fuum ei commodent ; oculum ad indicia ; dentem ad rumores ferendos, et 
invidiam conflandam, et animos hominum folicitandos. Poftquam vero omnia bene 
fuerint ad bellum praeparate difpofita, illud imprimis curandam, quod Perfeus fecit, 
ut Medufa dormiens inveniatur. Prudens enim belli fufceptor femper fere hoftem 
aflequitur imparatum, et fecuritati propiorem. Denique in ipfis belli aftionibus atque 
infultibus, ille intuitus in fpeculum Palladis, adoperandus eft. _ Plurimi enim ante ipfa 
pericula res hoftium acute et attente introfpicere poffunt; at in ipfo periculi articulo, 
autterrore offunduntur, aut pericula nimium praecipites et a fronte fpeftant ; unde in 
ilia .temere ruunt, vincendi memores, vitandi obliti. At neutrum horum fieri debet, 
fed in fpeculum Palladis, cervice reflexa infpiciendum, ut impetus refte dirigatur, 
abfque vel terrore, vel furore. 

Abello perfe<fto et vi&oria, fequuntur effeehi duo: Pegafi ilia generatio et exfufci- 
tatioj quae fatis evidenter famam denotat, qiiae per omnia volat, et vicloriam cele- 
brat, et reliquias belli faciles et in votum cedentes efticit. Secundum, geftatio capi- 
tis Medufae in fcuto ; fiquidem nullum praefidii genus huic ob praeftantiam com- 
parari poiftt. Vnicnm enim facinus infigne et memorabile feliciter geftum et per- 
petratum, omnes hoftium motus obrigefcere facit, atque malevolentiam ipfam ftupidara 
vedd.it. 



EXEMPLVM 

2 . 



LiB.n. DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. 79 

EXEMPLVMTERTIVMPHILOSOPHIAE, 

fecundum parabolas antiquas. 

- 

IN M O R A L I B U S. 

i 

De Cupid'itatc, fecundum fabulam Dionyjt. 

N ARRANT Semelem Jovis pellicem, poftquam juramento eum inviolabili ad 
votum indefinitum obftrmxhfet, petiiffe, ut ad amplexus fuos accederct talis, 
qualis cum Junone confueffet. Itaque ilia ex conflagratione periit. Infans autem, 
quern in utero geftabat, a patre exceptus, in femur ejus infutus eft, donee menfes 
foetui deftinatos compleret : ex quo tamen onere Jupiter interim nonnihil claudica- 
bat. Itaque puer, quod Jovem, dum in femore ejus portaretur, gravaret et pungerct, 
Dionyfi nomen accepit. Poftquam autem editus eflet, apud Proi'erpinam per aliquot 
annos nutritus eft. Cum vero adultus eflet, ore fere muliebri confpiciebatur, ut fexus 
videretur tanquam ambigui. Etiam extinclus et fepultus quondam erat ad tempus, et 
non ita multo poll revixit. Atque prima juventa vitis culturam, atque adeo vini 
confeftionem et ufum primus invenit, et edocuit : ex quo Celebris fa&us et inclytus, 
orbem terrarum fubjugavit, et ad ultimos Indorum terminos perrexit. Curru autem 
vehebatur a tigribus trafto ; circa eum fubfultabant daemones deformes, Cobali vocati, 
Acratus et alii. Quin et Mufae comitatui ejus fe adjungebant: uxorem autem fibi 
fumpfit Ariadnem, a iliefeo defertam et reliftam. Arbor ei facra erat hedera. Etiam 
facrorum et ceremoniarum inventor et inftitutor habebatur ; ejus tamen generis, quae 
et fanaticae erant, et plenae corruptelarum, atque infuper crudeles. Furores quoque 
immittenii poteftatem habebat. Certe in orgiis ejus, a mulieribus furore percitis, 
duo viri infignes difcerpti narrantur, Pentheus et Orpheus : ille, dum arbore con- 
fcenfa fpeftator eorum, quae agerentur, curiofus effe voluiflet ; hie, cum lyram fua- 
viter et perite pulfaret : atque hujus dei res geftae cum Jovis rebus fere confunduntur. 

Fabula videtur ad mores pertinere, ut vix quicquam in philofophia morali melius 
inveniatur. Defcribitur autem fub perfona Bacchi natura cupiditatis, five affeftuum 
et perturbationum animi. Primum igitur, quod ad natalia cupiditatis attinet ; origo - 
cupidir.it ; s omnis, licet nocentiffimae, non alia eft, quam bonum apparens. Sicut 
enim virtutis mater eft bonum exiftens, limiliter cupiditatis mater eft bonum apparens. 
Altera Jovis (fub cujus perfona anima humana repraefentatur) uxor legitima, altera 
pellex : q.iae tamen Junonis honores aemuletur, tanquam Semele. Concipitur vero 
cupiditas in voto illicito, prius temere conceflb, quam rite intellefto et judicato. 
Atque poftquam effervefcere coeperit, mater e}us (natura fcilicet et fpecies boni) ex 
nimio incendio deftruitur et perit. Proceffus autem cupiditatis a conceptu fuo. talis 
eft : ilia ab animo humano (qui ejus eft genitor) et nutricatur, et occultatur, praecipue: 
in inferiore parte ejus, tanquam femore; atque animum pungit, et convellit, et depri- 
mit, adeo ut actiones et decreta ab ea impediantur, et claudicent. Quinetiam poft- - 
quam confenfu et tempore confirmata eft, et in aftus erumpit, ut jam quafi menfes 
compleverit, et edita plane fit atque nata, primo tamen ad tempus nonnullum apud 

Proferpinam 



8o D E A V G M E N T I S S C I E N T I A R V M. .Lib. II. 

Proferpinam educatur, id eft, latebras quaerit, atque clandeftina eft, et quafi fubter- 
ranea ; donee remotis pudoris et metus fraenis, et coalita audacia, aut virtutis alicujus 
praetextum i'umit, aut infamiam ipfam contemnit. Atque illud veriiThnum eft, om- 
nem affeftum vehementiorera tanquam ambigui fexus effe. Habet enim impetum 
virilem, impotentiam autem muliebrem. Etiaui illud praeclare, Baccbum mortuum 
revhifcere : videntur enim affectus quandoque fopiti, atque extincti ; fed nulla fides 
habenda eft eis, ne fepultis quidera : fiquidera praebita materia et occafione refur- 
gunt. 

De inventione viris parabola prudens eft : omnis enim affectus ingeniofus eft admo- 
dum et fagax, ad inveftigandum ea, quae ipfum alant et foveant. Aiqui ante omnia, 
quae hominibus innnotuere, vinum ad perturbationes cujufcunque generis excitandas 
et inflammandas potentifiimum eft, et maxime efficax ; atque eft cupiditatibus in 
genere inftar fomitis communis. Elegantiffime autem ponitur affectus five cupiditas, 
provinciarum fubjUg<Ltor, et expeditior.is infinitae fufceptor : nunquam enim partis 
acquiefcit, led appetitu infinito, neque fatiabili, ad ulteriora tendit, et novis femper 
inhiat. Etiam tigres apud affectus ftabulant, et ad currum eorum fubinde jugantur. 
Poftquam enim. affectus etirulis effe coeperit, non pedeftris, fed victor rationis, et quafi 
triumphator factus fit, in omnes, qui adverfantur aut fe opponunt, crudelis eft, et 
indomitus ac immitis. Facetum autem eft, quod circa currum Bacchi fubfultant. illi 
daemones deformes et ridiculi. Omnis enim affectus vehementior progignit motus in 
oculis, etore ipfo, et geftu, indecoros et inconditos, fubfultorios et deformes; adeo ut 
qui iibi ipli fortafie in aliquo affeftu (veluti ira, arrogantia, amore) videatur magnificus 
et tumidus, aliis tamen appareat turpis et ridiculus. Confpiciuntur autem in cupidi- 
tatis comitatu Mufae: neque enim reperitur ullus fere affectus, tarn pravus et vilis,cui 
non blandiatur aliqua doctrina. Hac enim in re, ingeniorum indulgentia et procacitas, 
Mufarum majeftatem in immenfum minuit ; ut cum duces vitae etfigniferi effedebeant, 
fint non raro cupiditatum pediffequae et obi ectatr ices. 

Imprimis vero nobilis eft ilia allegoria, Bacchum amores fuos in earn effudiffe, quae 
ab alio relicla erat et faftidita. Certilfimum enim eft, affeclus id petere atque 
ambire, quod experiemi.a jam pridem repudiavit. Atque norint omnes, qui affectibus 
fuis fervientes et. indulgentes, pretium potiundi in immenfum augent (jixe honores 
appelant, five amores, five gloriam, five fcientiam, five alia quaecunque) fe res relictas 
petere, et a compluribus, per omnia fere faecula, poft experimentum, dimiffas et 
repudiatas. Neque myfterio caret, quod hedera Baccho facra fuerit ; hoc enim du- 
plici modo convenit. Primum, quod hedera hieme virefcat ; deinde, quod circa tot 
res (arbores, parietes, aedificia) ferpat, ac circumfundatur, et fe attollat. Quod ad 
primum enim attinet, omnis cupiditas per renitentiam et vetitum, et tanquam anti- 
periftafin (veluti per frigora brumae hedera) virefcit, ac vigorem acquirit.: fecundo, 
affectus aliquis in humana anima praedominans, omnes ejus aftiones et decreta, tan- 
quam hedera, circumiepit ; neque fere quicquam purum invenias, quo ilia clavicuhis 
fuas non imprimat. Neque mirum eft, ii fnperftitioii ritus Baccho attribuantur, cum 
Gmnis fere malefanus afteiStus in pravis religionibus luxurietur : adeo ut haereticorum 
coiluvies Bacchanalia ethnicorum fuperarit ; quorum etiam fuperftitiones, non minus 
eruentae, quam turpes extiterunt. Neque itidem mirum eft, ii furores a Baccho im- 
mita putentur, cum et omnis affectus in exceffu fuo, veluti furor brevis fit, et, fi vehc- 
mentius obfideat et incumbat, in infania faepius terminetur. Illud autem de Pentheo- 
et Orpheo inter orgia Bacchi laceratis, evidentem parabolam habet; cum affectus qui!-, 
que praevalidus crga duas res fit afperrimus atque infenfiffimus : quarum altera ell 
I inquifitio 



Lib. II. D E AVGMENTIS S C I E N T I A R V M. $r 

inquifitio in cum curiofk, altera, admoniiio falutaris et libera. Neque auxilio f uerit 
ft ilia inquifitio fiat tantum contemplationis aut fpectandi gratia, tanquam arbore con- 
fcenfa, abfque oinui animi malignitate ; neque rurfus, fi admonitio ilia, multa cum 
fuavitate et dexteritate adliibcatur; verum utcunque non tolerant orgia, aut Pentheum, 
aut Orpheum. Poltremo, ilia confulio perfonarum Jovis et Bacchi, ad parabolam 
refte traduci potelt ; quandoquidem res geftae nobiles et clarae, atque merita infignia 
et gloriofa, mterdum a virtute et re&a rationc, et magnanimitate, interdum autem 
a latentc affeftu, et occulta cupiditate (utcunque famae et laudis celebritate utraque 
res pariter gaudeat) proveniant ; ut non facile lit diltinguere facta Dionyil a faebs 
Jovis. 

Verum in theatro nimis diu moramur ; tranfeamus ad palatium aaimi ; cujus limina 
majori cum veneratione et cura ingrcdi convenu. 



Vol. I. M F R A N- 



FRAN CISCI 

BARONIS DE VERVLAMIO, 
VICE-COMITIS SANCTI ALBANI, 

D E 

DIGNITATE ct AVGMENTIS 

SCIENTIARVM 

LIBER TERTIVS. 

AD REGEM SVVM. 

CAPVT PRIMVM. 

Partitio fcientiae in theologian et philofophiam. Partitio philofophiae in doclrinas 
tres ; de Numine, de natura, de homine. Conjlitutio philofophiae primae, ut matris 
communis omnium. 

HIS TORI A omnis (rex optime) humi incedit, et ducis potius officio, quam Iu- 
cis, perfungitur : poefis autem do&rinae tanquam fomnium : res dulcis et varia, 
et volens videri aliquid in fe habere divini ; quod etiam fomnia vendicant. Verum 
jam tempus eft mihi, ut evigilem, et me humo attollam, philofophiae et fcientiarum 
liquidum aethera fecans. 

Scientia aquarum fimilis eft : aquarum aliae defcendunt coelitus, aliae emanant e 
terra. Etiam fcientiarum primaria partitio fumenda eft ex fontibus fuis: Horum alii 
in alto fiti funt, alii hie infra. Omnis enim fcientia duplicem fortitur informationem. 
Una infpiratur divinitus, altera oritur a fenfu. Nam quantum ad illam, quae docendo 
infunditur, fcientiam ; cumulativa ea eft, non originalis; ficut etiam fit in aquis, quae 
praeter fontes primarios, ex aliis rivulis in fe receptis augefcunt. Partiemur igitur 
fcientiam, in theologiam et philofophiam. Theologiam hie intelligimus infpiratam 
five facram ; non naturalem, de qua paulo poft difturi fumus. At illam (infpiratam 
nimirum) ad ultimum locum refervabimus, ut cum ea fermones noftros claudamus ; 
cum fit portus et fabbatum humanarum contemplationum omnium. 

Philofophiae autem objeftum triplex, Deus, natura, homo : et triplex itidem radius 
rerum. Natura enim percutit intellectual radfo direfto; De«s autem propter medium 
inaequale (creaturas fcilicet) radio refracto ; homo vero iibi ipii monftratus et cxhibi- 
tus, radio reflexo. Convenit igitur partiri philofophiam in docTxinas treb; doftrinam 

de 



C ! ?. I. DE AVGMENTIS S C I E N T I A R V M. 3 

de Numine, doftrmam do n:imra, doftrinam de homine. Quoniam autem partitiones 
fcientiarum non fum lineis diverfis fimiles, quae cecum ad unum angulum ; fed po« 
tius rami's arborum, qui conjunguntur in uno trunco (qui etiam truncus ad fpatium 
nonnullum integer eft et continuus, antequam fe partiatur in ramos ;) idcirco poftulat 
res, ut priufquam prioris partitionis membra perfequamur, conftituatur una fcientia 
univerfalis, quae fit mater reliquarum, et habeatur in progreiTu doctrinarum, tanqnam 
portio viae communis, antequam viae fe feparcntet disjungant. Hanc fcientiam, phi- 
lofophiae primac, live etiam fapiemiac (quae olim rerum divinarum atque humanarum 
fcientia definiebatur) nomine infignimus. Huic autem fcientiae nulla aliaopponitur; 
cum ab aliis fciemiis, potius limitibus, intra quos continetur, quam rebus et fubjeclo, 
diilerat, faftigia fcflicet rerum tantummodo tra&ans. Hanc ipiam utrum inter defide- 
rata reponere oporteat, haefito ; led arbitror tamen poni debere. Equidem invenio 
farraginem quandam et malTam ineonditam doftrinae ex theologia naturali, ex logiea, 
ex partibus quibufdam phylicae (veluri de principiis, et de anima) compofmm ct 
congcltam, et fublimitate quadam fcrmonis hominum, qui fe ipfos admirari amanr, 
tanquam in vertice fcientiarum collocatam. Nos vero, miffo faftu, id tantum volu- 
mus, ut delignetur aliqua fcientia, quae lit receptaculum axiomatum, quae par- 
ticularium feientiarum non fun propria, fed pluribus earum in commune eom» 
petant. 

Plurima autem id genus axiomata effe nemo ambigat. Exempli gratia, Si inaequa- 
' libus aequalia addas, omnia erunt inaequalia: regula eft ex. mathematics ; eadem et in 
ethicis obtinet, quatenus ad juftitiam diftributivam ; fiquidem in juftitia commutativa, 
ut paria hrrparibus tribuantur, ratio aequitatis poftulat; at in dilhibutiva, nifi im- 
paria imparibus praeftemur, iniquitas fuerit maxima. S^uae in eodem tertio convent'' 
unt, et inter fe conveniunt : regula eft itidem ex mathematicis; verum fimul tarn potens 
in logiea, ut fyllogifmi fit fundamentum. Natura fe potijjimum prcdit in minimis: 
regula eft in phyficis, tarn valida, ut etiam Democriti atomos produxerit ; veruntamen 
cam recte adhibuic Ariftoteles in politicis, qui contemplationem reipublicae orditur a 
familia. Omnia mutdntur, nil intent : regula itidem in phyficis hoc modo prolata , 
Qyantum naturae, v.ec minuitur, nee augeiur : eadem competit theologiae naturali, fie 
variata ; Omnipotent iae funt opera, aliquid ex v.ihilo facere, et aliquid in nib'ttum 
redigere: quod etiam Scriptura. teftatur, Didici, quod omnia opera, quae 'fecit Deus, 
perfeverent in perpetuum ; non poffwnus eis qui c quam addere, nee auferre. Interitus rei 
arcetur per redudionem ejus ad frincipia : regula eft in phyficis ; eadem valet in 
politicis (ut recte notavit Machiavelius) cum ilia, quae internum rerumpublicarum 
maxime prohibent, nihil aliud fere fint, quam reformatio earum, et reduftio ad anu*- 
i mores. Vutredoferpens magis contagiofa eft, quam mat ura : regula eft in phyficis, 
an inllgais etiam in moralibus ; cum homines profligatiffimi et maxime facinorofi, 
minus corruptelae inferaot publicismoribus, quam qui aliquid videntur habere fanitatk 
et virtutis, et ex parte rantum mali funt. £^tcd confervativum efl formae majeris, id 
aclivitate potentius .- regula eit in phyficis. Etenim, ut non abfeindatur ipfe rerum 
nexus, nee detur (ut loquuntur) vacuum, facit ad confervandam fabricam univerfi. Vt 
vero gravia congregentur ad maffam terrae, facit ad confervandam tantum regionem 
denlorum. ltaque prior motus pofteriorem domat. Eadem tenet in politicis. Nam 
quae faciunt ad confervandam ipfam politiam in fua natura, validiora funt, quam quae 
ad bene efle particuiarium in republica membrorum conducunt. Similiter eadem 
locum habet in theologia. Etenim in theologicis virtutibus, charitas, quae eft virtus 
maxime cornmunicativa, prae reliquis omnibus eminet. Augetur vis agentis per anti- 

M 2 periftajin. 



j 



S 4 DE AVGMENTIS SCIENTIA11VM. Lib. III. 

perijlafin contrarii : regula eft in phyficis. Eadem mira pracftat in politicis ; cura 
omnis fa&io, ex contraria ingruente, vehementer irritetur. Tonus difcors in concordem 
aclutum definens, concentum ccmmendat : regula eft muficae. Eadem in ethicis et 
afteftibus obtinet. Tropus ille muficus, a claufula aut cadentia (quam vocant) cum 
jamjam adeffe videatur, placide elabendi ; convenit cum tropo rhetorico expe&ationem 
eludendi. Fldium /onus trfmulus eandem affert auribus voluptatem, quam lumen, 
aquae aut gemmae infiliens, oculis ; 

Splendet tre?nu!ofub lum'me pontus. 
Organa fenfw.uy cum orgariis rcflexionum conveniunt . Hoc in perfpeftiva locum habet; 
oculus enim fimilis fpeculo five aquis. Etifl acouftica ; inftrumentum enim auditus 
obici intra cavernam iimile. Haec pauca enumeraffe fufficiet ad exempla. Quin- 
imo raagia Ferfarum (quae in tantum eft celebrata) in eo potiftimum verfabatur, ut 
architectures et fabricas rerum naturalium, et civilium, fymbolizantes notaret. Ne- 
que haec omnia, quae diximus, et alia hujus generis, fnnilitudines merae funt (quales 
hominibus fortaffe parum perfpicacibus videri poflint) fed plane una eademque natu- 
rae veftigia aut fignacula, diverfis materiis et fubjectis impreffa. Atque haec res adhuc 
fedulo tra&ata non eft. Invenias fortaffe in fcriptis, quae ab ingeniis celfioribus pro- 
manarunt, hujufmodi axiomata raro et fparfim inferta, ex ufu argumenti, quod trac- 
tant : corpus vero aliquod talium axiomatum, quae vim habeant quandam primiti- 
vam et fummariam ad fcientias, nemo compofuit; cum tamen lit res ejufmodi, 
quae infigniter naturam unam faciat; quod philofophiae primae munus eile autu- 
mant. 

Eft et alia hujus philofophiae primae pars, quae, fi ad vocabula refpicias, vetus eft ; 

ft ad rem, quam defignamus, nova. Eft autem inquiiitio de conditionibus adventitiis 

entium (quas tranfcendentes dicere poffumus) pauco, multo ; fimili, diverfo ; poftibili, 

impoflibili ; etiam elite, et non ente ; atque ejufmodi. Quandoquidem enim ifta fub 

phyfica proprie non cadant, differtatio autem dialechca circa ea, magis ad argumen- 

tandi rationes, quam ad rerum exiftentiam, fit accommodata ; confentaneum omnino eft, 

ut haec contemplatio (in qua non parum eft dignitatis etutilitatis) haud deferatur pror- 

fus, fed in fcientiarum partitionibus nonnullum faltem inveniat locum : veruntamen 

hoc intelligimus fieri debere, longe alio, quam quo tracVari folet, modo. Exempli 

gratia: nemo, qui de multo et pauco verba fecit, hoc egit, ut caufa reddatur, cur alia 

in natura, tarn numerofa et ampla fint, et effe poffmt, alia tarn rara et modica : Nam 

certe fieri non poteft, ut in rerum natura tanta fit -copia auri, quanta ferri ; tanta 

rofae, quanta graminis ; tanta fpecificati, quanta non fpecificati. Similiter nemo, qui 

de fimili et diverfo differuit, fatis explicavit, cur, quafi perpetuo inter fpecies diverfas, 

interponantur participia quaedam, quae funt fpeciei ambiguae ; veluti mufcus inter 

putredinem et plantam ; pikes, qui haerent, et loco non moventur, inter plantain et 

animal ; forices et mures, et alia nonnulla, inter animalia ex putredine, et ex femine 

prognata ; vefpertiliones inter aves et quadrupedes ; pifces volantes (qui jam notiiTimi 

funt) inter aves et pifces; phocae inter pifces et quadrupedes; et alia hujufmodi. Ne- 

que rurfus caufam indagavit quifpiam, cur cum fimilia fimilibus gaudeant, ferrum 

ferrum non trahat, quod magnes facit, neque aurum ipfum aurum, licet argentum 

vivum alliciat. Circa haec et fimilia in difceptatione de tranfcendentibus illis, ahum 

eft filentium : orationis enim apices, non rerum fubtilitates, fecuti funt homines. 

Quamobrem horum tranfcendentium, five conditionum entium adventitiarum inquiii- 

tionem veram et folidam, iecundum naturae non fermonis leges, philofophiamprimam 

recipcre 



C \r. II. D E A V GMENTIS SCIENTIAR V M. £ 



•5 



recipere volumue. Atque dc philofophia prima (five de fophja) quam inter defiderata 
haud immerico retulimus, haec di&a fine 



CAl'VT SEC V N D V M. 

D.' tlcologia naturalis ct doclrina de angclls ct fpiritibus ; quae cjufdem eft 

appendix. 

COLLOCATA igiturfua jn fede communi fcientjarura parente, inftar Bcrecyn- 
chiae tanta gaudentis coelefli fobole; 

Omnes cceli colas, omncs fit per a alt a tenentcs ; 
revertamur ad partitionem illamtrium philofophiarum, divinae, naturalis, et humanac. 
Nam theologia naturalis, philofophia etiam divina refte appellatur. Definitur autcm 
haec, ut fit talis fcientia, feu potius fcientiae fcintilla, quails de Deo haberi poteft, per 
lumen naturae et contemplationem rerum creatarum : et ratione objecti fane divina, 
ratione informationis, naturalis cenferi poteft. Hujus fcientiae limites ita vere fig- 
nantur, ut ad atheifmum confutandum et convincendum, et ad legem naturae infor- 
mandam fe extendant ; ad religiqnem autcm adltruendam non proferantur. Quam- 
obrem nee Deus unquam edidit miraculum, quo converteretur atheus: quia poterat 
ipfo naturae lumine ad notitiam Dei perduci ; verum miracula ad convertendos idolo- 
latras et fuperftitiofos defignata funt, qui Numen agnoverunt, fed in culm ejus aberra- 
runt ; quoniam non fufficit lumen naturae, Dei voluntati declarandae, aut cultui ejus 
legitimo prodendo. Sicut enim opificis potentiam et peritiam oftendunt opera ejus, 
imaginem autem minime ; lie opera Dei, conditoris omnipotcntiam et iapianiam 
oltendunt, imaginem ejus haudquaquam depingunt. Atque hac in re, ethnicorum 
opinio a facra veritate recedit : illi fiquidem mundum imaginem Dei ftatuebant, homi- 
ncra mundi. At facrae literae baud tali honore mundum dignantur, ut Dei ufpiam 
imago dicatur, fed folummodo opus manuum ejus; homincm vero imaginem Dei 
immediate fubitimunt. Quocirca, quod lit Deus, quod rerum habenas traclet, quod 
iumme potens, quod fapiens et praefcius, quod bonus, quod remunerator, quod vin- 
dex, quod adorandus, etiam ex operibus ejus demonftrari et evinci potcit; et admira- 
bilia complura fecreta circa attributa ejus, et multo magis circa regimen et difpenfa- 
tionem fuper univerfum, etiam fobrie ex iifdem elici et manifeilari qucunt ; eftque 
iftud argumentum a nonnullis utiliter pertraftatum. Verum ex intuitu rerum natura- 
lium, atque humanae rationis principiis, de iidei myfteriis, vel ratiocinari, vel etiam 
iuadere vehementius, aut rurfus ea curiofius introfpicere ct ventilare, et de modo my- 
llerii inquirere, haud tutum meo judicio fuerit. D.a fidei quae fidei funt. Nam vel 
cthnici, in illuftri et divina, de aurea catena, fabula, hoc ipfum concedunt: quod 
Jovem de ccelo ad terras deducere nee homines potuerunt, nee dii ; e contrario, quod 
Jupiter pert raher.e eos potuerit e terra ad coelum. Quare fruftra fudaverk, qui coele- 
itia religionis arcana, noftrae rationi adaptare conabitur: decebit potius, mentes noflras 
ad coeleilis veritatis thronum adorandum attollere. In hac igitur parte theologiae 
naturalis, tantum abell, ut defectum aliquem obfervem, ut c ceffum potius repcriam; 
ad quern fubnotandum paulum firm digreiius, propter maxim., incommoda et pericula, 
quae ex eo turn religioni, turn philofophiae impendent; utpote qui et religionem 
h^creticam prccudet, et philofophiam phantafticam et fuperliitiofam. 

Secus 
4 



D E AVGMENTiS SC1ENTIARVM. Lib. III. 

Secus eft, quod ad angelorum et fpintuum naturam attinet ; quae nee inferutabilis 
eft, nee interdicta; ad quam etiam, ex affinkate, quam habet cum anima humana, 
aditus magna ex parte eft patefa&us. Praecipit certe Sacra Scriptura ; Nemo vos deci- 
fiat in fublimitate fermonum, et religione angelorum, ingerens fe in ea, quae non novtt. 
Attamen fi hoc monitum diligenter perpendas, duo duntaxat in eo vetita reperies ; 
adorationem fcilicet, qualis Deo debetur, Angelorum ; et fanaticas de iis opiniones, 
vel ultra creaturae fortem eos efferentes, vel ampliorem de iis cognitienem, quam quis 
revera adeptus fit, venditantes. Caeterum fobria circa illos inquiiitio, quae vel per 
rerum corporearum fcalam ad eorum naturam pernofcendam, afcendat, vel in anima 
humana, veluti in fpeculo, earn intueatur, neutiquam prohibetur. Idem de fpiritibus 
ftatujsndum immundis, qui a ftatu fuo deciderunt. Confortium cum iis, atque ufus 
operae eorum, illicitus eft; muko magis qualifcunque cultus vel veneratio. At con- 
templatio et cognitio illorum naturae, poteftatis, illufionum, non folum ex locis Scrip- 
turae facrae, fed ex ratione, aut experientia, haud poftrema pars eft fapientiae fpi- 
ritualis. Sic certe Apoftolus, Jlratagematum ejus non ignari fumus. Ac non minus 
daemonum naturam inveftigare in theologia naturali conceditur, quam venenorum in 
phyiica, aut vitiorum in ethica. Hanc autem fcientiae partem de Angelis et daemo- 
nibus inter defiderata numerare non licet, quippe quae ab haud paucis fit tentata: 
aequius effet, ut fcriptorum in hoc genere pars haud parva, aut vanitatis, aut fuperfti- 
tionis, aut fubtilitatis inutilis, arguantur. 



C A P V T T E R T I V M. 

Partitio nahiralis philofophiaeinfpcculativam et operativam: quodque illae duae, et 
in intentione traclantis, et in cor pore trail at us Jegregari deb e ant. 

MISS A igitur theologia naturali (cui inquifitionem de fpiritibus, ut appendicem 
attribuimus) accedamus ad fecundam partem ; videlicet illam de natura, five 
philofophiam nattiralem. Optime Democritus; Scientiam de natura in profundis 
niineris, five puteis, latere demerfam. Non male Chemici ; Vulcanum alteram naturam 
ejfe ; quinetiam id celeriter perficere, quod natura per ambages et temporis moras folet. 
Quidni igiiur philofophiam in duas partes fecemus, fodinam et fornacem ; et duo ' 
conftituamus philofophorum munera, operarios in mineris, et fabros? Sane utcunque 
videamur haec per lufum loqui ; tamen hujus generis partitionem utiliftimam effe 
ceniemus, cum proponetur vocabulis familiaribus et fcholafticis ; hoc eft, ut dividatur 
Doclrina de natura in inquifitionem caufarum, et produclionem ejfecluum ; fpeculativam, 
et operativam. Altera naturae vifcera perkrutatur, altera naturam veluti iuper incu- 
dem eft'ormat. Keque me fugit, quam arc~to copulentur vinculo caufae et eileclus, ut 
eKplicationem eorum aliquatenus con]imgi lit necefle. Attamen quandoquidem omnis 
iolida et fruftuofa naturalis philofophia duplicem adhibeat fcalam, eamque diveriam, 
afcenforiam et defcenforiam ; ab experientia ad axiomata, et ab axiomatibus ad nova 
inventa ; confultiffimum judico ut hae duae partes, fpeculatiya et operativa, et in inten- 
tione traftantis, et in corpore tra<ftatus feparentur. 



C A P V T 



Cap. IV. DE A VG MENTIS SCIENTI ARVM. 87 



C A P V T Q^V A R T V M. 

Partitio doclrinae fpeculatlvae de natura, in phyficam fpecialem et melaphyficam : 

qua rum phyfica caufam efficient em et materiam, metaphyfica c auf am finale m et for- 

mam inquirit. Partitio phyficae in doclrinas de principiis rerum, de fabrica rerum 

five de mundo, et de varietate rerum. Partitio phyficae de varietate rerum in 

doclrinam de concretis, et doclrinam de abftraclis. Partitio doclrinae de concretis, 

rejicitur ad eafdem partitiones, quas fufcipit bijloria naturalis. Partitio doclrinae 

de abftraclis in doclrinam de fcbematifmis materiae, et doclrinam de mttibus. 

Appendices duae phyficae fpeculativae, problemata naturalia, placita antiqucrum 

fhilofophorum. Partitio mctaphyficae, in doclrinam de for mis, et doclrinam de caufs 

finalibus. 

NATVR A LIS philofophiae partem, quae fpeculativa eft et theorica, in phyfi- 
cam fpecialem et mctaphyiicam dividere placet. Atque in hac partitione atten- 
dant homines nos vocabulum metaphyficae ufurpare fcnfu, a recepto et vulgato d f- 
crepanti. Hie autem locus admonendi videtur, de noftro in genere, circa ufum vo- 
cabulorum, inftituto. Id hujulmodi eft, ut tarn in praemiffo vocabulo metaphyficae, 
quam in aliis, ubi conceptus et notiones noftrae novae funt, et a receptis recedunt, max- 
ima certe cum religione antiqua vocabula retineamus. Cum enim futurum fperemus, 
ut ordo ipfe et dilucida rerum explicatio, quam fubjungere conamur, nos a prava vo- 
cabulorum (quibus utimur) intelligentia liberent ; in caeteris omnino cavemus (quate- 
nus fine veritatis ac fcientiarum difpendio fieri poffit) vel minimum ab antiquorum 
aut opinionibus, aut loquendi more deflettere. Qua in re Ariftotelis confidentiam pro- 
inde fubit mirari; qui impetu quodam percitus contradictionis, et bellum univerfae 
antiquitati indicens, non folum nova artium vocabula pro libitu cudendi licentiam 
ufurpavit ; fed etiam prifcam omnem fapientiam extinguere et delere annifus eft. 
Adeo ut neque nominet ufpiam auctores antiquos, neque dogmatum eorum mentio- 
nem ullam faciat, nifi quo aut homines perftringeret, aut placita redarguer.et. Sane ft 
famam nomini fuo, ac fequacium turbam affeftaverit, hoc rationibus fuis imprimis 
accommodatum. Siquidem iu veritate philofophica afferenda et recipienda, idem 
contingit, quod in veritate divina; Veni in nomine Pat/is, nee recipitis me; ft quis 
Tcr.erit in nomine fuo, eum recipietis. Sed ex hoc coelefti aphorifmo, ii, quern praecipue 
defignaverit, fpectemus ; (nempe Antichriftum omnium feculorum impoftorem maxi- 
mum) colligere licet, iftud ipium, Venire in nomine fuo, nulla antiquitatis, aut (fi it3 
loqui licet) paternitatis habita raticne, rem mali ominis effe ad veritatem; utcunque 
earn faepenumero comitetur ilia fortuna, Eum recipietis. Caeterum de viro tam 
eximio certe, et ob acumen ingenii mirabili, Ariftotele, crediderim facile banc ambi- 
tionem eum a difcipulo fuo accepiffe, quem fortafle aemulatus eft ; ut fi ille omnes 
nationes, hie omnes opiniones fubigeret, et monurchiam quandamin contemphuionibus 
fibi conderet. Quanquam fieri poffit, ut apud aliquos tetricos, et linguae acerbae, 
fimili cum difcipulo fuo titulo iniigniretur; 

Felix terrarum praedo, non utile mundo 

EJitus exemplum : 
eodem modo, 

. ; .v doclrinae praedo, etc. 

Nobis 



83 D E A V G M E NTIS S CIENTIAR V M. Lib. III. 

Nobis vero ex altera parte (quibus, quantum calamo valemus, inter vetera et nova in 
Uteris foedus et commerciura contrah ere cordi eft) decretum manet, antiquitatem 
comitari ufque ad aras; atque vocabula amiqua retinere, quanquam fenfum eorum et 
definitiones faepius immutemus ; fecundtim moderatum ilium et laudatum in civilibus 
novandi modum, quo rerum ftatu novato, verborum tamen iblennia durent; quod 
notat Tacitus, Eadcm magiftfdtuttni vocabula. 

lledeamus igitur ad acceptionem vocabuli metaphyfcae, noftro fenfu. Patet ex iis, 
quae iupra differuimus, disjungere nos philofophiam primam a metaphylica, quae 
haftenus pro re eadem habitae flint. Illam communem fcientiarurn parentem, hanc 
naturalis pbilofophiae portionem, pofuimus. Atqui philoibphiae primae commuuia 
et promifcua fcientiarurn axiomata afiignavimus. Emm relativas et adventitias entium 
conditiones (quas tranfeendemes nominavimns) multum, paucum; idem, diverfum ; 
poilibile, impoffibile; et hoc genus reliqua, cidem attribuiinus; id folummodo cavendo, 
ut phyfice, non logice traelentur. At inquilitionem de Deo, uno, bono, angelis, fpi- 
ritibus, ad theologiam naturalem retulimus. Merito igitur quaeri poilit, quid tandem 
fit, quod metaphyficae relinquatur ? Certe ultra natnram nihil, fed ipfms naturae pars 
multo praeilantillima. Atque profecto citra veritatis diipendium, hue ufque de vete- 
rum fententia refpondere liceat, phyficam ea tra&are, quae penitus in materia merfa 
fiint et mobilia, metaphylicam abftrafta magis et conftantia. Rurfus phyficam in na- 
tura iupponere exiftentiam tantuin, et motum, et naturalem neceffitatem; at meta- 
phyficam etiam mentem et ideam. Nam hue forte redit ea, quam dicemus, res. Ve- 
rum nos earn, mifTa fermonis fublimitate, perfpicue et familiariter proponemus. Par- 
titi fumus naturalem philofophiam in caufarum inquilitionem, et productionem effec- 
tuum. Inquilitionem caufarum in theoricam conjecimus. Earn in phyficam et meta- 
phyficam partiti fumus. Ergo neceffe eft, ut vera differentia harum fumatur ex 
natura caufarum, quas inquirunt. Itaque abfque aliqua obfeuritate aut circuitione, 
phyfica eft, quae inquirit de erficiente et materia; metaphyfica, quae de forma et 
fine. 

Phyfica igitur caufarum vaga et incerta, et pro modo fubje&i, mobilia compleclitur; 
caufarum conftantiam non aifequitur. 

Limits lit bit durefi.it, et haec ut ccra liquefcit, 
Yr.o eedemque igne. 
Ignis duritiei caufa, fed in limo; ignis coliiquationis caufa, fed in cera. Partiemur 
autem phyficam in doftrinas tres. Natura enim aut collechi in unum, aut fufa et fpar 
fa eft. Colligitur vero in unum natura, aut propter communia rerum omnium prin- 
cipia; aut propter unicam integralem univeiii fabricam. Itaque haec unio naturae 
duas peperit phyficae partes: unam de principiis rerum; alteram de fabrica univerii, 
five de mundo; quas etiam dodlxinas de fummis appellare confuevimus. Tertia doc- 
trma (quae de natura fparfa five fufa tra&at) omnimodam rerum varietatem et fum- 
r.ias minores exhibet. Ex his igitur patet tresomnino reperiri doclrinas phylicas; de 

.ncipiis rerum, de mundo five de fabrica rerum, et de natura multipiici live fparfa ; 
quae poftrema (ut diximus) omnimodam rerum varietatem continet ; eftque veluti 
glofla prima, aut paraphraiis circa naturae interpretationem. Harum trium partium 
defideratur totaliter nulla; caeterum quam vere et folide tra&entur, non eft hie defi- 
niendi locus. 

At phyf.cam fparfam five de varietate rerum, rurfus in duas partes dividemus ; 
phyficam de concretis, et phyficam de abftra&is ; five phyficam de creaturis, et phy- 
ficam de naturis. Altera (ut log ; cis vocabulis utamur) inquirit de fubftantiis, cum 

omni 



G .IV. DE AVGMENTIS SCIENT 1 A R V M. S? 

omni varietate fuorum accidentium: altera de accidentibus per omncm varietatcm 
fubftantiarum. Veluti fi inquiratur de leone aut quercu, ilia coraplura diverfa acci- 

iria fufrulciunt : contra, ii inquiratur de calore aut gravitate, ilia plurimis diftinftis 
fubftantiis infunt. Cum vero omnis phyfica fita fit in medio, inter hiftoriam natura- 
L".n ct metaphyficam ; prior pars (fi refte advertas) hiftoriae naturali p'ropior reft, j »- 
fterior metaphyficae. Phyfica autem concreta eandem Cubit divifionem, quamhiftoria 
naturalis; ut lit vol circa coelcftia; vel circa meteora; vel circa globum terrae 
maris; vel circa collegia majora, quae elementa vocant ; vel circa collegia minora, 
five ipecies ; etiam circa praetergenerationes, et circa mechanica. Etenim in hi fee 
omnibus hiftoria naturalis factum ipfum perfcrutatur et refert; at phyfica itidem cau- 
fas: id intellige hoc de caufis fluxis, materia fcilicet et efficiente. Inter hafce phyfi- 
cae portiones, manca prorfus et imperfecta eft ea, quae inquirit de coeleftibus, cum 
tamen propter nobilitatem fubjec"ti praecipue hominibus curae effe deberet. Etenim 
aftronomia fundata eft in phaenomenis non male; fed humilis eft, et minime etiam 
folida: at aftrologia in plurimis etiam fundamento caret. Certe aftronomia talem 
offert humano intellectui victimam, qualem Prometheus olim, cum fraudem Jovi 
fecit : adduxit ille loco bovis veri pellem bovis grandis et pulchri, ftramine, et foliis, 
etviminibus fuffarcinatam. Exhibet fimiliter et aftronomia exteriora coeleftium (aftro- 
rum dicimus numerum, fitum, motus, periodos) tanquam pellem coeli, pulchram, et 
in fyftemata fabre concinnatam: at vifcera defunt (rationes nempe phyiicae) ex quibus 
(hypothefibus aftronomicis adjuncts) eruatur theoria; non quae phaenomenis tantum 
fatisfaciat (cujus generis complures ingeniofe confingi poffent) fed quae fubftantiam, et 
motum, et influxum coeleftium, prout revera funt, proponat. Explofa enim fere 
jam pridem funt ilia; raptus primi mobilis eifoliditas coeli (ftellis in orbibus fuis tan- 
quam clavis in laquearibus infixis). Necmulto melius afl'eritur; quod fint diverfi poll 
zodiaci et mundi; quod fit fecundum mobile renitentiae in adverfum primi mobilis 
raptus ; quod omnia in coelo ferantur per circulos perfeclos ; quod fint eccentrici et 
epicycli, quibus motuum in circulis perfectis conftantia fervetur; quod a lunain fupe- 
rius nulla fit mutatio, aut violentia ; et hujufmodi. Atque harum fuppofitionum 
abfurditas in motum terrae diurnum (quod nobis conftat falfiffimum effe) homines im- 
pegit. At vix quifquam eft, qui inquifivit caufas phyficas, turn de fubftantia coeleftium 
tarn ftellari, quam interftellari, turn de celeritate et tarditate corporum coeleftium ad 
invicem, turn de incitatione motus diverfa in eodem planeta, mm de motuum confe- 
cutione ab oriente in occidentem, aut e contra, deque progreffionibus, ftationibus, et 
retrogradationibus, turn de motuum fublatione, et cafu, per apogaea et perigaea; turn 
de motuum obliquatione, vel per fpiras fe verfus tropicos texendo et retexendo, vel per 
fmuationes, quas dracones vocant; turn de polis rotationum, cur, magis in tali parte 
coeli fiti fint, quam in alia; turn de alligatione quorundam planetarum ad diftantiam 
certam a fole: hujus, inquam, generis inquifitio vix tentata eft, fed in mathematics 
tantum obfervationibus et demonftrationibus infudatur. Eae autem oftendunt, quo- 
modo haec omnia ingeniofe concinnari et extricari poffint, non quomodo vere in natura 
fubfiftere: et motus tantum apparentes, et machinam ipforum fiftitiam, et ad placi- 
tum difpofitam, non caufas ipfas et veritatem rerum indicant. Quocirca male aftrono- 
mia, qualis nunc habetur, inter artes mathematicas, non fine dignitatis fuae difpendio, 
numeratur ; cum debeat potius, fi proprias partes tueri velit, conftitui phyficae pars 
quafi nobiliffima. Quicunque enim fuperlunarium et fublunarium conficta diyortia 
contempferit, et materiae appetitus, et paffiones maxime catholicas (quae in utroque 
globo validae funt, et univerfitatem rerum tranfverberant) bene perfpexerit; is ex illis, 

Vol. 1. N quae 



DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. Lib. III. 

quae apud nos cernuntur, luculentam capietde rebus coeleftibns informationem ; et ab 
iis e contra, quae in coelo hunt, baud pauca de motibus inferioribus, qui nunc latent, 
perdifcet; non tantum quatenus hi ab illis regantur, fed quatenus habeant paffiones 
communes. Qiiamobrem hanc partem aflronomiae, quae phyfica eft, defiderari ftata- 
imus. Earn aftronomiam vivam nominabimus, ad differentiam bovis illius Promethei 
Fuffarcinati, et folummodo figuratenus bovis. 

At aftrologia multa fuperftitione referta eft, ut vix aliquid fanum in ea reperiatur. 
Auamen earn potius expurgandam, quam prorfus abjiciendam effe cenfemus. Quod 
fi quis hanc fcientiam non in ratione, aut contemplationibus phyficis, fed in caeca ex- 
perientia, et complurium feculorum obfervatione fundatam effe contendat, ideoque 
rationum phyficarum examen rejiciat, quod jaclabant Chaldaei : is eadem opera et 
auguria revocet, et arufpicinam, et exta, etomnigenas fabulasdeglutiat : namet haec 
omnia, ut diutinae experientiae, et per manus traditae difciplinae, di&amina fuiffe 
afferebantur. Nos vero et, ut phyficae portionem, aftrologiam recipimus, et non plus 
ei, quam ratio et rerum evidentia concedit, tribuimus ; demptis fuperftitionibus et 
commentis. Vt vero rem paulo attentius introfpiciamus : primo, quam inane illud 
commeiuum ; quod fmguli planetae viciilim per horas regnent, ut fpatio viginti qua- 
tuor horarumregna fua terrepetam,praeter horas tres fupernumerarias ? Attamen hoc 
commentum nobis divifionem hebdomadae (rem tarn antiquam, et tarn late receptam) 
peperit, utex alternatione dierum manifeftifiime patet ; cum inprincipiodiei fequen- 
tis, regnet femper planeta, a planeta prioris diei quartus ; propter tres illas horas, 
quas diximus, fupernumerarias. Secundo, pro commento vano rejicere non dubita- 
mus, doftrinam de thematibus coeli, ad punfta temporis certa, cum diftributione do- 
morum ; ipfas fcilicet aftrologiae delicias ; quae Bacchanalia quaedam in coeleftibus 
exercuerunt : nee fatis mirari poffumus, viros quofdam egregios, et in aftrologia prin- 
cipes, tarn levi ad ifta aftruenda argumento innixos effe. Aiunt enim, quando illud 
prodat experientia ipfa, folftitia, aequino&ia, novilunia, plenilunia, et hujufmodi ftel- 
larum revolutiones majores, manifefto et infigniter operari fuper corpora naturalia ; 
necefle effe, ut politurae ftellarum magis exactae et fubtiliores, effe&usquoque magis 
exquifitos et occultiores producant. Illi vero feponere primo debuerant, operationes 
folis per calorem manifeftum ; et iimiliter lunae vim quandam magneticam, fuper in- 
crementa aeftuum femimenftrua (nam fluxus et refluxus maris quotidianus alia res eft) 
his vero fepofitis, reliquas planetarum vires fuper naturalia (quatenus experientia com- 
probantur) tenues admodum et infirmas, et quaii latitantes reperient, etiam in revolu- 
tionibus majoribus. Quare contrario prorfus modo concludere debuerant: nimirum; 
cum revolutiones illae majores tarn parum poflint; exaftas illas et minutas pofiturarum 
differentias nihil omnino virium obtinere. Tertio fatalia ilia, quod hora nativitatis 
aut conceptionis fortunam foetus regat, hora inceptionis fortunam incepti, hora quae- 
ftionis fortunam rei inquifitae, atque (ut verbo dicamus) doftrinas de nativitatibus, 
eleclionibus, et quaeftionibus, et iftiufmodi levitates, maxima ex parte, nihil certi aut 
folidi habere, et rationibus phyficis plane redargui et evinci, judicamus. Illud igitur 
magis attinet dicere, quid tandem in aftrologicis retineamus, aut probemus ; atque in 
iis, quae probamus, quid defideremus ? nam hujus poftremae rei gratia (nempe ejus, 
quod defideratur) fermonem hunc inftituimus, cum alias cenfuris (ut faepe diximus) 
non vacemus. Atque inter recepta certe, doftrinam de revolutionibus plus fanitatis, 
quam reliqua, habere cenfemus. Verum id optimum faftu foret, fi regulas quafdam 
praefcribamus, ad quarumtrutinam etnormam aftrologicaexaminentur ; ut utilia reti- 
neantur, rejiciantur inania. Prima ea fit, de qua jam ante monuimus, Revolutiones 

majores 



Cap. IV. DEAVG MENTIS SCIENTIARVM. 91 

'■ores retineantur, valeant minores horofc oporum et domorum. Mae inflar tormentorum 
grandium iftus fuos alonginquo jacere queunt, hae tanquam arcus minores fpatia eva- 
dere, et vires deferre non poflunt. Secunda eft ; Operat'io coeleftium in corpora omnl- 
vena non valet, fed tantum in teneriora, qualia funt humores, ac'r, et fpiritus : atquc 
hie tamen excipimus operationes caioris, folis et coeleftium, qui et ad metalla, et ad 
plurima fubterranea proculdubio penetrat. Tertia eft : Omnis operat'io coeleflium,potius 
ad ma (fas rerum extendijur, quam ad individua : oblique tamen pervenit etiam ad in- 
dividua nonnulla : ilia fcilicet, quae ex individuis ejufdem fpeciei funt maxime paftibi 
iia, et tanquam cera mollior; veluti cum conftitutio ac'ris peftilens corpora minus re- 
fiftentia occupat, magis reiiftentia praeterit. Quarta eft praecedenti non diflimilis : 
cmnis cperatio Coeleftium non inpuncla temper urn, aut anguftias mi nut as, fed in fpatia 
majora defluit et dominatur: itaque praedicliones de temperaturis anni, verae effe 
poffint; de diebus fmgulis, provanis merito habentur. Proftrema eft (quae etiam 
prudentioribus aftrologis femper placuit) quod nulla in/it aflris fatalis meceflitas ; 
fed quod inclinent ea potius, quam cogant. Addimus et illud (in quo in partes aftro- 
logiae, fi fuerit emendata, non obfeure venire videbimur) nimirum quod nobis pro 
certo conftet, coeleftia, in fe habere alios quofdam influxus, praeter calorem et lu- 
men ; qui tamen ipfi, fecundum regulas illas, quas jampofuimus, et non aliter, va'.ent. 
Verum illi in intima phyfica latent, et longiorem diiTertationem poftulant. Vifum eft 
igitur nobis (his, quae diximus, rite perpeniis) inter defiderata reponere aftrologiam 
his principiis noftris confentaneam : atque ficut aftronomiam, quae phyficis rationibus 
nitatur, aftronomiam vivam nominavimus; ita et aftrologiam, quae per eafdem regitur, 
aftrologiam fanam appellare placet. Circa quam re£le conficiendam, licet ea, quae 
diximus, non parum profutura fint ; pauca tamen addemus more noftro, quaeliquido 
proponent, et ex quibus fit coagmentanda, et ad quae adhibenda. Primo in aftrolo- 
giam fanam recipiatur doftrina de commixtionibus radiorum, conjunftionibus fcilicet 
ct oppofitionibus, et reliquis fyzygiis, five afpe&ibus planetarum inter fe : planeta- 
rum autem per figna zodiaci pertranfitum, et locationem fub iifdem fignis, etiam huic 
parti de commixtionibus radiorum afiignamus : locatio enim planetae fub figno, eft 
conjunctio quaedam ejufdem cum ftellis figni : quinetiam ficut conjunctiones, ita et 
oppofitiones, et reliquae fyzygiae planetarum, erga ftellas fignorum notandae funt ; 
quod adhuc plene fa£rum non eft. At commixtiones radiorum ftellarum fixarum ad 
iiivicem, utiles quidem funt ad contemplationem de fabrica mundi, et regionum fub- 
jacentium natura ; ad praedicliones minime, quia femper eodem modo fe habent. Se- 
cundo recipiantur acceffiones fingulorum planetarum propius ad perpendiculum, aut 
receffiones ab ipfo, fecundum regionum climata : habent enim planetae finguli, non 
minus quam fol, fuas aeftates, fuas hiemes, in quibus fortius, aut infirmius radios jaci- 
ant, propter rationem perpendiculi. Etenim nobis dubium non eft, quin luna pofita 
in leone, fortius operetur fuper corpora naturalia, apud nos, quam pofita in pifcibus: 
non quod luna fub leone ad cor refpiciat, fub pifcibus ad pedes (Ticut fabulantur) fed 
propter elevationem verfus perpendiculum, et approximationem ad ftellas majores, 
eadem prorfus ratione, qua etfol. Tertio recipiantur apogaea etperigaea planeiarum, 
cum debita difquifitione, ad quae pertineat planetae vigor in fe ipfo, ad quae vicinitas 
ad nos. Planeta enim in apogaeo, five exalratione fua, magis alacer eft ; in perigaeo 
autem, five cafu fuo, magis communicat. Quarto recipiantur (ut fummatim dicamus) 
omnia reliqua accidentia moms planetarum; quales fingulorum in itinere fuo accele- 
rationes, retardationes,progrelTus, ftationes, retrogradationes ; quales diftantiae a fole, 
combuftiones, augmenta et diminutiones luminis, eclipfes ; et li quae lint alia. Ltenim 

N 2 faciunt 



5.2 I)E AVGMENT1S SCIENTIARV M. Lis. Ilfc. 

facinnt hacc omnia, ut planetarum radii, vel fortius, vel debilius, diverfis denique 
inodis etvirtutibus, operentur. Atque quatuor ilia ad radiationes ftellarum fpeftant. 
Ouinto recipiantur, quae naturas ftellarum, five erraticarum, five fixarum, in propria. 
fua effentia et acbvitate, referare er detegere ullo raodo queant : qualis magnitudo ; 
qualis color et afpe&us ; qualis fcintillatio et vibratio lurainis ; qualis fitus verfus polos, 
aut aequinocbum: quales afterifmi; quae aliis ftellis magis immixtae, quae magis folita- 
riae : quae fuperiores, quae inferiores ; quae ex fixis intra vias fobs et planetarum 
(zodiacum fcilicet) quae extra : quis ex planetis velocioiv quis tardior : quis moveatur hi 
ecliptica, quis pervagetur in latitudine : quis poflit effe retrogradus, quis minime :■ 
quis patiatur omniroodam diftantiam a fole, quis alligetur : quis moveatur celerius in 
apogaeo, quis in perigaeo : denique anomalia martis, expatiatio veneris, et labores five 
paffiones admirandae, quae non femel et in fole, et in venere deprehenfae funt, et ii 
quae lint alia ? Poftremo recipiantur etiam ex traditione, naturae et inclinationes plane- 
tarums particulares, atque etiam ftellarum fixarum; quae, quandoquidem magna" 
confenfu tradantur, non leviter (praeterquara ubi cum phyficis rationibus plane dif- 
cordant) rejiciendae funt- Atque ex talibus obfervationibus coagmentatur aftro- 
logia fana; et fecund um eas tantum fchemara coeli et componere,. et interpretari 
oportet. 

Adhibetur autem aftrologia fana; ad praedicYiones fidentius, ad elecliones cautius, 
ad utraque autem intra terminos debitos. Praedi&iones fieri poflint, de cometis futu- 
ris, qui (ut noftra fert conjectura) praenunciari poflunt: et de omni genere meteororum, 
diluviis, liccitatibus, ardoribus, conglaciationibus, terrae motibus, irruptionibus aqua- 
rum, eruptionibus ignium, vends et pluviis majoribus, anni variis tempeftatibus, pe- 
ililentiis, morbis graflantibus, ubertate et caritate frugum, bellis, feditionibus, feebs,, 
tranfmigrationibus populorum ; denique de omnibus rerum vel naturalium v vel civi- 
lium motibus, aut innovationibus majoribus : ad magis autem fpecialia, et forte lingu- 
laria, praedicbones iftae (licet minore certitudine) deduci poilint, fi repertis primo 
hujufmodi temporum inclinationibus ^eneralibus, acri judicio, vel phyfico, vel poli- 
tico, applicentur illis fpeciebus aut individuis, quae hujufmodi accidentibus maxime 
fint obnoxia ; veluti ii quis ex praecognitione tempeftatum anni, eas reperiet (exempli 
gratia; magis oleis quam vitibus, magis phthificis quani hepaticis, magis incolis col- 
lium quam vallium, magis monachis quam aulicis (propter victus rationem diverfam) 
propiuas aut perniciofas. Aut fi quis ex eognitione influxus, quern cocleftia habent 
inner fpiritus humanos, reperiat eum talem efle, ut magis populis, quam regibus, magis 
viris doebs et curioiis quam animofis et militaribus, magis voluptariis quam nego- 
tiofis aut politicis, faveat aut adverfetur. Hujufmodi autem innumera funt, fed 
(quemadmodum diximus) non tantum cognitionem illam generalem, quae fumitur ex 
altris (quae funt agentia) verum etiam particularem fubjeclorum (quae funt pafliva) 
rcquirunt. Neque elecbones prorfus rejiciendae funt; fed parcius illis, quam praeui- 
ftionibus, fidendum. Videmus enim in plantationibus et feminationibus,. et infitioni- 
bus, aetatum lunae obfervationes non efie res omnino frivolas. Sunt et multa ejus 
generis. Verum et elecbones iftae etiam magis, quam praedictiones, per noftras regu- 
las cohibendae funt. Atque iliud femper attendendum; valere elecbones- in illis tan- 
tum cafibus, ubi et virtus coeleftium talis fit, quae non lubito tranfeat: et actio infe- 
riorum fimiliter talis, quae non ftatim abfolvatur; quemadmodum fit in illis exemplis, 
quae memoravimus : nam nee incrementa lunae fubito traniiguntur, nee incrementa 
plantarum. Pun&ualitas vero temporis omnino repudianda. Inveuiuntur autem et 
talia complura (quod quis minus putet) in elecbonibus circa civilia. Quod fi quis 1103 

compellac 



Cav.IV. de avgmextis scientiarvm. ? 3 

eompellat eo nomine, quod ex quibus ii"ta aftrologia emendata elici poflit ; et rurfus, 
ad quae utiliter adhiberi, illiquid monflravimus ; quis vero fit eliciendi modus, neuti- 
quam docuimus: ille minus aequus fuerit, cum artemipfam (cujus debitores non 
fumusj a nobis exigat Hcc tamen circa illud ipfum, quod petit, monebimus; qua- 
tuor tamum effe modos, quibus ad banc fcientiam via fternatur. Primo per experi- 
menta fiitura; dein per experimenta praeterita; rurfus per traditiones; ultimo per 
rationes pbvficas. Atque quod ad experimenta futura, quid attinet dicere ? cum ilia 
fecu'.is compluribus ad eorum copiam comparandam indigeant; ut de iifdem cogitatio- 
nem fufcipere fruftra fuerit. Quod vero ad experimenta praeterita; ea certe in manu 
hommuni funt ; licet res fit laboriofa et multi otii. Poffint enim aftrologi (ii fibi non 
ic :*.t) omnes cafus majores (veluti inundationes, peftilentias, proelia, feditiones, 
mortes regum, li placet, et limilia) ex hiftoriae fide depromere ; et fitum coeleltium, 
non fecundum thematum fubtilitatem, fed juxta regulas eas revolutionvun, quae a no 
bis adumbratae funt, qualis fuerit fub iifdem temporibus, intueri: ut ubi manifeftus 
fuerit eventuum confenfus et confpiratio, ibi praedictionis norma probabilis conftitua- 
tur. Quatenus ad traditiones; eas ita ventilare oportet, ut quae cum- rationibus phy- 
ficis manifefto pugnent, e medio tollantur ; quae vero cum iis bene confentiant, etiam 
automate fua valeant. Quantum denique ad pbyficas rationes ; illae maxime huic 
inquifitioni accommodatae funt, quae de catholicis materiae appetitibus et paflionibus, 
et de motibus corporum frmplicibus et genuinis inquirunt. His enim alis ad coeleftia 
ifta materiata afcenditur tutiftime. Atque de aftrologia faoa hacTenus. 

Infaniae autem aftrologicae (praeter ea, quae a priucipionotavimus, commenta) alia 
quaedam portio fupereft non praetermittenda : quae tamen ab aftrologia fecludi fiplet, 
et in magiam, quam vocant, coeleftem transferri. Ea nacra eft mirum commentum 
ingenii humani, nimirum, ut benevolus aliquis fuus aftrorum in figillis aut fignaculis 
(puta metalli, aut gemmae alicujus ad intentionem propriae) excipiatur, quae horae 
ejus felicitatem alias praetervolaturani detineant, et quail volatilem flgant. Quemad- 
modum gxaviter ille conqueritur, de tarn nobili apud antiquos arte, jampridem amifia: 

Annulus infufo non vivit minis olympo, 

Non magis inger.tes humili fub lumine Pboebos 

Fert gemma, aut celfo divulfas cardlne lunas. 
Certe reliquias fan&orum, earumque virtutes, recepit ecclefia Romana (neque enim 
in divinis et immateriatis fluxus temporis obeft) verum ut condantur reliquiae coeli, 
quo hora, quae r^ceffit, et tanquam mortua eft, revivifcat et cominuetur, mera eft 
luperftitio. MifTa igitur haec faciamus, nifi forte Mufae aniculae jam faclae fint. 

Phyfkam abftractam in duas partes rectilGme dividi poffe ftatuimus : doclrinam de 
fchematifmis materiae, et do&rinam de appetitibus et motibus. Vtrofque curfim enu- 
merabimus, unde verae phyficae de abftra&is adumbratio quaedam deduci poflit. 
Schematifmi i materiae funt, denfum, rarum; grave, leve ; calidum, frigidum; tangibile, 
pneumatlcum ; volatile, fixum; determinatum, fluidum ; humidum, liccum ; pingue, 
crudum; durum, molle; fragile, teniile; porofum, unitum ; fpirituofum, jejunum ; 
(implex, compoiitum ; abfolutum, imperfec~te milium ; fibrofum atque venofum, fim- 
piicis politurae five aequum; fimilare, diflimilare ; fpecificatum, non fpecificatum ; 
organicum, inorganicum; animatum, inanimatum : neque ultra rem extendimus. Sen- 
fibile enim et infenfibile, rationale et irrationale, ad do&rinam de homine rejicimus. 
Appetituum vero et motuum duo genera funt : funt enim vel moms fimplices, in qui- 
bus radix cranium naturalium acbonum continetur, pro ratione tamen fchematifmorum 
materiae ; vel motus compofiti five produdti ; a quibus ultimis recepta \ hilofophia 

(quae 



0.1 



DE AVG MENTIS SCIENTIARVM. Lib. Ill 

(quae parum de corpore naturae ftringit) aufpicatur. Debent autem haberi hujuf- 
modi motu? compofiti (quales funt generatio, corruptio, et reliqui) pro penfis quibuf- 
dam, aut fummis motuum fimpliciura, potius quam pro motibus primitivis. Motus 
fimplices funt, motus antitypiae, quem vulgo motum, ne flat penetratio dimenfionum, 
vocant : motus nexus, quem motum ex fuga vacui appellant : motus libertatis, ne 
detur compreffio aut extenfio praeternaturalis : motus in fphaeram novam, five ad ra- 
refa&ionem et condenfationem : motus nexus fecundi, five ne detur folutio continui- 
tatis: motus congregations majoris, five ad mafias connaturalium fuorum, qui 
vulgo dicitur motus naturalis: motus congregationis minoris, qui vulgo dicitur 
fympathiae et antipathiae: motus difponens, five ut partes bene collocentur in toto : 
motus aifimihtionis five multiplication'^ naturae fuae fuper aliud: motus excitatio- 
nis, ubi agens nobilius motum in alio latentem et fopitum excitat : motus figilli five 
impreflionis, operatio fcilicet abfque communicatione fubftantiae : motus regius, five 
cohibitio reliquorum motuum a motu praedominante : motus abique termino, five 
rotatio fpontanea : motus trepidationis ; five fyftoles et diaftoles, corporum fcilicet, 
quae locantur inter commoda et incommoda: poftremo decubitus, five exhorrentia 
motus, quae etiam plurimarum rerum eft caufativa. Hujufinodi funt motus funpHces, 
qui ex penetralibus naturae vere prodeunt : quique complicati, continuati, alternati, 
i'raenati, repetiti, et multis modis aggregati, motus illos compoiitos, five fummas 
motuum, quae receptae funt, aut illis fimiles conflituunt. Summae motuum, funt 
decantati illi motus, generatio, corruptio, augmentatio, diminutio, alteratio et latio : 
etiam mixtio, feparatio, verfio. Superfunt tantum tanquam appendices phyficae, 
menfurae motuum : quid poflit quantum, five dofis naturae? Quid poflit diftantia? 
id quod orbis virtutis five attivitatis non male vocatur. Quid poflint incitatio et 
tarditas ? Quid brevis aut longa mora ? Quid vis aut hebetudo rei ? Quid ftimulus 
periftafeos? Atque bae funt phyficae verae de abftracHs partes genuinae. Etenim, 
in fchematifmis materiae, in motibus fimplicibus, in fummis five aggregationibus 
motuum, et in menfuris motuum, phyfica de abftra&is abfolvitur. Nam motum 
%'oluntarium in animalibus; motum qui fit in a&ionibus fenfuum ; motum phantafiae, 
appetitus, et voluntatis ; motum mentis, decreti, et intelleclualium, ad proprias do- 
arinas amandamus. Illud tamen iterato monemus, univerfa haec, quae diximus, in 
phyfica non ulterius tracrari, quam ut inquirantur materia et efficiens ipforum; retrac- 
tantur enim in metaphyfica, quoad formas et fines. 

Phyficae fubjungemus appendices iniignes duas; quae non tarn ad^materiam, quam 
ad modnm inquifitionis, fpeftant ; problemata naturalia, et placita antiquorum philofo- 
phorum. Prior naturae multiplicis five fparfae appendix eft: fecunda naturae unitae, 
live fummarum ; utraque ad folertem dubitationem pertinet, quae fcientiae pars eft 
non contemnenda. Nam problemata particulares dubitationes coinplectuntur ; pla- 
cita generates circa principia et fabricam. Problematum exemplum nobile eft in libris 
Ariftotelis: quod genus opens meruit certe, non folum ut polterorum laudibus cele- 
braretur, verum etiam ut eorum laboribus continuaretur ; cum dubitationes in- 
dies oriantur novae. Attamen inhacre adhibenda eft cautio, magni utique momenti. 
Dubiorum commemoratio et propofitio duplicem in fe habet fruclum: unum, quod 
philofophiam muniat contra errores ; quando id, quod non plane liquet, non judicatur 
aut afferitur (ne error errorem gigneret) fed fufpenditur de eo judicium, et non fit po- 
fitivum : alteram, quod dubitationes in codicillos relatae, totidem fpongiae funt, quae 
incrementa fcientiae perpetuo ad fe fugant et alliciant ; unde fit ut ilia, quae nifi prae- 
celfiffeiit dubitationes. leviter etficco peek tranfmilla fuiflent, dubitationum admonitu 
a , attente 



Cap. IV. D E A V G M E NT I S S C I E N T I A R V M. 95 

attente et ftndiofe obferventur. Verum hae duae utilitates vix unum compenfant in- 
commodum, quod, nifi fedulo prohibeatur, fe ingeret; nimirum quod dubitatio, fi 
femel admutntur tanquam jufta, et fiat quafi autbentica, itatim defeniores in utramque 
partem fufcitabir, qui etiam pofteris eandem licentiam dubitandi tranfmittant : adeo 
ut homines ingenia fua intendant et applicent ad hoc, ut alatur potius dubitatio, quam 
terminetur aut folvatur. Cujus quidem rei exempla et in jurifperitis, et in acade- 
micis ubiquc occurrunt : quibos moris eft, ut dubitationem femel admiffam, perpe- 
tuam effe velint, ncc minus dubitandi, quam afferendi, auctoramenta ampleclantur : 
cura tamen ille demum fit ingenii ufus legitimus, qui ex dubiis certa faciat, non qui 
certa in dubium vocet. Qiiare calendarium dubitationum i\\e problematum in natura 
et defiderari affero, et fufcipi probo : modo curae fit, ut aucla fcientia indies (quod 
fiet proculdubio fi nos audiant homines) quae clare difcuffae fint dubitationes ex albo 
deleantur. Huic calendario aliud addi cuperem, non minus utile : cum enim in omni 
inquifitione inveniantur hacc tria, perfpicue vera, dubia, perfpicue falfa: utilifiimum 
foret, calendario dubiorum, calendarium falfitatum et errorum popularium, vel in hi- 
ftoria naturali, vel in dogmatibus grailantium, adjungere : ne illae amplius fcientiis 
moleftae fint. 

Quod ad placita antiquorum philofophorum, qualia fuerunt Pythagorae, Philolai, 
Xenophanis, Anaxagorae, Parmenidis, Leucippi, Uemocriti, aliorum (quae homines 
contemptim percurrere folent) non abs re fuerit paulo modeftius in ea oculos conji- 
cere. Etfi enim Ariftoteles, more Ottomanorum, regnare fe haud tuto poffe putaret, 
nifi fratres fuos omnes contrucidaffet ; tamen iis, qui non regnum aut magifterium, 
fed veritatis inquifitionem atque illuftrationem fibi proponunt, non potefl non videri 
res utilis, diverfas diverforum, circa rerum naturas, opiniones, fub uno afpeclu in- 
tueri. Neque tamen fubeft fpes quod Veritas aliqua purior, ex illis aut iimilibus the- 
oriis, fperanda ullo modo fit. Quemadmodum enim eadem phaenomena, iidem cal- 
culi et Ptolemaei principiis aflronomicis, et Copernici competunt: ita experientia ilta 
vulgaris, qua utimur, atque obvia rerum facies, pluribus diVerfis theoriis fe applicare 
potefl : ubi ad re£tam veritatis indagationem longe alia feveritate opus fuerit. Ele- 
ganter enim Ariftoteles: Infantes primo balbutientes, quafvis mulieres appellare matres ; 
fojl autem propriam matrem difcernere. Sic certe pueriiis experientia, omnem philofo- 
phiam appellabit matrem : adulta vero matrem veram internofcet. Interea juvabit 
philofophias difcrepantes, veluti diverfas naturae gloflas (quarum una fortaile uno 
loco, alia alio eft emendatior) perlegere. Optarim igitur, ex vitis antiquorum philofo- 
phorum, ex fafciculo Plutarchi de placitis eorum, ex citationibus Platonis, ex confuta- 
tionibus Ariftotelis, ex fparfa mentione, quae habetur in aliis libris, tarn ecclefiafticis, 
quam ethnicis (Lactantio, Philone, Philoftrato, et reliquis) opus confici, cum dili- 
gentia et judicio, de antiquis philofophiis. Tale enim opus nondum extare video. 
Attamen hie moneo, ut hoc fiat diftin&e: ita ut fingulae philofophiae feorfum com- 
ponantur et continuentur; non per trtulos etfafciculos (quod Plutarchus fecit) excipi- 
antur. Quaevis enim philofophia Integra fe ipfam fuftentat : atque dogmata ejus libi 
mutuo et lumen et robur adjiciunt : quod fi diftrahantur, peregrinum quiddam et du- 
rum fonant. Certe quando apud Taciturn lego facia Neronis aut Claudii, circum- 
ftantiis temporum, perfonarum, et occafionum veftita ; nil video quod a probabilitate 
prorfus abhorreat : cum vero eadem lego in Suetonio Tranquillo, per capita et com- 
munes locos, minimeque in ferie temporis repraefentata, portenta quaedam videntur, 
et plane incredibilia. Neque abfimilis eft ratio philofophiae, quando proponitur in- 
tegra, et quando in frufta concifa et diffecta. Neque vero ex hoc placitorum philo- 

fopliiae 



9<5 



DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. Lib. III. 

fophiae calendario nuperas theorias et dogmata exclude* ; ficut illam Theophrafti Pa- 
racelii, eloquenter in corpus quoddam et harmoniam philofophiae redactam a Seve- 
rino Dano ; aut Telefii Confentini, qui Parmenidis philofophiam mftaurans, arma Pe- 
ri pateticorum in illos ipfos vertit; aut Patricii Veneti, qui Platonicorum fumos lub- 
limavit ; aut Gilberti popularis noftri, qui Philolai dogmata repofuit ; aut alterius cu- 
pifcunque, fi modo dignus fit. Horum vero (quoniam volumina integra extant) fum- 
mae tantum inde confieiendae, et cum caeteris conjungendae. Atque de phyfiea cum 
appendicibus haec difta fiat. 

Quantum ad metaphyficam, affignavimus jam ei inquifitionem caufarum formalium 
et finalium ; quae aflignatio, quatenus ad formas, incaiTum facta videatur. Invaluit 
fiquidem opinio atque inveteravit, rerum formas eflentiales, feu veras differentias, 
nulla humana inveniri diligentia pofTe. Quae opinio interim nobis elargitur, atque 
concedit, inventionem formarum ex omnibus fcientiae partibus digniflimam effe, quae 
inveftigetur, fi modo fieri poffit, ut reperiantur. Ad inventionis poffibilitatem vero 
quod attinet, funt certe ignavi regionum exploratores, qui ubi nil nil! coelum et pon- 
tum vident, terras ultra effe prorfus negant. At manifeftum eft Platonem, virura 
fublimis ingenii (quique veluti ex rupe excelfa omnia circumfpiciebat) in fua de ideis 
doftrina, Formas effe verum fcientiae objeclum, vidiffe; utcunque fententiae hujus ve- 
riffnnae fruttum amiferit, formas penitus a materia abftractas, non in materia deter- 
minatas, contemplando et prenfando : unde factum eft, ut ad fpeculationes theologi- 
cas diverteret ; quod omnem naturalem fuam philofophiam infecit et polluit. Quod 
fi diligenter, ferio, et fincere ad actionem et ufum oculos convertamus ; non difficile 
erit dffquirere, et notitiam affequi, quae fint illae formae, quarum cognitio res humanas 
miris modis locupletare et beare poffit. Subftantiarum enim formae (uno homine ex- 
eepto, de quo Scriptura, Formavit hominem de limo terrae, et ffiravit in faciem ejus ffi- 
raculum vitae ; non ut de caeteris fpeciebus, Producant aquae, Producat terra) 
fpecies, inquam, creaturarum (prom nunc per compofitionem et tranfplantationem 
inveniuntur multiplicatae) ita perplexae funt et complicatae, ut am omnino de iis 
inquirere fruftra fit ; aut inquifitio earum, qualis effe poteft, feponi ad tempus, et 
poftquam formae fimplicioris naturae rite exploratae fint et inventae, turn demum 
inftitui debeat. Quemadmodum enim nee facile effet, nee ullo modo utile, formam 
foni invefiigare ejus, qui verbum aliquod conftituat, cum verba compofitione et tran- 
ipoiitione literarum fint infinita : at foni, qui literam aliquam fimplicem exprimat, for- 
mam inquirere (quali fcilicet colliiione, quali inftrumentorum vocis applicatione, con- 
fiituatur) comprehenfibile eft, imo facile: quae tamen formae literarum cognitae ad 
formas verborum illico nos deducent. Eadem prorfus ratione, formam inquirendo 
leonis, quercus, auri, imo etiam aquae, aut ac'ris, operam quis luferit: formam vero 
inquirere denfi, rari ; calidi, frigidi ; gravis, levis; tangibilis, pneumatici; volatilis, fixi; 
et limilium, tarn fchematifmorum, quam motuum, quos in phyfiea traftanda, magna 
ex parte, enumeravimus (et formas primae claffis appellare confuevimus) quique (ve- 
luti literae alphabeti) numero haud ita multi funt, et tamen effentias et formas om- 
nium fubftantiarum conliciunt et fuftinent ; hoc eft, inquam, illud ipfum, quod co- 
namur ; quodque earn partem metaphyficae, de qua nunc inquirimus, conftituit et 
deiinit. Neque haec oificiunt, quo minus phyfiea eafdera naturas confideret quoque 
(ut diftum eft) fed tantum quoad caufas fluxas. Exempli gratia, fi de caufa inqui- 
ratur albedinis in nive, vel fpuma ; refte redditur, quod fit fubtiiis intermixtio aeris 
cum aqua. Haec autem, longe abeft, ut fit forma albedinis, cum aer etiam pulveri 
vitri aut cryftalli irit .Tinixtus, albedinem limiliter procreet, noil minus quam fi admif- 

ceatur 



Cap. IV. DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. 97 

ceatur aquae ; vcrum caufa cfficiens ilia tantum eft, quae nihil aliud quam vechicu- 
lum eft formae. At in metaphyfica, fi fiat inquifuio, hujufmodi quidpiam reperies : 
corpora duodiaphana intermixta, pcrtionibus eorum opticis, fimplici ordine fiveaequa- 
liter collocatis, comtituere albedinem. Ilanc metaphyiicae partem defiderari reperio. 
Nee mirum; quia illo inquirendi modo, jdi hucufque in ufum ver.it, nunquam in 
feculum comparebunt rerum formae. Radix autem mali hujus, ut et omnium, ca eft; 
quod homines et propere nimis et nimis longe, ab experientia et rebus particularibus, 
cogitationes fuas divellere et abftrahere confueverunt, et luis meditationibus ct argu- 
mentationibus fe totos dedere. 

Vfus autem hujus partis metaphyficae, quam defidcratis annumero, duas ob c; i 
vol maxime excellit. Prima eft, quod fcientiarum omnium officium fit et propria 
virtus, ut experientiae ambages, et itinera longa (quantum veritatis ratio permittit) 
abbrevient ; ac proinde remedium veteri querimoniae afterant, de vita brevi et arte 
longa. lllud vero optime praeftatur, axiomata fcientiarum in magis generalia, et 
quae omni materiae rerum individuarum competant, colligendo et uniendo. Sunt 
enim fcientiae inftar pyramidum, quibus hiftoria et experientia, tanquam bails mr. , 
fubfternuntur ; ac proinde balls naturalis philofophiae eft hiftoria naturalis: tabulatum 
primum a ball eft phyfica; vertici proximum metaphyfica: ad conum quod attinet et 
punchim verticale (opus quod operatur Deus a principio ufque ad finem; fummariara 
nempe naturae legem) hacfitamus merito, an humana poffit ad illud inquiiitio pertin- 
gere. Caeterum haec tria, verae funt fcientiarum contabulationes, iuntque apud 
homines propria fcientia inflatos, et theomachos, tanquam tres moles giganteae : 
Ter funt conati imponere Velio Offam, 
Scilicet at que Offae fronclofum invo/vere Olympum. 
Apud eos vero, qui fe ipfos exinanientes, omnia ad Dei g'oriam referunr, tanquam 
trina ilia acelamatio, Sancte, Sancte, Sancte. San&us enim Deus in multitudine 
operum fuorum, fanftus in ordine eorum, fanclus in unione. Qua re fpeculatio ilia 
Parmenidis et Platonis (quamvis in illis nuda fuerit fpeculatio) excelluit tamen; Omni i 
ferfcalam quandam ad unit tit em a fender e. Atque ilia demum fcientia caeteris eft pra t- 
ftantior, quae humanum intellectum minimum multiplicitate onerat, quam liquet efie 
metaphyiicam : quippe quae contemplatur praecipue fimplices illas rerum formas 
(quas fuperius formas primae claffis nominavimus) quandoquidem licet numero paucae, 
tamen commenfurationibus et co-ordinationibus fuis omnem varietatem conftituunt. 
Secunda res, quae hanc metaphyiicae partem de formis nobilitat, haec nimirum eft ; 
quod poteftatem humanam emancipet maxime et liberet ; eamque in ampliffimum et 
apertilfimum operandi campum educat. Nam phyfica per anguftos et impeditos calles 
humanam operam dirigit, naturae ordinariae llexuofos tramites imir.ua. Spd latae 
undique funt fapientibus viae; fapientiae nimirum (quae a veteribus rerum divinarum 
et humanarum fcientia definiebatur) mediorum copiaet varietas femper fuppetit. Cau- 
sae enim phyficae, novis inventis, in fimili materia, lucem et anfam praebent : at qui 
formarn aliquam novit, novit etiam ultimam poffibilitatem fuperinducendi naturam 
illam in omnigenam materiam, eoque minus inter operandum reftringitur et alligatur, 
vel ad materiae balim, vel ad conditionem efllcientis. Quod genus fcientiae eleganter 
defcribit etiam Salomon, etfi fenfu magis divino: Non arclabuntur grefjiis tui, et cur- 
tens non habebis offendiculum. Intelligit fcilicet fapientiae vias, nee anguftiis nee obi- 
cibus obno.xias efle. 

Metaphyficae pars fecunda eft finalium caufarum inquiiitio, quam non ut praeter 
miffam, led ut male collocatam notamus. Solent enim inquiri inter phyfica, non 
Vol. I. O * inter 



: 



DE A V G MENTIS SCIENTIARVM. Lib. Itf. 

inter metaphyfica. Quanquam fi ordinis hoc folum vitium eflet, non mihi fuerit 
tanti. Ordo enim ad illuftrationem pertinet, ncque eft ex fubftantia fcientiarum. At 
haec ordinis inverfio defectum infignem peperit, et maximam philofophiae induxit 
calamitatem. Traftatio enim caufarum finalium in phyficis, inquifitionem caufarum 
phyfkarum cxpulit et dejecit, effecitque ut homines in iiliufmodi fpeciofis, et umbra- 
tilibus caufis acquiefcerent, nee inquifitionem caufarum realium, et vere phyficarum 
flrenue urgerent ; ingenti fcientiarum detrimento. Etenim reperio hoc factum efTe, 
non folum a Platonerqui in hoc littore femper anchoram figit, verum etiam ab Ari- 
ftotele, Galeno, et aliis, qui faepiffime etiam ad ilia vada impingunt. Etenim qui 
caufas adduxerit hujufmodi; Palpebras ci/mpilis, pro fipi et vallo efife, ad muniment urn 
oculorwn: aut corll In animalibus firmitudinem effe ad propellendos calores et frigora: 
aut c/J'a procolumnls ettrabibus a natura induct, quibus fabric a corporis innitatur : aut 
folia arborum emlttl, quo f rutins minus patiantur a file et vento : aut nubes infublimi 
fieri, ut terrain imbribus irrigent : aut terrain denfari etfolidari, ut ft alio et manfio fit 
' animaliian ; et aliafimilia: is'in metaphyficis non male ifta allegarit; in phyficis autem 
nequaquam. Imo, quod coepimus dicere, hujufmodi fermonum difcurfus (inftar remor- 
arum, uti fingunt, navibus adhaerentium) fcientiarum quafi velificationem et progrei- 
fum retardarunt, ne curfum fuum tenerent, et ulterius progrederentur : et jam pridera 
efFecerunt, ut phyficarum caufarum inquifitio negle&a deficeret, ac filentio praeteri- 
retur. Quapropter philofophia naturalisDemocriti, et aliorum, qui Deum et mentem 
a fabrica rerum amoverunt ; et ftrufturam univerfi infinitis naturae praelufionibus et 
tentamentis (quas uno nomine fatura, aut fortunam vocabant) attribuerunt ; et rerum 
particularium caufas materiae neceftitati, fine intermixtione caufarum finalium, affigna- 
runt ; nobis videtur (quantum ex fragments et reliquiis philofophiae eorum conjicere 
licet) quatenus ad caufas phyficas, multo folidior fuiffe, et altius in naturam penetrance, 
quam ilia Ariftotelis et PJatonis : hanc unicam ob caufam, quod illi in caufis finalibus 
nunquam operam triverunt ; hi autem eas perpetuo inculcarunt. Atque magis in hac 
parte accufandus Ariftoteles, quam Plato : quandoquidem fontem caufarum finalium, 
Deum fcilicet, omiferit, et naturam pro Deo fubltituerit, caufafque ipfas finales, po- 
tius ut logicae amator, quam theologiae, amplexus fit. Neque haec eo dicimus, quod 
caufae illae finales ?erae non fint, et inquifitione admadum dignae in fpeculationibus 
metaphyficae ; fed quia dum in phyficarum caufarum poflefiiones excurrunt et irruunt, 
mifcre earn provinciam depopulantur et vaftant. Alioquin, fi moio intra terminos 
fuos coerceantur, magnopere hallucinantur,. quicunque eas phyficis caufis adverfari- 
aut repugnare putent. Nam caufa reddita, quod palpebrarum pill oculos muniant', 
nequaquam fane repugnat ahcri illi, quod pilofitas foleat contingent bumiditatum 
erijiciis : 

Mufcofifontes, etc. 
Neque caufa reddita, quod coriorum In animalibus firmitudo pertinet ad coeli injurias 
propulfandas, adverfatur illi alteri, quod ilia firmitudo fit ob contraclicnem pororum, in 
extimis corporum, per frigus et depraedationem abris. Et fie de reliquis: conlpirantibus 
optime utrifque caufis ; nifi quod altera intentionem, altera (implicem confecutionem 
denotet. Ncque vero ill a res in dubium vocat providentiam divinam, aut ei quicquam 
derogat ; fed potius eandem miris modis connrmat et evehit. Nam ficut in rebus civi- 
libus prudentia politica fuerit multo altior et mirabilior, fi quis opera aliorum ad fuos 
fines et defideria abuti pofiit, quibus tamen nihil coniilii lui impertit (ut .interim ea 
agant, quae ipfe velit, neutiquam vero fe hoc facere intelligant) quam fi confili.i fua 
turn adminiftris voluntatis fuae coimnunicaret : lie Dei fapientia eJfulget mirabiliug, 

cum 



CAr. IV. DE AYGMENTIS SCIENTIARV M; 99 

cum natura aliud agit, providentia aliud elicit ; quatn fi Gngulis fchematibiis et moti- 
bus naturalibus, providentiae charafteres effent impreffi. Scilicet Ariftoteli, poftquam 
naturam finalibus caufis impraegnaflet : i 'ril fruftra 

per ejfe competent {ft impediment it) et hujufmodi multa eo fpe&antia po- 

fuiflet ; amplius Deo non fuit opus: at Democritus et Epicurus, cum atomos iuos 
praedicabant, eoufquc a fubtilioribus nonnullis tolerabanrur ; verum cum ex eorura 
fortuito concurfu, fabricam ipfam rerum abfque mente coaluiffe affererent, ab omnibus 
rifu excepd funt. Adeo ut tantum abfit, ut curiae phyficae homines a Ueo et provi- 
dentia abducant, ut contra potius philofophi illi, qui in iifdem eruendis occu' 
fuerunt, nullum exitum rei reperiant, nifi poftremo ad Deum et providentiam confu- 
giant. Atque haec de metaphyfica difta fint : cujus partem de caufis finalibus, in lib . 
et phyficis, et metapbyficis, tra&atam nor. Qegaverimj in his rede, in illis perperam, 
propter incommodum inde fecutum. 

C A P V T O^V I N T V M. 

fartitio opera tivae doBrwae de natura in mechanic am et ?nagiam : quae refpon. , 
partibus fpeculativae : phyficae mechanic a, metapbyjicae magia ; et expurgatio voca- 
buli magiae. Appendices dUae operativae; inventarium opum humanarum, et cata- 
logus polychreflcrum. 

OPERATIVAM de natura fimiliter in duas partes dividemus, idque ex necessi- 
tate quadam. Subjicitur enim haec divifio divifioni priori do&rinae fpecu- 
lativae. Phyfica fiquideni, et inquiiltio caufarum efficientium et materialium, pro- 
ducit mechanicam ; at metaphyiica, et inquifitio formarum, producit magiam : nam 
caufarum finalium inquilitio lterilis eft, et, tanquam virgo Deo confecrata, nihil parit. 
Neque nos fugit, efle et mechanicam faepius mere empiricam et operariam, quae a 
phyfica non pendeat ; verum hanc in hiftoriam naturalem conjecimus ; a philofophia 
uaturali fegregamus. Loquimur tantum de ea mechanica, quae cum caufis phyficis 
conjun&a eft. Veruntamem intervenit quaedam mechanica, quae nee prorfus opera- 
ria eft, neque tamen philofophiam proprie attingit. Operum enim inventa omnia, 
quae in hominum notitiam venerunt, aut cafu occurrerunt, et deinceps per manus 
tradita funt; aut de induftria quaefita: quae autem intentionaliter inventa funt; ilia 
aut per caufarum et axiomatum lucem eruta funt ; aut per exteniionem quandam, 
vel tranflationem, vel compofitionem inventorum priorum deprehenia.; quae magis 
ingeniofa quaedam res eft et fagax, quam philofophica. Hanc vero partem, quam 
neutiquam contemnimus, non multo poll, cum de experientia literata inter logica tra- 
ftabimus, curlim perftringemus. Enimvero mechanicam, de qua nunc agimus, 
traftavit Ariftoteles promifcue : Hero in fpiritalibus ; etiam Georgius Agricola, 

nor recens, diligenter admodum in mineralibus; aliique quamplurimi in fub- 
iectis particularibus : adeo ut non habeam, quod dicam de omiffis in hac parte ; nifi 
quod mechanica promifcua, fecundum exemplum Ariftotelis, diligentius debuiflent 
continuari per labores recentiorum; praeiertim cum delechi eorum mechamcorum, 
quorum aut caufae magis obfeurae, aut aifeclxis magis nobiies. Verum qui in hiice 

tunt, quafi oras tantum maritimas perreptant: 

Premendo littus iniquum, 

O 2 Meo 



ipo DE AVGMENTIS SCIEN T I A R V M. Lie.HI. 

Meo fiquidemjudicio, vix point aliquid in natura radicitus verti aut innovari, vel per 
cafus aliquos fortuitos, vel per tentamentar expcrimentorum, vel ex luce caufarum 
phyficarum, fed folummodo per inventionem formarum. Si igirar defiderari earn 
partem metaphyficae, quae de formis agit, pofuimus; fequkur, ut naturalis etiam ma- 
gia, quae ad earn eft relativa, fimiliter defideretur. Verum hoc loco poftulandum 
videtur, ut vocabulum iltud magiae, in deteriorem partem jam pridem acceptum, an- 
tiquo et honoriiico fenfui reflituatur. Etenim magia apud Perfas pro fapientia fub- 
limi, et fcientia confenfuum rerum univerfalium, accipiebatur ; atque etiam tres i!!i 
reges, qui ab oriente ad Chriftum adorandum vcnerunt, magorum nomine vocabantur. 
Nos vero earn illo in fenfu intelligimus, ut lit fcientia, quae cognitionem formarum abdi- 
taruvn ad opera admiranda deducat; atque, quod dici folet, aftiva cum paffivis conjun- 
gendo, magnalia naturae manifeftet. Kam quantum ad naturalem magiam (quae in 
libris plurimorum volitat) credulas quafdam et fuperftitiofas traditiones, et obferva- 
tionesde fympathiis et antipathiis rerum, atque de cccultis et fpecificis proprietatibus 
complectentem, cum frivolis ut plurimum experimentis, potius occultandi artificio et 
larva, quam re ipfa, admirandis : non erraverit fane, qui earn dixerit a fcientia, quam 
quserimus, tantum diftare, quoad veritatem naturae, quantum libri rerum gel 1 arum 
Arthur! ex Britannia, aut Hugonis Burdegalenfis, et hujufmodi heroum umbratilium, 
diiferunt a Caefaris commentariis, quoad veritatem hiftoricam. Manifeltum enim eft, 
Caefarem majora revera perpetraffe, quam illi de heroibus fuis confingere aufi funt ; 
fed modis faciendi minime fabulofis. Hujufmodi doftrinas bene adumbravit fabula 
de Ixione ; qui cum Junonis, potentiae deae, concubitum animo fibi defignaret, cum 
evanida nube rem habuit; ex qua centauros et chimaeras progenuit. Sic qui infana 
et impotenti cupiditate feruntur ad ea, quae per imaginationis tantum fumos et ne- 
bulas cernere fe putant, loco operum, nil aliud quam fpes inanes, et deformia quaedam 
ac monltrofa fpeftra, fufcipient. Hujus autem magiae naturalis, levis et degeneris, 
operatio fuper homines, fnnilis eft foporiferis quibufdam medicamentis ; quae fomnum 
conciliant, atque infuper inter dormiendum laeta et placentia fomnia emittunt. Primo 
enim intelleftum humanum in foporem conjicit ; canendo proprietates fpecificas et 
virtutes occultas, et tanquam coelitus demiffas, et per traditionum fufurros folummodo 
perdifcendas ; unde homines ad veras caufas eruendas et indagandas non amplius exci- 
tantur, et evigilant; fed in hujufmodi otioiis et creduiis opinionibus acquiefcunt: deinde 
vero innumera commenta grata, et qualia quis optaret maxime, inftar fomniorum, infi- 
nnat. Atque operae pretium elt notare, in 1 11 Is fcientiis, quae nimium trahunt ex 
phantafia et fide (quales funt magia ilta levis, de qua nunc loquimur, alchemia, aftro- 
logia, et aliae conlimiles) media fua, et theoriam, folere efle magis monftrofa, quam 
finis ipfe eft, et actio, quo tendunt. Verfio argenti, aut argenti vivi, aut alicujus alterius 
metalli in aurum, res aeditu dura: attamen longe verifimilius eft ab homine, qui 
ponderis, coloris fiavi, malleabilis et extenfibilis, fixi etiam et volatilis, naturas cog- 
nitas et perfpeftas habuerit; quique fimiliter prima mineralium femina ct menftrua 
iter introfpexerit, poffe aurum multa et fagaci molitione tandem produci; quam 
quod pauca elixiris grana, paucis momentis, alia metalla in aurum vertere valeant, 
; r aftivitatem ejufdem elixiris, quae naturam fcilicet perficere, et omni impediirrento 
liberare poffit. Similiter fene&utis retardatio, aut gradus alicujus juventutis inftau- 
ratio, non facile fidem reperiat: attamen longe verifimilius eft ab homine, qui natu- 
ram arefaftionis, et fpirituum fuper folida corporis depraedationes bene norit ; quique 
naturam afiimilationis, atque alimentationis, vel perfe^tioris, vel pravioris, peripe- 
xerit i naturam etiam fpirituum, et quail fiammae corporis, alias ad confumen- 

dum 



Cap. IV. D E AVGMENTIS SCITNTIA II V M. IO i 

dum appofitae, alias ad reparandum, notarit; pofle per diaetas, balnea, un&iones, 
medicinas propria*, accommodata etiam excrcitia, et limilia, vitam prolongari, aut 
rem juvemutis, aliqua ex parte renovaii : quam quod hoc fieri polTit per guttas 
pauculas, aut fcrupulos aiicujus pretioli liquuris, aut quinteffentiae. Rurfus ex aft lis 
fata elici pofle non llatim, aut facile homines confenferint : iila vcro; quod hora nati- 
vitatis (quae faepiflime ex pluribus accidentibus naturaribus, vel accelcratur, vel differ- 
tur) vitae totius fortunam regat ; aut quod hora quaeftionisfit cum re ipfa, quae quae- 
ritur, confatalis ; mcras nugas dixsris. Attamen tanta exercet humanum genus impo- 
tia et intemperies, ut non folum, quae fieri non pofiunt, iibi fpondeant, fed etiam 
maxime ardua, line moleftia aut fudore, tanquam feriantes, fe adipifci pofle confiduiu. 
Vcrum demagiahaiftenus, cujus et vocabulum ipfum ab infamia vindicavimus, et fpe- 
ciem veram a falfa et ignobili fegregavimus. 

Hu']us vero partis, operativae fcilicet de natura, duae funt appendices, magni 
utraque pretii. Prima eft, ut fiat inventarium opum humanarum, quo excipian- 
tur, et brevitcr enumerentur, omnia hominum bona et fortunae (live fint ex fru- 
ftibus, et proventibus naturae, five artis) quae jam habemur et quibus homi- 
nes fruuntur, adjettis iis, quae olim innotuifie conftat, nunc autem perierunt : ad 
hunc finem, ut qui ad nova inventa accingitur, de jam inventis et extantibus ne- 
go:ium fibi non faceflat. Hoc vero inventarium magis erit anificiofum, magifque 
a uri!e, fi quae communi hominum opinione impoilibilia reputantur, in unoquo- 
que genere adjunxeris : atque una proxiina impofiibilibus, quae tamen habentur, 
copulcs ; ut alterum humanam inventionem acuat, alterum quadantenus dirigat; ut- 
que ex his optativis et potentialibus aftiva promptius deducantur. Secunda eft, ut 
fiat calcndarium eorum experimentorum, quae maxime polychrefta funt, et ad aiio- 
rum inventionem faciunt et ducunt. Exempli gratia, Experimentum art'ificialis con- 
glaciationis aquae, per glaciem cum fale nigro ad infinita pertinet : hoc enim mo- 
dum condenfationis fecretum revelat, quo homini nihil eft fructuofius. Praefto 
enim eft ignis ad raretacliones ; verum in condenfationibus laboratur. Plurimum 
autem facit ad inveniendi compendium, fi hujufmodi polychrefta proprio catalogo 
i . cipiantnr. 

C A P V T S E X T V M. 

De magna pbihfopbiae natural:*, tarn fpeculativae quam operativae, appendice mathe~ 
matica : qttodque inter appendices potius peni debit, quam inter Jcientias fubftan- 
as. Part hie mathematical in pur am et mix t am. 

OPTIME Ariftotelss, pbyjicam et mathematicam generare pratlicam five mecba- 
nit am. Ouare cum jam, tarn fpeculativam, quam operativam partem doctrinae 
de natura tracraverimus, locus eft ut de mathematica dicamus, quae ad utramque eft 
fcientia auxiliaris. Haec fiquidem in philofophia recepta, phyiicae et metaphyficae 
pars tenia adjungimr. At nobis ifta retractantibus et recolentibus, fi earn ut fcicn- 
tiam fubftantivam, et principalem, defignare in animo effer, magis confentaneum vi- 
dereiur, et rei ipfius naturae, et ordinis perfpicuitati, ut conftitueretur tanquam portio 
metaphyficae. Quantitas enim (quae fubjeftum eft mathematicae) materiae applicati', 
vcluti dofis naturae eft, et plurimorum eiicctuum in rebus naturalibus caufativa : ideo- 

que 



ic: 



D E A V G M E N T I S SCIENTIARVM. Lie. III. 

que inter formas effentiales numeranda eft. Figurae autem et numerorum potent! i 
in tantum apud antiquos valere vifa eft, ut Democritus principia varietatis return 
mfiguris atomorum praecipue collocaverit : ac Pythagoras naturam rerum ex numeris 
conftitui afferuerit. Illud interim verum eft, quantitatem inter formas naturales (quales 
nos eas intelligimus) omnium maxime efie abftraftara, et a materia feparabilem : 
quod ipfum in caufa fnit, cur et diligentius exculta, et acrius inquifita ab hominibus 
fuerit, quam aliae quaecunque formae, quae omnes in materia magis funt immerfae. 
Cum enim id hominum animis plane infitum fit (plurimo certe cum fcientiarum de- 
trimento) ut generalium quafi campis liberis, magis quam particularium iylvis et feptis, 
delectentur, nil repertum eft mathematicis gratius et jucundius, quo appctitus ifte ex- 
patiandi et meditandi expleretur. Etfi autem haec vera fint, nobis tamen, qui non 
tantum veritati et ordini, verum etiam ufui et commodis hominum, confulimus, fatius 
demum vifum eft, mathematicas, cum et in phyficis, et in metaphyiicis, et in mecha- 
nicis, et in magicis plurimum polleant, ut omnium appendices et copias auxiiiares, 
deiignare : quod etiam quodammodo facere compellimur, propter delicias et faftum 
mathematicorum, qui hanc fcientiam phyficae fere imperare difcupiant. Nefcio enim 
quo fato fiat, ut mathematica et logica, quae ancillarum loco erga phyficam fe gerere 
debeant, nihilominus certitudinem fuam prae ea ja&antes, dominatum contra exer- 
cere praefumant. Verum de loco et dignitate hujus fcientiae minus curandum: de re 
ipfa videamus. 

Mathematica aut pura eft, aut mixta. Ad puram referuntur fcientiae, quae circa 
■quantitatem occupatae funt, a materia et axiomatibus phyficis penitus abftraftam. 
Eae duae funt, geometria et arithmetica : quantitatem altera continuam, altera difcre- 
tam traftans. Quae duae artes, magno certe cum acumine, et induftria, inquifitae 
et traftatae funt : veruntamen et Euclidis laboribus, in geometricis, nihil additum eft 
a fequentibus, quod intervallo tot feculorum dignum fit ; et do&rina de folidis, nee a 
veteribus, nee a modernis, pro rei ufu et excellentia, inftrufta et aucla eft. In arith- 
meticis autem, nee fatis varia et commoda inventa funt fupputationum compendia, prae- 
fertim circa progreffiones, quarum in phyficis ufus eft non mediocris: nee algebra 
bene confummata eft ; atque arithmetica ilia Pythagorica et myftica, quae ex Proclo 
et reliquiis quibufdam Euclidis coepit inftaurari, expatiatio quaedam fpeculationis 
eft. Hoc enim habet ingenium humanum ut cum ad folida non fufiiciat, in fuperva- 
caneis fe atterat. Mixta habet pro fubjefto axiomata et portiones phyficas : quanti- 
tatem autem confiderat, quatenus eft ad ea elucidanda, et demonftranda, et aftuanda, 
auxiliaris. Multae fiquidem naturae partes, nee fatis fubtiliter comprehendi, nee fatis 
perfpicue demonftrari, nee fatis dextre et certo ad ufum accommodari pofiint, fine ope 
et interventu mathematicae. Cujus generis funt perfpeftiva, mufica, aftronomia, cof- 
mographia, architeftura, machinaria, et nonnullae aliae. Caeterum in mathematicis 
mixtis integras aliquas portiones defideratas jam non reperio, fed multas inpoftcrum 
praedico, fi homines non ferientur. Prout enim phyfica, majora indies incrementa 
capiet, et nova axiomata educet ; eo mathematicae opera nova in multis indigebit, et 
plures demum fient mathematicae mixtae. 

Jam autem doftrinam de natura pertranfivimus, et defiderata in ipfa notavimus. 
Qua in re fi a prifcis et receptis opinionibus difcefferimus, eoque nomine contradi- 
cendi anfam cuiquam praebuerimus: quod ad nos attinet, ut dilfentiendi lludium longe 
-ci nobis abeft, ita etiam et contendendi confilium. Si haec vera funt j 
Nan can's imis furdis, re/pendent omnia fykae : 

vox 






Cap. IV. de avgmentis scientiakvm. 103 

vox naturae ingeminabit, etfi vox hominura reclaraet. Quemadmodum autero Alex- 
ander Boreia dicere folebat, de expeditione Gallorum l^eapohtana, Eos ventjfe cum 
cret i in manibus, quo diver form fua mtarent, mm cum arms, ut perruniferent : fie nobis 
maeis cordi eft paci'cus veritatis ingreflus; ubi quafi creta confingnemur animi, qui 
tantum hofpitem excipere poffint ; quam qui pugnax eft, viamque fibi per contentions 
et Ikes fternat. Abfolutis jgitur duabus partibus philoiophiae, de Nunune et de na- 
tuia, reftat tertia de bomine. 



F 11 A N- 



FRAN C I S C I 

BARONIS DE VERVLAMIO, 

VICE-COMITIS SANCTI ALBANI, 

D E 

DIGNITATE et AVGMENTIS 

SCIENTIARVM 

LIBER Q_V A R T V S. 

AD REGEM SVVM. 

C A P V T PRIMVM. 

Parti fio doBr'inae de homine, in philofophiam humaniiatis, et civilem. Partitio philo- 
fophiae humamtatis, in doclrinam circa corpus hominis, et doclrinam circa animam 
hominis. Conflitutio anius doclrinae generalis dc ?iatura,five dejlatu hominis. Partitio 
doclrinae dejlatu hominis, in doclrinam de perfona hominis, et defoedere animi et 
corporis. Partitio doclrinae de perfona hominis, in doclrinam de miferiis hominis, 
et de praero^ativis. Partitio doclrinae defoedere, in doclrinam de indicationibus, 
et de imprej/ionibus, AJfignatio phyfiognomiae et interpretationis fomniorum natura- 
lium, doclrinae de indicationibus. 

SIQVIS me (rex optime) ob aliquid eorum, quae propofui, aut deinceps propo- 
nam, impetat aut vulneret (praeterquam quod intra praefidia majeftatis tuae 
tutus effe debeam) fciat is, fe contra morem et difciplinam militiae facere. Ego 
enim buccinator tantum, pugnam non ineo ; unus fortaffe ex iis, de quibus 
Homerus : 

Hi enim inter hoftes, etiam infenuffimos et acerbiffimos, ultro citroque inviolatiubique 
commeabant. Neque vero noftra buccina homines advocat et excitat, ut fe mutuo 
contradiclionibus profcindant, aut fecum ipfi proelientur et digladientur ; fed potius 
ut pace inter ipfos fafta, conjunftis viribus, fe adverfus naturam reriun comparent, 
ejufque edita et munita capiant et expugnent, atque fines imperii humani (quantum 
Deus Opt. Max. pro bonitate fua indulferit) proferant. 

Veniamus nunc ad earn fcientiam, ad quam nos ducit oraculum antiquum : nempe 
ad fcientiam noftri. Cui, quo magis noftra interfit, eo incumbendum eit diligentius. 

Haec 



Cap. L D E AVGMENTIS SCIENTIARV M. ic 5 

Haec fcientia homiui pro fine eft fcientiarum ; at naturae ipfius portio tantum. At- 
que hoc pro regula ponatur generali; quod omnes fcientiarum partitiones ita intelli- 
gantur et adhibeantur, ut fcientias potius fignentaut diftinguant, quam fecqnt et di- 
lant, ut perpetuo cvitetur folutio continuitatis in fcientiis. Hujus etenim contra- 
rium particulares fcientias fteriles reddidit, inanes et erroneas, dum a fonte et fomite 
communi non aluntur, iuftentantur, et rectificantur. Sic videmus Ciceronem orato- 
rem, de Socrate et ejus fchola conquerentem, quod hie primus philofophiam a rheto- 
rica disjunxerit, unde facta fit rhetorica ars loquax et inanis. Constat fimiliter fenten- 
tiam Copernici de rotatione terrae (quae nunc quoque invaluit) quia phaenoraenis non 
repugnat, ab aftronomicis principiis non poffe revinci; a naturalis tamen philofophiae 
principiis, reels poiitis, poffe. Artem denique medicam videmus, ii a naturali philofo- 
phia deftituatur, empiricorum praxi haudmultum praeftare. Hoc igitur pofito, acce- 
damus ad doctrinam de homine. Ea duplex eft : aut cnim contemplatur hominem 
fegregatum, aut congregatum atque in focietate. Alteram harum philofophiam hu- 
manitatis ; alteram civilem vocamus. Pbilofophia humanitatis five humana ex partibus 
fimilibus illis, ex quibus homo ipfe, conliftit : nempe ex fcientiis, quae circa corpus ; et 
ex fcientiis, quae circa animam verfantur. 

Verum priufquam diftributiones particulares perfequamur, conftituamus fcientiam 
unam generalem, de natura et ftatu hominis : digna enim certe res eft, ut emancipe- 
tur haec fcientia, et in fcientiam feorfum redigatur. Conficitur autem ilia ex iis re- 
bus, quae funt tarn corpori, quam animae communes. Hurfus, haec fcientia de na- 
tura et ftatu hominis, diftribui poteft in duas partes; attribuendo alteri naturam 
hominis indivifam, alteri vinculum ipfum animae et corporis : quarum primam doctri- 
nam de perfona hominis, lecundam doctrinam de foedere vocabimus. Liquet autem 
haec omnia, cum fint communia et mixta, primae 1 11 i divifioni fcientiarum circa corpus 
et fcientiarum circa animam verfantium, aflignari non potuiffe. 

Docrrina de perfona hominis duas res praecipue complectitur ; contemplationes fci- 
licet de miferiis humani generis; et de ejufdem praerogativis five excellentiis. Atque 
deploratio humanarum aerumnarum eleganter et copiofe a compluribus adornata eft, 
tarn in fcriptis philofophicis, quam theologicis : eftque res et dulcis fimul et falubris. 

At ilia altera de praerogativis, digna vifa res nobis, quae inter deiiderata propona- 
tur. Elegantifiime certe Pindarus (ut plerunque folet) inter laudandum Hieronem 
ait, Eum decerpere fumm'itai 'ss ex omnibus virtutibus. Equidem plurimum ad magna- 
nimitatem et humanum decus conferre poffe putarem, fi ultimitates (ut loquuntur 
fcholaftici) hvefummitates (ut Pindarus) humanae naturae colligerentur ; praecipue 
ex hiftoriae fid=. Illud eft quid ultimum et fupremum fuerit, quo unquam hu- 
mana natura per fe afcenderit, in fingulis et corporis er animi dotibus. (Quanta res, 
quae de Caefare narratur, quod amanuenfibus quinque fimul diftare fuffecent ? C)uin 
et exercitationes illae antiquorum rhetorum, Protagorae, Gorgiae ; etiam philofopho- 
rum, Callifthenis, Pofidonii, Carneadis, ut de quovis themate in utramque partem 
ex-tempore diflerere eleganter et copiofe potuermt ; ingenii humani vires haud parum 
nobilitant. Res autem ufu minor, at oftentatione et facilitate fortaffe major, quam de 
Archia magiftrofuo memorat Cicero: eum magnum numerum optimorum verfuum de iis 
rebus, quae turn agerentur, pctuijfe dicere ex-tempcre. lot miliibushominum nomina 
reddere potuifle Cyrum aut Scipionem, magnum memoriae decus. At virtutum mo- 
ralium palmae non minus celebres, quam intelleftualium. Quantam rem in exer- 
citio patientiae exhibet hiftoria ilia vulgata de Anaxarcho, qui quaeftioni et tormentis 
fubiectus, linguam (indicii fpem) dentibus praefcidit, et in os tyranni expuitr" Neque 
Vol. IV. P tolerantia 



io* DE AVGMENTIS SCIENTIA R V M. Lib. III. 

tolerantia cedit (licet dignitate plurimum) quod feculo noftro accidit in Bnrgnndo 
quodam, principis Auraiiouenfis interfectore ; is virgis ferreis flagellatus, et forcipibus 
ignitis laceratus, nullum prorfus gemitum edidit : quinetiam cum forte fraftum all- 
quid defuper in caput aftantiscujufpiam incideret, uilulatus jam nebulo, et in mediis 
tormentis, rifit ; qui tamen paulo ante, cum cincinni capillitii, quos geftabat, tonderen- 
tur, fleverat. Animi quoque mira ferenitas et fecuritas, fub ipfnm tempus mortis, in 
pluribus enituit. Qualis fuit ilia centurionis apud Taciturn : is cum amilite, qui eum 
ex imperato occifurus eflet, juberetur, ut cervices porrigcret fortiter, Vtinam (inquit 
ille) iu tarn fortiter ferias. At Joannes dux Saxoniae, cum inter ludum fcacchorum 
diploma, quo nex ejus in pofterum diem mandabatur, allatum eflet, aftantem quen- 
dam ad fe vocavit, et fubridens : Specla, inquit, numnon potiores partes ludi hujus 
teneam. Jfte enim (ad colluforem innuens) vw mart no, jaclabit, fuas potiores partes 
fu'ijfe. Nofter vero Morus, Angliae cancellarius, cum pridie quo moriturus eflet, 
ton lor ad eum veniret (miffus fci licet ad hoc, ne forte capillitio promiflb eflet apud 
populum in fpeclaculo miferabilior) eumque interrogaret, num tonderi placeret ; re- 
nuit, atque ad tonforem verfus : Mi hi, inquit, cum rege de capite mco controverjia eft ; 
antequam vero ilia terminatafuerit, fumptus in illud non faciam. Quin et idem, fub 
ipfum mortis articulum, poftquam jam caput in truncum fatalem reclinaffet, rurfus fe 
paululum erexit, et barba, quae ei erat promiffior, leniter amota, At eerie haec, in- 
quit, non offendlt regent. Verum, ne hoc loco longiores iimus, fatis patet quid veli- 
mus, nempe ut miracula naturae humanae, virefque ejus et virtutes ultimae tarn animi 
quam corporis, in volumen aliquod colligantur ; quod fuerit inftar faflorum de huma- 
nis triumphis. Qua in re inftituuim Valerii Maximi et C. Plinii probamus, diligen- 
tiam et judicium eorum requirimus. 

Quantum ad doctrinam de foedere, five de communi vinculo animae et corporis ; 
ea in duas partes tribui poflit. Quemadmodum enim inter foederatos intercedunt, et 
mutua rerum fuarum communicatio, et mutua ofheia ; lie foedus iftud animae et 
corporis duabus fimilirer rebus continetur: nimirum ut defcribatur quomedo haec 
duo (anima fcilicet et corpus) fe invicem detegant ; et quomodo invicem in fe 
again ; notitia five indicatiene, et impreffione. Harum prior (defcriptio fcilicet, qua- 
■ )flit haberi notitia de anima ex habitu corporis; aut decorpore ex accideinibus 
animi)duas nobis peperit artes, utramque praedi&ionis ; inquilitionibus alteram Ari- 
ftotelis, alteram Hippocratis decoratam. Quanquam autem tempora recentiora has 
artes fuperftitiofis et phantafticis mixturis polluerint ; repurgatae tamen, ac in inte- 

um reftitutae, et fuhdamentum habent in natura folidum, et fructuin cdunt advi- 

n communem utilem. Prima eft phyfiognomia, quae per corporis lineamenta ani- 
mi indicat propenfiones ; altera fomniorum naturalium interpretation quae corporis 

itum et difpofi'tionem ex animi agitationibus detegit. In harum priore partem non- 
nu! fiderari perfpicio. Siquidem Arifloteles ingeniofe et folerter corporis fabri- 

cam, dum quiefcit, tra&avit ; eandem in motu (nimirum geftus corporis) omilit ; qui 
tamen non minus artis obfervatiohibus fubjiciuntur, et majoris funt ufus. Etenim 
lineamenta corporis, animi inclinationes et propenfiones generales oftendunt; oris 
autem etpartiummotus et geftus, infuper aditus, et tempora, etpraefentis difpolitionis 
et voluntatis figna, declarant. Ut enim aptiffimis atque elegantiflimis majeftatis tuae 
verbis utar, Lingua aures ferit, geftus vero ocubs alloquitur. Hoc vero bene norunt 
veteratores complures, et aftuti homines, quorum oculi in aliorum vultu et geftibus 
habitant ; idque in commodum fuum trahunt ; utpotc in quo facultatis et prudeutiae 
fuae pars maxima vertatur. Nee fane negari poreft, hoc ipfum fimuhuionis in al- 
4 tero- 



Cap. IV. D E AVGMENTI S SCIENTI A R V M. 7 - 

tero indicem cffe miriiicum, et moncre homines optirnc d mibus te>mp©ruaj et 

opportunitatum adeundi perfonas; quaecivilis prudentiae pars eft nonparva. 
autem putet hujufmodi folertiam aliquid quidem valere circa homines individuos, fub 
reguk .lutein non cadere: nam ad unum fere modum ouuuss rideaaus, et plorai&us, 
et crubefcimus, et frontcm contrahimus ; c: fie (ut plurimum) de motibus i'ubtiliori- 
bus. Si quis autem hie chiromantiac mcini:nt, lci.it rem eJTe prorfus vanam; et in 
hujufmodi fermonibus, quos traclamus, nee dignam quidem quae nominctur. Qu I 
vero ad fomniorum uaturalium interpretationem attinet : res eft quorundam laboribus 
rtractata, fed plurimis ineptiis icatens. liiud tantum in praefenti i tunics bafim 
iilamhuic rci, quae maxime ell folida, non fubfterni. I'.a hujufmodi eft; ubi idein 
lit ab interna caufa, quod fieri quoque folet ab externa, alius iile externus tranfit in 
iomnium. Similis eft ftomachi oppreflio, ex craflb vapore, atque incubitu pondei 
externi: itaque qui incubo laborant, pondus fibi fuperimponi, rnagno cum apparatu 
circumftantiarum, fomniant. Similis vifcerum penfilitas ex flucluum agitatione iu 
mari, et ex flatu circa praecordia colleclo : itaque hypochondriaci faepius navigationes 
et agitationes luper aquas fomniant. Sunt et innumera id genus. 

Pofterior pars doctrinae foederis (quam imprellionein nominavimus) in artem non- 
dum redaeta eft, fed obiter tantum, et carptim, inter alios tra&atus aliquando inter- 
venit. Ilia eandem antiftrophen cum priori habet. Quippe duo confiderat : Aut quo- 
modo, et quoufque humores et temperamentum corporis immutent animam, in eamque 
agant : Aut rurfus, quomodo, et quoufque animae paffiones, vel apprehenfiones, immutent 
corpus et in illud agant. Horum prius in remedica interdum tra&ari videmus; at id 
ipfum fe miris modis religionibus inleruit. Pharmaca enim praefcribunt medici, quae 
morbis animae perfanandis inierviant, ut in curationibus maniae et melancholiae : 
quinctiam medicinas porrigunt ad animum exhilarandum, ad cor muniendum, atque 
inde fortitudinem augendam, ad ingenium acuendum, ad memoriam roborandum, et 
fimilia. At diaetae, et dele&us ciborum et potuum, et ablutiones, et aliae circa cor- 
pus obfervantiae, in fefta Pythagoreorum et in haereii Manichaeorum, et inlege Ma- 
hometi, omnem modum fuperant. Ordinationes quoque legis ceremonialis, fanguinis 
et adipisefum prohibentes, ac anhnalia munda ab immundis diftinguentes (quatenus 
ad cibi ufum) etplurimae funt et praecifae. Imo Chriitiana fides ipfa amvisacere- 
moniarum nube libera et ferena) ufum tamen retinet jejuniorum, abftinehtiarum, et 
aliarum rerum, quae ad corporis macerationem et humiliationem ipectant, tanquani 
rerum non mere ritualium, fed etiam fructuofarum. Atqui radix omnium hujufmodi 
praeceptionum, praeter ipfam ceremoniam et exercitium obedientiae, in hue re con- 
iiftir, de qua loquimur: nimirum quod anima compatiatur corpori. Si quis autem 
iuJ.icio inlirmior exiilimet, iftas corporis in animam imprefliones, aut immortalitatem 
animae indubium revocare, aut imperio animae in corpus derogate; levidubit tioni 
leve refponfum fuffecerit. Exempla petat, vel ab infante in utero matris; qui iimul 
cum matris affe£libus compatitur, et tamen e corpore matris fuo tempore excluditur: 
vel a monarchis, qui, licet potentes, a fervorum impetu quandeque ilecluntur, falva 
interim majeftate iua regia. 

Jam quod ad partem reciprocam(de anima, et affect ibus ejus in corpus agentibus) 
ilia quoque in medicina locum invenit. Nemo enim medicus eft paulo prudentidij 
quin accidentia animi, ut rem maximi ad fanationes fuas momenti, quaeque omnia alia 
remedia plurimum vel adjuvet, vel impediat, confideret et traciet. At aliud quip- 
piam, quod hue pertinet, parce admodum, nee pro rei vel fubtilitate vel militate in- 
quilltum eil ; quatenus fcilicet (millls affectibusj ipfa imaginatio animae, vel cogitatio 

P 2 per- 



10 8 DE AVGMENTIS SCIENTI AHVM. Lib. IV. 

perquam fixa et veluti infidem quandam exaltata, valeat ad immutandum corpus imagi- 
nantis? Quamvis enim vim habeat ad nocendum manifeftam, haudtamen inde fequi- 
tur pari potentia praeditum eiTe ad fubreniendum. Non magis hercle, quam fi quis 
concluferir, quoniam reperitur aliquis aer ita peftilens, ut fubito interimat; debere 
quoque effe aliquem aerem ita falubrem, ut decumbentem fubito reftituat. Atque 
haec inquifitio nobilis profe&o effet ufus ; verum (ut ait Socrates) natatoreDelio indr- 
get, quia mergitur in profundo. Rurfus inter has doftrinas de foedere, five confenfi- 
bus animae et corporis, non alia fuerit magis neceffaria, quam ilia difquifitio de fedibus 
propriis et domiciliis, quae fingulae animae facilitates habent in corpore, ejufque orga- 
nis. Quod genus fcientiae qui feftati fuerint, non defunt ; fed quae habentur in ple- 
rifque, aut controverfa font, aut leviter inquiiita ; ut majori diligentia et acumine 
opus lit. Nam fententia introdu&a a Platone ; qua intellectus in cerebro, tanquam in 
arce, collocatus eft; animofitas (quam ille fatis imperite iracundiam vocavit, cum tu- 
mori et fuperbiaefit propior) incorde; concupifcentia autem et fenfualitas in']ecinore; 
neque prorfus contemnenda eft, neque cupide recipienda. llurfus nee collocatio fa- 
cultatum illarum intellectualium (phantaliae, rationis, memoriae) fecumdum ventrr- 
culos cerebri, erroris expers eft. Atque doftrinam de natura hominis indivifa, ac 
etiam de foedere animi et corporis, explicavimus. 

CAPVT SECVNDVM. 

Vartitio doElr'tnae circa corpus hominis in medieinam, cofmeiicam, athteticam, et volup- 
tariam. Partdio medianae in oJf/:ia tria, viz. in confervationem Janitatis ; curatio- 
nem morborum, et prolongationem vitae: qitodque pars pojlrema de prolongations vitas 
disjungi debeat a duabus reliquis. 

( OCTRINA circa corpus hominis eandem recipit divifionem, quam bona cor- 
poris ipfius, quibus inlervit. Bona corporis huraani quatuor funt ; fanitas, for- 
ma live pulchritudo, vires, voluptas. Totidem igitur fcientiae ; medicina, cofmetica, 
athletica, et voluptaria, quam Tacitus appellat erudition luxum. 

Medicina ars in primis nobilis, et ex generoiiffima profapia fecundum poetas. Till 
enim introduxerunt Apollinem primarium medicinae deum ; cui filium dedexunt Ae- 
fculapium, deum itidem, et medicinae profefforem : quippe cum fol in naturalibus lit 
vitae auctor et fons, medicus ejufdem conferrator, et tanquam fcaturigo altera. At 
decus longe illuftrius accedit medicinae ex operibus Servatoris, qui et animae, et cor- 
poris medicus fuit ; et licut animam doctrinae fuae coeleftis, ita corpus miraculorum 
fuorum, objeclum veluti proprium conftituit. Nufquam enim legimus miracuium 
aliquod ab eo patratum circa honores, aut pecunias (praeter unicum, quo tributum 
redderetur Caefari) fed tantum circa corpus humanum, aut confervandum, aut fuilen- 
tandum, aut perfanandum. 

Subjeftum illud medicinae (corpus nimirum humanum) ex omnibus, quae natura 
procreavit, maxime eft capax remedii ; fed vicifiim illud remedium maxime eft obno- 
xium eirori. Eadem namquefubjecti fubtilitas et varietas, ut magnam medendi facul- 
ratem praebet, fie magnam etiam aberrandi facilitatem. Quocirca quemadmodum ars 
ifta (praefertim quo nunc habetur modo) inter praecipue conjecturales; ita inquifitio 
ejus reponenda eft inter fumme arduas et accuratas. Neque propterea cum Paracelfo 
et alchemiftis ita defipimus, ut putenms inveniri in corpore humano, quae fingufis 

univer- 



Cap. IT. D E A V G M ENTIS S C I E N T I A II V M. I -. 

univerfitatis rerum fpeciebus (ftellis, mineralibus, etaliis) refpondeant, ficut illi fabu- 
lantur, levitcr et craffa Minerva traducentes emblema illud veterum (quod homo ellec 
inicrocofraus, five epitome totius mundi) ad hoc commentum fuum. Verum nihil- 
ominus hue res redit, ut (quod occepimus dicere) non inveniatur inter corpora natura- 
lia aliquod tarn multipliciter compofitum, quam corpus humanum. Videmus eniin 
herbas et plantas ex terra et aqua nutriri ; animalia ex herbis et fru&ibus ; hominem 
vrro ex carnibus ipforum animalium (quadrupedum, avium, pifcium) etiam ex herbis, 
grants, fruftibus, fuccis, et liquoribus variis, non fine multiplici commixtione, con- 
ditura, et praeparatione horum corporum, priufquam homini fint in cibum. Adde 
quod animal >1 us vivendi modus fit limplicior, affe&ufqiie, qui in corpus agant, pau- 
ciores, et ad unum fere modum operantes ; ubi homo locis habitationum, exercitatio- 
nibus, afFecblbus, fomno, et vigiiiis, vices prope inlinitas variarum mutationum fubit. 
Vlque adeo verum eft unam, inter res caeteras, corporis humani malTam maxime fer- 
mentatam, et ex plurimis coagmentatam efle. At anima contra fubftantiarum eft 
fimplicillima, ut non male cecinerit i!le: 

Purumque reliquit 
Aethereum fenfum, atque plicis ignem. 

Vr.de minime eft mirandum, animam fie collocatam, requiem non inrenire, juxta axi- 
. . i illud, Motum rerum extra locum efle rapidum, placidum in loco. Verum ut ad rem 
redeamus ; varia ilia et fubtilis corporis humani compolltio et fabrica effecit, ut lit inftar 
organi mufici operoii et exquifiti, quod harmonia fua facile excidit. (liiare apud 
tas, fumma ratione mulica cum medicina in Apolline conjungitur; quia fimilis 
fere Gtutriufque artis genius; atque in eo confiitat plane medici officium, ut fciat hu- 
mani corporis lyram ita tendere et pulfare, ut reddatur concentus minime difcors et 
infuavis. Ergo demum ifta fubjecli inconftantia et varietas artem reddidit magis con- 
iralem: ars autem tarn conjectural is cum fit, locum ampliorem dedit non folum 
errori, verum etiam impofturae. Siquidem omnes aliae propemodum artes et fcien- 
tiae virtute fua et fundtione, non fucceflu aut opere, judicantur. Advocatum ipfa 
odi et dicendi facultas, non exitus caufae, commendat ; gubernator navis clavi te- 
nendi peritia, non expeditionis fortuna, fe probat. At medicus, et fortaffe politicus, 
vix habent aftiones aliquas proprias, quibus fpecimen artis et virtutis fuae liquido exhi- 
beant ; fed ab eventu praecipue honorem aut dedecus reportant, iniquilfimo prorfus 
judicio. Quotus enim quifque novit, aegroto mortuo aut reftituto, item republica 
ftante, vcl labante, utrum fit res cafus, an confilii? Fit itaque faepiffime, ut impoftor 
palmam, virtus cenfuram referat. Quin ea eft hominum infirmitas et credulitas, ut 
laepenumero agyrtam, aut fagam docto medico praeponant. Quare poetae oculati 
plane et perfpicaces fuifle videntur; cum Aefculapio Circem fororem dederunt, 
utrumque e Sole prognatum; ficut habetur in verfibus, de Aefculapio Phoebi- 
gena: 

I lie repertorem medicinae talis, et artis, 

Fulmine Phcebigenam Stygias detrufit ad iindas. 
Et fimiliter de Circe, Solis fiiia : 

Dives inaccejfis ubi Solis filia lucis 

Vrit odoratam noclurna in lamina cedriim. 
Omnibus enim temporibus, fama et opinione vulgi, fagae et aniculae, et impoftores, 
medicorum quodammodo rivales fuere ; et de curationum celebritate cum iifdem fere 
certarunt. Ex hoc die, fodes, quid fequitur ? Nempe ut medici ita fecum, quemadmo- 
dum Salomon in re graviori; 6V anus etftulti et mens eventus. erit, quid mi hi prodefl, 

qucd 



I10 D E AVGMENTIS SCIENTIARVM. Lie. II. 

quo J ?najorcmfapientiae dedi operam? Equidem medicis minus fuccenfeo, fi faepenumero 
vacent alicui alteri ftudio, quod adamant magis, quam arti fuae propriae. Invenies 
ecenim inter eos, poetas, antiquarios, criticos, rhetores, politicos, theologos, atque 
in iis artibus magis, quam in profefiione propria, eruditos. Neque hoc fit, ut arbitror, 
quia (ut quidam declamator contra fcientias medicis objicit) habeant quae fibi obver- 
ientur objecta tarn tbeda et triftia, ut animum ad alia abducere iis omnino fit opus 
(nam qui homines fiat, Nihil humani a fe alienum patent) fed ob hoc ipfum, de quo 
nunc agimus ; nempe quod arbitrentur, parum ipfis interefle, vel ad exiftimationem, vel 
ad lucrum, utrum artis fuae mediocritatem, an perfeftionem in ea majorem affequantur. 
Morbi enim taedia, vitae dulcedo, fpei fallacia, et amicorum commendatio, einciunt, ut 
homines facile in medicis qualibufcunque fiduciam collocent. Veruin fi quis haec 
attentius perpendat, ea potius ad culpam medicorum, quam ad culpae excufationem 
lpeftant: neque enim fpem abjicere, fed vires potius intendere debucrant. Nam fi 
cui placet obfervationem expergefacere fuam, et paulatim circumfpicere, etiam ex 
exemplis obviis et familiaribus facile deprehendet, quantum obtineat imperii intellec- 
tus fubtilitas et acumen, in varietatem five materiae, five formae rerum. Nil magis 
varium, quam hominum facies et vultus; eorum tamen difcrimina infinita retinet 
memoria : imo pittor ex pauculis colorum teftis, acie oculi ufus, et vi phantaiiae, et 
manus conftantia, omnium facies, qui funt, fuerunt, atque etiam (fi coram repraefen- 
tarentur) qui futuri funt, penicillo imitari ac defcribere poflet. Humana voce nil 
magis varium ; hujus tamen difcrimina in fingulis perfonis facile internofcimus : quin- 
etiam non defunt moriones et pantomimi quidam, qui, quotquot libuerit, reddere 
fciunt, et ad vivum exprimere. Nil magis varium, quam foni articulati, verba fcilicet : 
via tamen inita eft ea reducendi ad paucas literas alphabeti. Atque illud veriilimum 
eft, non ex eo, quod mens humana fit minus fubtilis aut capax, perplexitates et acata- 
lepiias in fcientiis plerunque provenire; fed ex eo potius, quod objeftum irimis in 
rcmoto coilocatum fit. Sicut enim fenfus, procul ab objecto difiitus, plurimum fallitur; 
debite appropinquatus, non multum errat ; ita fit in intelleftu. Solent autem homines 
naturam, tanquam ex praealta turri, et a longe defpicere, et circa generalia nimium 
occupari ; quando, fi defcendere placuerir, et ad particularia accedere, refque iplas 
attentius et diligentius infpicere, magis vera et utilis fieret comprehenfio. Itaque 
hujus incommodi remedium, non in eo folum ell, ut organum ipfum vel acuant, vel 
roborent, fed fimul ut ad objeftum propius accedant. Ideoque dubitandum non eft, 
quin d medici, miffis paulifper iftis generalibus, naturae obviam ire vellent, compotes 
ejus fierent, de quo ait poeta : 

Et quoniam variant morbi, variabimus artes ; 
Millc mali Jpecies, mille falutis erunt. 
Quod eo magis facere debent, quia y h'iofophiae ipfae, quibus innituntur medici, five 
methodici, five chemici (medicina autem in philofophia non fimdata, res infirma elt) 
parvi revera funt. Quare fi nimis generalia (licet vera forent) hoc vitium habeant, 
quod non bene homines ad actionem deducant ; certe majus eft periculum ab illis 
generalibus, qua.e in fe falfa funt ; atque, loco deducendi, feducunt. 

Medicina igitur (uti perfpeximus) adhuc taliter comparata ett, ut fuerit magis often- 
tata, quam elaborata: etiam m;igis elaborata, quam amplificata; cum hbores in earn 
ir.funnpti, potius in circulo, quam in progreflb, fe exercuerint. Plurima enim in ea 
video a fcriptor-ibus iterata, addita pauca. Earn in tres partes dividemus, quae tria 
.ejus officia nominabimus. Triinum eft confervatio fa::itatis, fecundum curatio mor- 
borum, tertium prolongatio -vitae. At iftud pollremum, non vkientur medici, tan- 

quam 



C \r. I. DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. in 

quam partem principalem artis fuae agnoviffe, vcrura idcrn reliquis duobus fatis impe- 
rite immifcuilTe. l'utanc enim fi propulfentur morbi, antequam ingruant, et curentur 
poftquam invaferint, prolongationem vitae ultro fequi. Quod licet minime dubium 
fit, tamen parum acute profpiciunt, horum utrumque ad -morbos tantum pertinere, et 
ad cam folummodo vitae prolongationem, quae a morbis abbreviatur et intcrcipitur : 
atqui filum ipfum vitae producere, ac mortem, per re fo Union cm fimplicem, et atvo- 
phiam fenilem, fenfire obrepentem, ad tempos liimmovere, argumentum eft, quod 
nemo ex medicis pro dignitate trachivit. Ncque vero fubeat aninios l.ominum ille 
fcrupuius, ac fi haecrcs, fato etdivinae providcntiae commifia, in artis officium et mu- 
iuis jam primum a nobis revocaretur. Procidentia enim proculdubio mortes quafcvtn- 
que, five ex violentia, live ex morbis, five ex decurfu aetatis, pariter regit: neque 
tamen ideo praeventiones et remedia excludk. Ars autem, et induftria humana, natu- 
rae et fato non imperant, fed fubminitlrant. Verum de hac parte paulo poit dicemus; 
haec tantum interea pr.tefari, ne quis tcrtium iftod officium medicinae cum duobus 
prioribos (quod fere adhuc faftum eft) imperite contundat. 

Quod ad officium tuendae fanitatis attinet (ex officiis praediftis medicinae primum) 
multi de eo fcripfcrunt, cumin aliis rebus fatis imperite, turn minium (ut arbritramur) 
ftui ciborum, minus, quam par eft, quantitati eorum tribuentes. Quia et in quan- 
titateipfa, tanquam philofophi morales, mediocritatem nimw iaudarunt ; cum et jeju- 
nia in coniuetudinem verfa, et vichis liberalis, cui quis auuevcrit, melius fanitatem 
tueantur, quam iltae mediocritates, quae naturam ignavam fere reddunt, neque cxcef- 
fus, neque indigemiae, cum opus fuerit, patientem. Exercitationum autem fpecies, 
quae in fanitate tuenda plr.rimum pollent, nemo ex medicis bene diitinxit, aut anno- 
tavit ; cum vix inveniatur aliqua inclinatio in morbum, quae non excroitatione quadam 
propria corrigi poffit. Morbis renum globorum lufus convenit, pulmomim fagittatio, 
ftomachi deambulatio et geftatio, atque aliis aliae. Verum cum hacc pars, de vale* 
tudinis confervatione, fecundum totum tractata fit, defeftus mincres perfequi non eft 

tri inftituti. 

Quod vero ad curationem morborum attinet, ilia demumpars eft medicinae, in qua 
plurimum labcris infumptum eft, licet fruchi fatis tenui. Continet autem dectrinam 
de morbis, quibus corpus humanum fubjicitur, una cum eorundem caufis, fymptoma- 
tibus, et medelis. In hoc fecundo officio medicinae multa funt, quae defiderantur : ex 
his pauca, fed maxime infignia, proponemus, quae enumeralle iatis duxerimus, abl- 
qne aliqua ordinis aut methodi lege. 

Primum eft, intermiffio diligentiae illius Hippocratis, utilis admodum et accural 
cui moris erat, narrativam componere cafuum circa aegrotos fpecialium ; referendo 
qualis fuiflet morbi natura, qualis medicatio, quails eventus. Atque hujus rei na&is 
nobis jam exemplum, tarn proprium atque infigne, in eo iciiicet viro, qui tanquam 
parens artis habitus eft, minime opus erit exemplum aliquod forinfecum ab alienis 
artibus petere; veluti a prudentia jurifconfultorum, quibua nihil antiquius, quam illu- 
itriores cafus, et novas decifiones, fcriptis mandare ; quo melius fe ad futuros cafus 
mutuant et inftruant. Iftam proinde continuationem medicinalium narrationum defi- 
derari video ; praefertim in unum corpus cum diligentia et judicio digeftam ; quam 
tamen non intelligo ita fieri debere amplam, ut plane vulgata, et quae quotidie obve- 
niant, excipiat (id enim infinitum quiddam elTet, neque ad rem) nee rurkis tarn angu- 
ftam, ut folummodo mirabilia et ftupenda (id quod a nonnullis faclum eft) comple- 
;r. Multa enim in modo rei, et circumftantiis ejus, nova funt, quae in gencre 
ipfo nova non funt: qui autem ad obfervandam adjiciet animuro, ei, etiam, in rebus, 
quae vulgaris videntur, multa obfervatu digna occurrent. Item 



H2 DEAVGMENTIS SCIENTIARVM. Lib. IV. 

Item in difquifitionibus anatomicis fieri folet, ut quae corpori humano in univerfum 
competant, ea diligentiffime, ufque ad curiofitatem, et in minimis quibufque, noten- 
tur : at circa varietatem, quae in diverfis corporibus reperitur, medicorum diligentia 
fatifcit. Ideoque anatomiam fimplicem luculentifiime tractari aflero, anatomiam com- 
paratam defiderari ftatuo. Partes enim fmgulas refte perfcrutantur homines, earum- 
que confiftentias, figuras, fitus: fed illarum partium diverfam in diverfis hominibus 
figuram et conditionem minus obfervant. Atque hujus omiffionis caufam non aliam 
cite arbitramur, quam quod ad primam inquifitionem infpectio unius aut alterius ana- 
tomiae fufficere point; ad pofteriorem vero (quae comparativa eft, et cafum recipit) 
neceffe eft, ut plurimarum difle&ionum attenta et perfpicax obfervatio adhibeatur. 
Prior etiam res eft, in qua homines dofti, in praeleftionibus fuis et in coetu aftantium, 
fe jadtare poffunt : at fecunda ea eft, quae tacita et diutina experientia tantum acquiri 
poteft. Illud interea minime dubium eft, quod internarum partium figura et ftru- 
c~tura parum admodum externorum membrorum varietati et lineamentis cedat ; quod- 
que corda, aut jecinora, aut ventriculi, tarn diifimilia fint in hominibus, quam aut 
frontes, aut nafi, aut aures. Atque in his ipfis differentiis partium internarum re- 
periuntur faepius caufae continentes multorum morborum : quod uon attendentes me- 
dia, humores interdum minime delinquentes criminantur; cum ipfa mechanica partis 
alicujusfabrica in culpa fit. In quorum morborum cura, opera luditur, fi adhibean- 
tur medicinae alterantes, (quia res alterationem non recipit) fed emendanda res eft, 
et accommodanda, feu pallianda, per viftus regimen et medicinas familiares. Simi- 
liter, ad anatomiam comparatam pertinent accuratae obfervationes, tarn humornm 
omnigenum, quam veftigiorum et imprellionum morborum, in corporibus variis dif- 
fers. Etenim humores in anatomiis, tanquam purgamenta et faftidia, fere praeter- 
mitti folent, cum tamen in primis neceilarium fit notare, quales et quam multiplices 
fint humorum differentium fpecies (non nimium in hac re tribuendo divifionibus 
eorum receptis) qui in corpore humano aliquando inveniantur ; et in quibus cavitati- 
bus et receptaculis, quilibet ipforum fedes et nidulos fuos figere potiflimum foleat; quo- 
que juvamento aut damno ; atque his iimilia. Itidem veftigia, et impreiEones morbo- 
rum, et interiorum partium ab iis laefiones et devaftationes, in diverfis anatomiis, cum 
diligentia notanda; nempe apoftemata, ulcera, folutiones continuitatis, putrefa&iones, 
exefiones, confumptiones ; rurfus contraction es, exteniiones, convulfiones, luxationes, 
diilocationes, obftrufiiones, repletiones, tumores, una cum omnibus materiis praeter- 
naturalibus, quae in corpore humano inveniuntur (veluti calculis, carnofitatibus, tube- 
ribus, vermibus, et hujufmodi) haec (inquam) omnia, et his fimilia, per earn, quam 
diximus, anatomiam comparatam, et multorum medicorum experimenta in unum col- 
lata, magna cum cura perquiri et componi debent. At vurietas ifta accidentium in ana- 
tomicis aut perfunftorie tractatur, aut filentio praeteritur. 

De illo vero altero defeftu circa anatomiam (nempe quod non fieri ccnfueverit in 
corporibus vivis) quid attinet dicere ? Res enim haec odiofa, et barbara, et a Celfo 
refte damnata. Neque tamen illud minus verum eft (quod annotatum fuit a prifcis) 
poros complures, et meatus, et pertufiones, quae funt ex fubtilioribus, in. anatomicis 
diffeftionibus non comparere ; quippe quae in cadaveribus occluduntur et latent ; cum 
in viventibus dilatentur, et pofiint effe confpicui. Itaque, ut et ufui confulatur limul 
<°: lnunauitaa, non eft omnino rejicienda anatomia vivorum, neque ad fortuitas chirur- 
. /..-.r.im inipeifiiones (quod Celfus fecit) remittenda : cum hoc ipfum bene expe- 
liri poilit per difl'cctioaem brutorum vivorum, quae, non obftaute fuarum par- 
tium 



Cap. II. DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. 113 

tium diillmilitudiae ab humanis, huic inquifitioni, adhibito judicio, fatisfacere 
poiUnt. 

Item in inquifitione illorum do morbis, invcniunt morbos complures, quos infana- 
biles decernunr, alios jam indc a principio morborum, alios poll talem quampiam pe- 
riod um : ira ut L. Syllae et triumvirorum profcriptiones res nihili fuerint prae me- 
dicorum profcriptionibus, per quas tot homines iniquiffimis ediftis morti dedunt; 
quorum tamen plurimi minore cum Jifficultate evadunt, quam i 111 olim inter profcrip- 
tiones Romanas. Neque igitur dubitabo inter defiderata reponerc opus aliquod de 
curationibus morborum, qui habentur pro infanabilibus ; ut evocentur et excitentur 
medici aliqui egregii et magnanimi, qui huic operi, quantum largitur natura rerum, m- 
cumbant ; quando hoc ipfum, Ijlos morbos fronunciare infanabtles, negle&um et incu- 
nam veluti logo fanciat, et ignorantiam ab infamia eximat. 

Item ut paulo ulterius infiftam: ctiam plane ccnieo ad officium medici pertinere, 
non tantum ut fanitatem reftituat ; verum ctiam ut dolores et cruciatus morborum 
mitiget: neque id ipfum folummodo, cum ilia mitigatio doloris, veluti fymptomatis 
periculofi, ad convalefccntiam faciat etconducat; imo vero cum abje&a prorius omni 
fanitatis fpe, exceilum tantum praebeat e vita magis lenem et placidum. Siquidem 
non parva ell fe^citatis pars quam fibi tantopere precari folebat Auguftus Cacfar) ilia 
euthanafia; quae etiam obfervata eft in exceflu Antonini Pii, quando non tarn mori 
videretur quam dulci et alto fopore excipi. Scribitur etiam de Epicuro, quod 
hoc ipfum fibi procuraverit; cum enim morbus ejus haberetur pro defperato, ven- 
triculum et fenfus, meri largiore hauftu, et ingurgitatione obruit. Unde illud in 
epigrammate : 

Hinc Stygias ebrius haufit aquas. 
vino fcilicet Stygii laticis amaritudinem fuftulit. At noftris temporibus, medicis quafi 
religio eft, aegrotis, poftquam deplorati fint, affidere; ubi meo judicio, ft officio fuo 
atque adeo humanitati ipli deeffe nolint, et artem edifcere et diligentiam praeftare de- 
bcrent, qua animam agentes facilius et mitius e vita demigrent. Hanc autem partem, 
iuquifitionem de euthanafia exteriori (ad differentiam ejus euthanafiae, quae animae 
praepartionem refpicit) appellamus; eamque inter defiderata reponimus. 

Item in curationibus morborum illud generaliter dellderari reperio; quod medici 
hujufce aetatis, licet generales intentiones curationum non male perfequantur, par'ticu- 
laxes tamen medicinas, quae ad curationes morborum fingulorum, proprietate quadam 
fpeftant, aut non bene norunt, aut non religiofe obfervant. Nam medici traditionum 
et experientiae probatae fruchim magiftralitatibus fuis deftruxerunt et fuftulerunt ; 
addendo, et demendo, et mutando, circa medicinas, prout iis libitum fuerit, et fere 
pharmacopoeorum more quid pro quo fubftituendo; ita fuperbe imperantes medici- 
nae, ut medicina non amplius imperet morbo. Demptis enim theriacas et mithrida- 
tio, et fortaffe diafcordio, et confecYione alkermes, et paucis aliis medicinis, ad rmlla 
fere certa pharmaca fe religiofe et fevere aftringunt. Nam medicamenta ilia, quae 
in officinis proftant venalia, potius in promptu funt ad intentiones generales, quam 
accommodata et propria ad curationes particulars ; Cquidem fpeciatim nullum mor- 
1 . n magnopere refpiciunt, verum generatim ad obftru&iones aperiendas, concodtio- 
nzi confortandas, intemperies alterandas, pertinent. Atque hinc praecipue fit, 
ut empirici et vetulae faepenumero in curandis morbis felicius operentur, quam me- 
dici eruditi, quia medicinarum probatarum confeftionem et compofitionem fideliter 
et fcrupulofe retinent. Equidcm memini, medicum quendam apud nos in Anglia, 
practica cclebrem, religione prope Judaeum, librorum le&ione tanquam Arabem, 

Vol. IV. (^ folitura 



J J4 



D E AVGMENTIS S C I E N T I A 11 V M. Lie. IV. 

foHtum dicere: Medici veflr'i Europaei funt quidcm viri docli, fed non norunt particu- 
hires curationes morborum. Quinetiam idem ludere lblebar, parum decorc, dicendo ; 
Medicos noflrosfuniles effe epifcopis, Ugandi et fohendi c laves habere, et nihil amplius. 
Sed ut ferio quod res eft dicamus ; plurimum referre cenfemus, fi medici aliqui, et 
eruditione et pra&ica infigniores, opus aliquod confidant, de medicinis probatis et 
experimentalibus, ad morbos particulates. Nam quod lpeciofa quis ratione nixns, 
exiftimet decere medicum dodtum (habita ratione complexionis aegrorum, aetatis, 
tempeftatis anni, confuetudinum et hujufmodi) potius medicinas extempore aptare, 
quam certis aliquibus praefcriptis infiftere ; id fallax res eft et experientiae non fatis 
attribuit, judicio plus nimis. Sane, quemaemodum in republica Romana, cives erant 
utilifiimi et optime compofiti, qui a'ut confules populo favebant, aut tribuni in partes 
fenatus inclinabant : ita in hac materia, de qua agimus, medicos eos probamus, qui 
aut in magna eruditione, traditiones experientiae plurimum faciunt ; aut in praftica 
infigni, methodos et generalia artis non afpernantur. Modificationes vero medicinarum 
(Ji quando fit opus eas adhibere) potius in vehiculis earum exercendae funt, quam in 
ipib corpore medicinarum; in quo nil novandum, abfque evidenti neceffitate. Hanc 
igitur partem, quae de medicinis authenticis et pofitivis traftet, defiderari ftatuimus : 
res autem eft, quae tentari non debet abfque acri et fevero judicio, et tanquamin fyno- 
do mcdicorum felectorum. 

Item, inter praeparationes medicinarum, mirari fubit (praefertim cum medicinae 
ex mineralibus a chemicis in tantum eveftae et celebratae lint ; cumque tales medi- 
cinae tutiusadhibeantur ad exteriora, quam intro fumantur) neminem adhuc inventum, 
qui per artem thermas naturales et fontes medicinales imitari annixus fuerit : cum 
tamen in confeffo fit, thermas illas et fontes, virtutes fuas ex venis mineralium, per 
quas permeanr, nancifci: quinetiam, in manifeftum hujus rei documentum, bene no- 
rit humana induftria difcernere et diftinguere, per feparationesquafdam, ex quo genere 
mineralium hujufmodi aquae inficiantur, veluti an ex fulphure, vitriolo, chalybe, aut 
aliquo fimili : quae naturalis aquarum tinftura, fi ad artificiofas compofitiones reduci 
poflet, fuerit in poteftate hominis, et plura genera earum (prout ulus poftulat) efti- 
cere, et temperamentum ipfarum pro arbitrio regere. Hanc igitur partem, de imi- 
tatione naturae in balneis artificialibus (re proculdubio et utili et in promptu) defide- 
rari cenfemus. 

Ne vero fingula fcrupulofius exequamur, quam vel inftituto noftro, vel hujufce 
traftatus naturae convenit, claudemus hanc partem defe&us alterius cujufdam enume-. 
ratione, qui maximi nobis videtur momenti : nimirum quod medendi ratio, quae ob- 
tinuit, fit nimio plus compendiofa, quam ut infigne aliquid aut arduum praeftare- 
poffit. Etenim judicio noftro, opinio fuerit magis blanda, quam vera, fi quis exifti- 
met medicamentum aliquod tarn potens aut felix fieri poffe, utufusejus fimplex cura- 
tioni alicui grandiori fufficiat. Mirabilis profefto foret oratio, quae pronunciata, aut 
etiam faepius repetita, vitium aliquod animo penitus infitum aut inveteratum corri- 
gere aut tollere poffit. Longe certe abeft. Verum quae in natura eximie poffunt et 
pollent, funt ordo, profecutio, feries, viciffitudo artificiofa. C)iiae licet majus qucd- 
dam in praec'piendo judicium, majoremque in parendo conftantiam requirant ; ta- 
men effecluum magnitudine abunde rem compenfant. Etfi autem ex opera medico- 
rum quotidiana, quam, invifendo, affidendo, praefcribendo, aegrotis praeftant, pu- 
taret quifpiam, haud fegniter ipfos curationem perfequi, atque in eadem, certa qua- 
dam via, infiftere : tamen fi quis ea, quae praefcribere et miniftrare foleant medici, 
acutius introfpiciat, hweniet pleraque vacillationis et inconftanciae plena, et quae ex 

tempore 



Cap.II. DE AVGMENTIS SC1ENTIARVM. 115 

tempore excogitentur, et in mentem illis veniant, abfque ccrto aliquo aut praevifo 
cunitionis tramite. Debuerant autcm etiam ab initio, pod morbum bene peripectum 
et cognitum, feriem curandi ordinatam meditari, nequc ab ea, abfque gravi caula, dif- 
cedere. Atque fciant pro certo medici, poffe (exempli gratia) tria fprtafle aut quatuor 
medicamema ad morbum aliquem gravem curandum refte praefcribi, quaedebito or- 
dine et debito intervallo fumpta, curaticnem praeftent: quorum fingula, fi per fe tan- 
turn fumerentur, aut fi ordo inverteretur, aut interval! um non fervaretur; fuerint 
prorfus nocitura. Neque tamen id volunuis, ut omnis fcrupulofa et fuperftitiofa cu- 
randi ratio in pretio lit tanquam optima (non magis, quam omnis via arfta, via fit ad 
coelum) vcrum utaeque recta lit via, ac ar&a et diilicilis. I lane autem partem, quam 
filum medicinale vocabimus, defiderari ponimus. Atque haec ilia funt, quae in do- 
ftrina medicinae de curatione morborum defideramus : nifi quod reftet unicum, 
quod pluris eft, quam ilia omnia. Defideratur nimirum philolbphia naturalis 
•.era et activa, cui medicinae fcientia inaediiicetur. Caeterum ilia non eft hujufce 
trachuus. 

Tertiam partem medicinae, pofuimus illam de prolongatione vitae, quae nova eft 
ct defideratur; clique omnium nobiliilima. Si enim tale illiquid inveniri poflit, non 
fabitur tantum medicina in curationum fordibus ; nee medici ipfi propter neceffi- 
tatem folummodo honorabuntur, fed unique propter donum mortalibus, ex terrerds, 
quaii maximum, cujus poterint effe, fecundum Deum, difpenfatores et adminiftri. 
Licet enim mundus bomini Chriftiano, ad terram promiflionis contendenti, tanquam 
eremus fit : tamen in eremo ipfa proficifcentibus, calceos et veftes (corpus fcilioet no- 
•ftrum, quod animae loco tegminis ell) minus atteri, gratiae divinae munus quoddam 
aellimandum. Hac de re, quia eft ex optimis, eamque inter defiderata pofuimus, ex 
more noftro, et monita dabimus, et indicia, et praecepta. 

Primo monemus, ex fcriptoribus, circa hoc argumentum, neminem effe, qui aliquid 
magni, ne dicamus aliquid fani, repererir. Ariftoteles certe commentarium de hoc 
edidit perpufiUum, in quo nonnihil ineft acuti : quod ipfe omnia effe vult, ut folet. 
At recentiores tarn ofcitanter, et fuperftitiofede hoc fcripferunt, ut argumentum ipfum, 
ob eorum vauitatem, tanquam vanum et vecors haberi coeperit. 

Secundo monemus, ipfas intentiones, quae hue fpectant, medicorum, res nihili effe, 
et cogitationes hominum a re potius abducere, quam verfus earn dirigere. Sermoci- 
uantur enim, mortem indeftitutione calidi et humidi confiftere : deberi itaque calorem 
■ uralem confortari, humorem autem radicalem foveri : perinde ac fi haec res juf- 
culis, aut laclucis et malvis, aut amylo, autjujubis, aut rurfus aromatibus, aut vino 
generofb, aut etiam fpiritu vini, et oleis chemicis, confici poflit. Quae omnia obfunt 
potius, quam profunt. 

Tertio monemus, ut homines nugari defmant, ncc tam faciles fint, ut credant, 
grande illud opus, quale eft naturae curfum remorari et retrovertere, poffe hauftu ali- 
quo matutino, aut ufu alien'] us pretiofae medicinae, ad exitura perduci : non auro 
potabili, non margaritarum effentiis, et limilibus nugis : fed ut pro certo habeant, pro- 
longationem vitae effe rem operofam, et quae ex compluribus remedhs, atque eorum 
inter fe connexione idonea, conftet. Neque enim quifquam ita ftupidus effe debet, ut 
credat, quod nunquam factum eft adhuc, id fieri jam poffe, nifi per modos etiam nun- 
quam tentatos. 

Quarto monemus, ut homines rite animadvertant et diftinguant, circa ea, quae ad 
vitam fanam, et ea, quae ad vitam longam, conferre poffunt. Sunt enim nonnulla, 
quae ad fpirimum alacritatem, et funcbonum robur, et morbos arcendos, profunt; 

c^ 2 quae 



ll6 DE AVGMENTIS SCIENTIAIIVM. Lib. IV. 

quae tamen de fumma vitae detrahunt, et atrophiam fenilem abfque morbis accele- 
rant: funt et alia, quae ad prolongationem vitae, et atrophiam fenilem longius 
fummovendam juvant : fed tamen non ufurpantur abfque periculo valetudinis ; 
adeo ut qui iis utentur ad prolongationem vitae, debeant fimul incommodis oc- 
currere, quae alioquin ex eorum ufu fupervenire poflint. Atque monita hactenus 
dedimus. 

Quod ad indicia attinet ; tale hujus rei (quam animo metimur) plafma eft. Con- 
fervantur res et durant duobus modis : aut in identitate fua ; aut per reparationem. 
In identitate fua, ut mufca aut formica in fuccino ; flos, aut pomum, aut lignum, in 
confervatoriis nivalibus; cadaver inter balfama. Per reparationem, ut in flnmma, et 
in mechanicis. Operand ad prolongationem vitae, utroque genere utendum eft (dif- 
juncta minus pofTunt) corpufque humanum confervandum, quemadmodum inanimate 
confervantur : ac rurfus quemadmodum flamma confervatur; acdenique quadamtenus 
ut mechanica confervantur. Tres igitur funt ad prolongandam vitam intentiones : 
retardatio confumptionis ; probitas reparations ; et renovatio ejus, quod coepit vete- 
rafcere. Confumptiofit a duabusdepraedationibus: depraedatione fpiritus innati; et 
depraedatione ac'ris ambientis. Prohibitio utriufque duplex: aut fi agentia ilia fiant mi- 
nus praedatoria, aut fi patientia (fucci fcilicet corporis) reddantur minus depraedabilia. 
Spiritus fit minus praedatorius, fi aut fubftantia denfetur, ut in ufu opiatorum et nitra- 
torum, et in contriftationibus : aut quantitate minuatur, ut in diaetis Pythagoricis et 
monafticis : aut motu leniatur, ut in otio et tranquillitate. Act ambiens fit minus 
praedatorius, ft aut minus incalefcat a radiis folis, ut in regionibus frigidioribus, in 
fpeluncis, in montibus, et in columnis anachoretarum: aut fummoveatur acorpore; ut 
in cute denfa, et in plumis avium, et in ufu olei et ungtientorum abfque aromstibus. 
Succi corporis redduntur minus depraedabiles, fi aut duri facti fint, aut rofcidi five 
oleofi. Duri, ut in vicru afpero; vita in frigido ; exercitationibus robuftis ; balneis 
quibufdam mineraiibus. Rofcidi, ut in ufu dulcium, et abftinentia a faliis et acidis, 
et maxim'e omnium in tali miftione poms, quae fit partium valde tenuium et fubti- 
liurn, abfque tamen omni acrimonia aut acedine, Reparatio fit per alimenta : alimen- 
tatio autem promovetur quatuor modis : per concoctionem vifcerum ad extruiionem 
alimenti, ut inconfortantibus vifcera principalia : per excitationem partium exterio- 
rum ad attractionem alimenti, ut in -.-xeicitationibus et fricationibus debitis, atque un- 
ctionibus quibufdam et balneis approprLitis : per praeparationem alimenti iplius, ut 
facilius fe inlinuct, et digeftiones ipfas quadamtenus anticipet, ut in variis et artifici- 
ofis modis cibi condiendi, potus mifcendi, panis fermentandi, et horum trium virtutes 
in unura redigendi : per confortationem iplius ultimi actus aftimilationis, ut in fomno 
tempeftivo, et applicationibus quibufdam exterioribus. Renovatio ejus, quod coepit 
veterafcere, fit duobus modis: vel per intenerationem habitus corporis ipfius, ut in ufu 
malaciflauonum ex balneis, emplaitris, et unctionibus: quae talia fint ut imprimant, 
non extrahant : vel per expurgationem fucci veteris, et fubftitutionem fucci novi, ut in 
tempeftivis et repe'itis purgationibus, fanguinis miflionibus, et diaetis attenuantibus, 
quae fiorem corporis reftituunt. Atque de indiciis hactenus. 

Praecepta, quanquam exiplis indiciis piurima poflint deduci ; tria tamen veluti prae- 
cipua fubjungere vifum eft. Praecipimus primo, ut prolongatio vitae expectetur po- 
tius a diaetis ftatis, quam a regimine aliquo victus familiari; aut etiam a medicamen- 
torum particularium excellenria. Etenim, quae tanta virtute pollent, ut naturam 
retroveitcre valeant : fortioraplerunque funt, et potenti< • d alterandum, quam ut 
.flinul in aliqua medicina componi, multo minus in vi&u familiari interfpergi poflint. 

Supcieft 



Cap. II. DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. 1 1 7 

Supercft itaque ut feriatim et regulariter, et ad tempora certa, et vicibus certis recur- 
remia, adhibeantur. 

Secundo praecipimus, ut prolongatio vitae expe&etur potius ab opcratione in fpiri- 
tus, et a malaciflatione partium, quam a modis alimentandi. Etenim, cum corpus 
humanum, ejufque fabrica (mift.s extemis) a tribus patiatur ; fpiritibus fcilicet, parti- 
bus, et alimcmis; via prolongations vitae per alimentandi modos longa ell ; atque per 
multas ambages et circuitus: at viae per operationes fuper fpiritus, et fuper partes, 
multobreviores funt, et quibus citius ad finem defideratura pervenitur ; eo quod fpi- 
ritus lubito patiantur, et a vaporibus, et ab affedibus, quae miris modis in eos pof- 
funt : partes item, per balnea, aut unguenta, aut emplaftra, quae fubitas etiam im- 
preiliones faciunt. 

Tertio praecipimus, quod malaciffatio partium per exterius, fieri debet, per con- 
fubftantialia, imprimentia, et occludentia. Confubftantialia enim benevolo partium 
amplexu libenter excipiuntur, etproprie malaciflant. Imprimentia autem et virtutem 
malaciffantium, tanquam vehicula, facilius et altius deducunt, atque ipfa partes non- 
nihil expandunt. Occludentia autem, virtutem utrorumque retinent, et paulifper 
figunt, et perfpirationem, quae eft res malaciffationi oppoiita (quia humidum emittit) 
cohibent. Itaque per haec tria (led potius ordine difpofita et fuccedentia, quam com- 
mixta)res abfolvitur. Interim in hac parte monemus; noneam effe intentionemma- 
laciffationis, ut nutriat partes per exterius ; fed tantum ut eas reddat magis idoneas ad 
nutriendum. Quicquid enim magis aridum eft, minus eft activum ad affimilandum. 
Atque de prolongation vitae, quae eft pars tenia medicinae noviter afcripta, haec 
di£ta lint. 

Veniamus ad cofmeticam, quae certe partes habet civiles, partes rurfus efToeminatas. 
Corporis enim munditia, et decor honeftus, reae exiftimatur promanare a modeftia 
quadammorum, et a reverentia ; imprimis erga Deum, cuius creaturae fumus ; turn 
erga locietatem, in qua degimus ; turn etiam erga nofmet ipios, quos non minus, imo 
magis, quam alios, revereri debemus. Verum adulterina ilia decoratio, quae fucos et 
pigmenta adhibet, digna certe eft illis defe<ftibus, qui earn femper comitantur ; cum 
non fit, aut ad fallendum fatis ingeniofa, aut ad utendum fatis commoda, aut ad falu- 
britatem fatis tuta et innocua. Miramur autem, pravam banc confuetudinem fucandi, 
leges cenforias, tarn ecclefiafticas quam civiles (quae alias in luxuriant circa veftes, aut 
cultus capillorum effoeminatos, admodum fuerint feverae) ita diu fugiffe. Legimus 
certe de Jezabele, quod pigmentis faciem obliverit ; verum de Eftheraet Juditha nil 
tale perhibetur. 

Pergamus ad athleticam : earn fenfu intelligimus paulo largiori, quam accipi con- 
fuevit. Hue enim referimus quicquid verfatur circa conciliandam qualemcunque 
(quam corpus humanum fufcipit) habilitatem ; five fit agilitatis five tolerantiae. Cuta- 
rum agilitas duas habet partes, robur et velocitatem : ae tolerantia itidem duas, vel 
indigentiarum naturalium patientiam, vel in cruciatibus fortitudinem. (Quorum om- 
nium videmus faepenumero exempla infignia, in praftica funambulorum, in duro vi£Vu 
hominum quorundam barbarorum, in ftupendis viribus maniacorum, et in conftantia 
nonnullorum inter exquifita tormenta. Imo fi aliqua alia reperiatur facultas, quae in 
priorem partitionem non cadit (qualis in urinatoribus faepe confpicitur, qui mirifice 
anhelitum cohibere pofiunt) adhanc ipfam artem aggregari voiumus. Atque quod talia 
fieri quandoque poffint, manifeftillimum eft : at philofophia et inquifitio caufarum circa 
eadem fere neglecta jacet ; banc arbitramur ob caufam, quod hominibus periualurnfit 
hujufmcdi magifteria naturae folummodo vel ex peculiari certorum homiuum iodole 

quae ... 



i8 DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. Lib. IV. 

(quae fub difciplinam non cadit) vel a diutina, ab annis ufque puerilibus, confuetu- 
dine (quae potius imperari, quam doceri folet) obtincre. Quod etfi veium prorfus 
non fit, tamen defeftus hujufmodi rerum quid attinet notare? Ccrtamina enim Olym- 
picajam diu ceffarunt: turn etiam in ejufmodi rebus mediocritas fufficit ad ufum : 
excellentia autem mercenariae cuidam oftentationi fere infervit. 

Proftremo accedimus ad artes voiuptarias. Eae fecundum fenfus ipfos difpertitae 
font: oculos obleclat praecipue picloria, cum aliis artibus innumeris, quae ad magni- 
ficentiam fpe&ant, circa aedificia, hortos, veftes, vafa, calices, gemmas, et iimilia. 
Aures demulcet mufica, quae tanta vocum, fpiritus, chordarum, varietate et appa- 
ratu inftrufta eft. Olim etiam hydraulica pro coryphaeis quibufdam artis ejus ha- 
bita funt, quae nunc prope obfoleverunt. Atque artes, quae ad vifum aut audituin 
fpeftant, prae aliis praecipue liberales habitae funt: fenfus hi duomagis cafti : fcien- 
tiae magis eruditae, quippe qui etiam mathematical!!, veluti ancillam, in familiis luis 
habeant : etiam altera ad memoriam et demonftrationes, altera ad mores et affeftus 
animi nonnihil refpicit. Reliquorum fenfuum oblectationes, atque artes circa ipfos, 
minus in honore funt, veluti luxuriac, quam magniiicentiae, propiores: ungue"nta, odo- 
ramenta, deliciae et cupediae menfarum, maxime autem incitamenta libidinis, rectius 
cenfore, quam doftore, indigent. Optime fane a quibufdam annotatum eft, nafcentibus 
et-crefcentibus rebufpublicis artes militares llorere; in ftatu et culmine pofitis liberales; 
at ad declinationem et decafum vergentibus voiuptarias. Haec vero aetas noftra, ve- 
reor ne, tanquam in decafu felicitatis, in artes voiuptarias inclinet. Quare ilia miffa 
faciamus. Cum artibus voluptariis joculares copulo. Deceptiones fiquidem fenfuum 
inter deleclationes fenfuum reponendae funt. 

Jam vero tranfeurfis doctrinis illis circa corpus humanum (medicina, cofmetica 
athletica, voluptaria) illud obiter monemus ; cum in corpore humano tot res in confi- 
derationem veniant, partes, humores, funftiones, facultates, accidentia : cumque (ii 
nobis integrum effet) conftitui oportuiffet corpus unicu'm doctrinae de corpore humano, 
quae ifta omnia complecteretur (iimile illi doftrinae de anima de qua mox dicemus) 
tamen ne artes nimis multiplicentur, neve veteres artium limites (plufquam necefle 
fuerit) tranfponantur, doftrinam de partibus corporis humani, de funftionibus, de hu- 
moribus, de refpiratione, de fomno, de generation e, de foetu et gelbuione in utero, 
de augmemis, de pubertate, de canitie, de impinguatione, et fimilibus, in corpus . 
medicinae recipimus ; licet ad ofHcia ilia tria non proprie pertineant; fed quia corpus 
ipfum hominis fit per omnia medicinae fubjectum. Motum autem voluntarium, et 
fenfum, ad doftrinam de anima rejicimus; liquidem animae partes in hisduobus funt 
potiores. Atque fie doftrinam, quae circa corpus hominis verfatur, quod animae pro 
tabernaculo duntaxat eft, claudimus. 

C A P V T T E 11 T I V M. 

Parti fio philofopluae humanac circa a mm am in doElrinam defpiraculo ; et doclrinam de 
anima fenfibili five produtt a. Parti fio fecunda ejufdem philofophiae in doclrinam 
de fubjlantia et facultatibus animae, et doclrinam de ufu et objeclis facultatum. 
Appendices duae doclrinae de facultatibus animae : dcclrina de divinatione ftatu- 
rati, et doclrina de fajlinatione. Dijlributio facultatum animae fenfibilis in motum 
et fenfum. 

VENIAMVS ad dofbinam de anima humana; e cujusthefauris omnes caeterae do- 
crriuac depromptae funt. Ejus duac funt partes ; altera tractat de anima rationali, 

quae 



Cap, UK DE AVGMENTIS S C I E N T I A R V M. 119 

quaedivina eft ; altera de irrationali, quae communis eft cum brutis. Notavimus autem 
paulo fuperius (ubide fbrmis loquebamur) differentes illas duas animarum emanationes. 

quae in prima utriulque cr eatione fe dam confpiciendas; nimirum, quod altera ortum 
habuerit a fpiraculo Dei, altera e matricibus elememorum. Nam dcanimae rationalis 
iL-ratioue primitiva, ita ait Scriptura : Formavk haminem de lima terrae, et/firavit i?i 
faciem ejus fpiraculwn vitae. At generatio animae irrationalis, five brutorum, facia eft 
per verba ilia, P radiant aqua, Producat terra. Ilaec autem aninia (qualis eft in 00- 
mine) animae rationaliorganum tantum eft, atque originem habet et ipla quoque,quem- 
admodum in brutis, e limo terrae ; neque enim dictum eft, Formavit corpus hominis 
de lima terrae, fed Formavit honunem ; integrum fcilicet hominem, excepto illo fpira- 
culo. Quamobrem partem primam doctrinae generalis circa animam humanam, do- 
ctrinam de fpiraculo appellabimus; fecundam vero, doclrinam de anima ienfibili five 
produfta. Neque tamen, cum hactenus philofophiam folam traftemus (quippe facram 
theologiam in fine operis collocavimus) partitionem iltam a thcologia mutuaremus, 
niii etiam cum principiis philofophiae conveniret. Plurimae enim et maximae funt 
animae humanae praecellentiae fupra animas brutorum, etiam philofophantibus fecun- 
dum fenfum maniteftae. Vbicunque autem tot et tantarum invenitur excellentiarum 
fymbolum, ibi merito femper conftitui debet differentia fpecifica. Itaque nobis non 
nimium placet confufa ilia et promifcua philofophorumde animae funttionibus tracla- 
tio ; ac li anima humana gradu potius, quam fpecie, difcriminata effet ab anima bru- 
torum: non aliter, quam fol inter aftra, aut aurum inter metalla. 

Subjungenda eft etiam partitio alia doctrimae generalis circa animam humanam, an- 
tequam de fpeciebus fufius loquamur. Etenim, quae de fpeciebus poftea dicemus, 
utramque partitionem, turn illam, quam jam modo pofuimus, turn iftam, quam nunc 
proponemus, fimul trafrabunt. Secunda igitur partitio fit, in docbrinamde fubftantia et 
facultatibus animae, et do&rinam de ufu et objectis facultatum. 

Praemiffis itaque his partitionibus geminis, ad fpeciesaccedamus. Doclrinade fpi- 
raculo, eademque de fubftantia animae rationalis, compledbtur inquifitiones illas de na- 
turaejus; utrum nativa fit ilia, an adventitia ; feparabilis, an infeparabilis ; mortalis, 
an immortalis ; quatenus legibus materiaealligata, quatenus minime ; et limilia. Quae 
vero hujus funt generis, licet etiam in philofophia, et diligentiorem et altiorem inquifi- 
tionem iubire poftint, quam adhuc habetur ; utcunque tamen in fine, religioni de- 
terminanda et definienda reftius tranfmitti cenfemus: aliter enim, erroribus haud paucis, 
et fenfus illufionibus omnino exponentur. Etenim, cum fubftantia animae, in crea- 
tione fua, non fuerit extracla aut dedudta ex mafia coeli et terrae, ied immediate 
infpirata a Deo; cumque leges coeli et terrae fint propria fubjefta philofophiae; 
quomodo pofiit cognitio de fubftantia animae rationalis ex philofophia peti et haberi? 
Quimmo ab eadem infpiratione divina haunatur, a qua fubftantia animae primo 
emauavit. 

Doftrina vero de anima fenfibili, five produfta, etiam quatenus ad fubftantiamejus, 
vere inquiritur : at ea inquiiitio nobis quafi defiderari videtur. Quid enim ad do&ri- 
nam de fubftantia animae faciunt, actus ultimus, et forma corporis, et hujufmodi nu- 
gae logicae ? Anima fiquidem fenfibilis five brutorum, plane fubftantia corporea cen- 
fenda eft, a calore attenuata, et facta invifibilis ; aura (inquam) ex natura fiammea et 
.. -aconflata, aeris mollitie ad impreifionem recipendam, ignis yigore ad actionem 
viarandam dotata ; partim ex oleofis, partim ex aquis nutrita; corpore obducla, at- 
que in animalibus perfecftis in capite praecipue locata; in nervis percurrens, etfanguine 
fpirkuofo arteriarum refecta et reparata; quemadmodumBernardinus Telefius et difci- 
2 pulus 



1Z9 DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. Lib. IV. 

pulus ejus Auguftinus Donius, aliqua ex parte, non omnino inutiliter, afferuerunr. 
Itaque de hac doftrina diligentior fiat inquifitio : eo magis, quod haec res non bene 
intellefta, opiniones fuperftitiofas, et plane contaminatas, et dignitatem animae hu- 
manae peilime conculcantes, de metempfychofi et luftrationibus animarum per perio- 
dos annorum, denique de nimis propinqua animae humanae erga animas brutorum per 
omnia cognatione, peperit. Eft autem haec anima in brutis anima principalis, cujus 
corpus brutorum organum ; in homine autem, organum tantum et ipfa animae rationalis ; 
et fpiritus potius appellatione, quam animae, indigitari poffit. Atque de fubftantia 
animae ha&enus. 

Facultates autem animae notifiimae funt intellects, ratio, phantafia, memoria, ap- 
petitus, voluntas; denique univerfae illae, circa quas verfantur fcientiae logicae et 
ethicae: fed in doftrina de anima, origines ipfarum tractari debent, idque phyfice, 
prout animae innatae fint, et adhaereant : ufus tantum ipfarum, et objefta, illis al- 
teris artibus deputantur. Atque in hac parte nihil egregii (ut nobis videtur) adhuc re- 
pertum eft ; quanquam defiderari earn haud fane dixerimus. Habet etiam pars ifta de 
facultatibus animae appendices duas ; quae et iplae, quemadmodum tractantur, potius 
fumes nobis exhibuerunt, quam flammam aliquam lucidam veritatis : altera harum eft 
doftrina de divinatione naturali ; altera de fafcinatione. 

Divinationem ab antiquis, nee male, in duas partes divifam habemus; artificialem 
et naturalem. Artificialis ratiocinando, ex indicaiione fignorum, praedictionem colli- 
git. Naturalis, ex ipfa animi praefeniione interna, abfque fignorum adminiculis, prae- 
fagit. Artificialis duplex ; altera argumentatur ex caufis : altera ex experimentis tan- 
tum, caeca quadam auftoritate : quae poiterior, ut plurimum, fuperilitioia eft; qua- 
les erant ethnicorum difciplinae circa infpectionem extorum, volatum avium, et 
fimilia. Etiam Chaldaeorum aftrologia folennior, non multo melior. At artificialis 
divinatio utraque inter diverfas fcientias fpargitur. Habet aftrologus praedi&iones 
fuas ex fitu aitrorum : habet etiam medicus fuas, de morte ingruente ; de convalefcen- 
tia ; de fymptomatibus morborum fuperventuris, ex urinis, pulfibus, afpe&u aegro- 
rum, et fimilibus: habet et politicus fuas: urbem venalem, et ato perituram, Ji em- 
ptorem invenerit! cuius vaticinii fides non diu morata eft; irapleta primum in Sylla, 
poftea in Caefare. Hujufmodi igitur praediftiones praefentis non funt inftituti, re- 
rum ad artes proprias remitti debent. Naturalis autem divinatio, ex vi fcilicet interna 
animi ortum habens, ea demum eft, de q 1a nunc agitur. Haec duplex eft ; altera 
nativa ; altera per influxurh. Nativa hoc nititur fuppoiitionis fundamento ; quod ani- 
ma in fe redu&a, atque collefta, nee in corporis organa diffuia, habeat ex vi propria 
effentiae fuae aliquam praenotionem rerum futurarum : ilia vero optime cernitur in 
foninis, ecftafibus, confiniis mortis; rarius inter vigilandum, aut cum corpus fanum 
fit ac validum. Hujufmcdi vero ftatus animi, procuratur fere, aut adjuvatur ex abf- 
tientiis, atque illis rebus, quae animam a muneribus corporis exercendis maxime fe- 
vocant, ut lua natura abfque impeditionibus exteriorum gaudere poffit. Divinatio 
vero per influxum hoc altero fuppoiitionis fundamento nititur ; quod anima, veluti 
fpeculum, illuminatioriem quandam lecundariam a praefcientia Dei et fpirituum ex- 
cipiat ; cui etiam idem, qui priori, ftatus et regimen corporis confert. Eadera enim 
animae fevocatio efficit, ut et fua natura impenilus utatur, et divinorum infiuxuum fit 
magis fufceptiva: niii quod in divinationibus per influxum anima fervore quodam, 
atque tanquam numinis praefentis iiupatieutia (quae apud prifcos facrj furoris nomine 
vocabatur) corripiatur : in divinatione autem nativa, quieti potius et >acationi pro- 
pior lit. 

Fafcinatio 



Cap. H. DE AVG MENTIS S C I E N T I A 11 V M. 

Fafcinatio autem. eft vis et alms imaginationis intenlivus in corpus alterius (vim 
enim imaginationis fuper corpus proprium ipfius imaginantis fupcrius perftrinximus). 
In hoc gcnere fchola Paracelfi, et ememitae naturalis magiae cultores, tarn fuerunt 
immodici, ut imaginationis impetum et apprehenfionem miracula patranti fidei tantum 
non exaequarint. Alii ad limilitudinem veri propius accedcntes ; cum occultas rerum 
energias et tmpreffiones, fenfuum irradiationes, contagionum de corpore in corpus 
tranfmiiriones, virtutum magneticarum delationes, acutius intuerentur; in cam opinio- 
nem devencrunt, ut multo inagis a fpiritu in fpiritura (cum fpiritus prae rebus om- 
nibus fir, ct ad agendum llrenuus, et ad patiendum tener et mollis) impreffiones, et 
delationes, et communicationes fieri poterint. Vnde incrcbuerunt opiniones, faftac 
quali populares, de genio fuperiori, de hominibus quibufdam infaultis et ominofis, de 
ic~tibus amoris et invidiae, et aliae his Girdles. Atque huic conjundla eft difquilitio, 
quomodo imaginatio intendi et fortificari poflit ? Quippe fi imaginatio fortis tantarum 
fit virium, operae pretium fuerit nolle, quibus modis earn exaltari, et feipfa majorem 
fieri detur ? Atque hie oblique, nee minus periculofe, fe infinuat palliatio quaedam ct 
defenfio maximae partis magiae ceremonialis. Speciofus enim fuerit praetextus, cere- 
monias, charafteres, incantationes, gelliculationes, amuleta, et fimilia, non ex aliquo 
tacito aut facramentali cum malis fpiritibus contractu vires nancifci; fed eo pertinere 
tantum, ut imaginatio illius, qui his utitur, roboretur et exaltetur : quemadmodum 
etiam in religione, ufus imaginum, ad mentes hominum in rerum contemplatione de- 
figendas, et devotionem precantium excitandam, invaluit. Attamen mea talis eft fen- 
tentia ; etiam fi detur, vim imaginationis effe utique potentem, atque infuper ceremo- 
nias vim illamintendere etroborare; pofito denique, quod adhibeantur ceremoniae ad 
hanc intentionem fincere, atque tanquam remedium phyficum, abfque aliqua vel mi- 
nima cogitatione de invitandis per ipfas auxiliis fpirituum : haberi nihilominus debent 
pro illicitis, propterea quod fententiae illi divinae, adverfus hominem propter pecca- 
tum latae, repugnent et recalcitrent .- In fudore vultus comedes panem tuum. Siqui- 
dem magia ejus generis, egregios illos fruftus, quibus Deus pretium laborem con- 
ftituit, adipifcendos proponit, per paucas, caique faciles et minime operofas obfer- 
vantias. 

Superfunt doftrinae duae, quae ad facultates animae inferioris, five fenfibilis, prae- 
cipue fpe&ant, utpote quae cum organis corporeis maxime communicant. Altera de 
motil voluntario : altera de fenfu et fenfibili. In priori harum etiam alias fatis jejune 
inquifita, unica pars fere integra deeft. Etenim de officio et fabrica commoda ner- 
vorum et muiculorum, et aliorum, quae ad hunc motum requirunmr; quaeque pars 
corporis quiefcat, dum alia moveatur; turn quod hujufce moms rector, et quafi auri- 
ga lit imaginatio ; adeo ut dimiffa imagine, ad quam moms fertur ftatim intercipiatur 
et fiftatur motus ipfe (ut cum deambulamus, fi alia fubeat cogitatio acris et defixa, 
continuoconiiftimus) et aliae nonnullae fubtilitatesnon male inobfervationem et inqui- 
litionem jam pridem venerunt. Quomodo vero compreffiones, et dilatationes, et 
agitationes fpiritus (qui proculdubio moms fons eft) corpoream et craffam partium 
molem flectat, excitet, aut pellat, adhuc diligenter inquiiitum et tractatum non eft. 
Neque mirum, cum anima ipfa fenfibilis haftenus potius pro entelechia et functione 
quad am habita fit, quam pro fubftantia. At quando jam innotuerit, ipfam effe fub- 
ftantiam corpoream et materiatam, neceffe eft etiam, ut quibus nixibus aura tam pu- 
filla et i i a, corpora tam craffa et dura in motu ponere poflit, inquiratur. De hac 
parte iehur, cum delideretur, fiat inquiihio. 

Vol. IV. 11 At 



121 



,2 2 DE AVG MENTIS SCIENTIARVM. Lib. IV. 

At de fenfu etfenfibili longe uberior et diligentior adhibita eft inquifitio, tam intra- 
cbuibus circa ea generalibus, quam in arribns fperialibus, utpote perfpecliva, mufica; 
quam vere nihil ad inftitutum : quandoquidem ilia tanqnaro defiderata ponere non 
liceat. Sunt tamen duae partes nobiles et infignes, quas in.hac doctrina defiderari fta- 
ruimus; altera de differentia perceptionis et fenfus; altera de forma lucis. 

Atque differentiam inter perceptionem et fenfum, bene enncleatam, debuerant phi- 
lofophi tra&atibus fuis de fenfu et fenlibili praemittere, ut rem maxime fundamenta- 
Icm. Videmus enim, quafi omnibus coi-poribus naturalibus ineffe vim mauifeftam 
percipiendi : etiam electionem quandam arnica ample&endi, inimica et aliena fugiendi. 
Neque nos de fubtilioribus perceptionibus tantum loquimur, veluti cum magnes fer- 
rum allicit ; flamma ad naphtham affilit : bulla bullae approximate coit ; radiatio ab 
objefto albo diffilit ; corpus animalis utilia aflimilat, inutilia excernit ; fpongiae pars 
(etiam fu per aquam elevata) aquam attrahit, aerem expellit; ethujufmodi. Etenim 
quid attinet talia enumerare? Nullum fiquidem corpus ad aliud admotum illud im- 
rnutat, aut ab illo immutatur, nifi operationem praecedat perceptio reciproca. Perci- 
pit corpus meatus, quibus fe infinuat : percipit impetum alterius corporis, cui cedit: 
percipit amotionem alterius corporis, a quo detinebatur, cum fe recipit : percipit di- 
vulfionem fui continui, cui ad tempus refiftit: ubique denique eft perceptio. Aer 
vero calidum et frigidum tam acute percipit, ut ejus perceptio (it longe fubtilior, 
quam taftus humani; qui tamen pro calidi et frigid! norma habetur. Duplex igitur 
deprehenditur circa banc doclrinam hominum culpa: alia, quod earn intactam et in- 
traclatani (cum tamen fit res nobilifiima) plerunque reliquerunt : alia, quod qui huic 
contemplation! forte animum adjecerunt, longius, quam par eft, provecti funt, et 
fenfum corporibus omnibus tribuerunt ; ut piaculum fere fit ramum arboris avellere, 
ne forte inftar Polydori ingemifcat. At debuerant illidifferentiam perceptionis et fen- 
fu?. non tantum in comparatione fenfibiliu.n ad inlenfibilia, fecundum corpus inte- 
grum, explorare (veluti plantarum et animalium) verum eitam in corpore ipfo fenfi- 
bili animadvertere, quid in caufa fit, cur tot a&iones expediantur, abfque omni tamen 
, fenfu ? Cur aiimenta digerantur, egerantur; hu mores et fucci, furfum, deorfum, fe- 
rantur; core: pulfus vibrent; vifcera, fua quaeque opificia, iicut officinae, producant ; 
et tamen haec omnia, et complura alia, abfque fenfu riant ? Verum homines non fatis 
acute, qualis fit a£Ho fenfus, viderunt, atque quod genus corporis, quae mora, quae 
conduplicatio impreffionis ad hoc requiramur, lit dolor vel voluptas fequatur ? Deni- 
que differentiam inter perceptionem fimplicem et fenfum, nullomodo nolle videntur ; 
nee quatenus fieri poffit perceptio abfque fenfu. Neque enim haec verborum tantum 
controverfia eft, fed de re magniprorfus momenti. De hac igitur doctrina (ut impri- 
mis utili, et ad plurima fpectante) melius inquiratur : quandoquidem etiam circa hanc 
rem infeitia tantum apud nonnullos ex antiquis philoiophis potuerit, ut omnibus fine 
difcrimine corporibus animam infundi putaverint : neque enim videbant, quomodo 
motus cum difcretione fieri potuerit abfque fenfu ; aut fenfus adeffe abfque anima. 

De forma lucis quod debita non fa&afuerit inquilitio (praeiertim cum in perfpectiva 
fireriue elaborarunt homines) ftupenda quaedam negligentia cenferi poffit. Etenim, 
nee in perfpecYiva, nee alias, aliquid de luce, quod valeat, inquiiitum eft. Radia- 
tiones ejus traclantur, origines minime. Sed collocatio demum peripectivae inter nu- 
thematica, hunc ipfum defectum et aiios fimiles peperit; quia a phyfi cis praemature 
difceffiim eft. Tra&atio autem de luce, et caulis ejus, in phyficis rurfus fuperltitiofa 
fere eft, tanquamde re inter divina et naturalia media; adeo ut quidam ex Platonicis 
earn materia ipfa antiquiorem introduxerint. Cum enim fpatium eftet difilatum, id 

primum 



Cap. IV. DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. r: 

primum lumiue, poftea vero corpore implctum fuifle, vanfflurio commento afferuerunt: 
quando tamen Scripturac facrae, maffamcoeli et terrae, tenebrofam, ante lucem crea- 
tam, diferte poluerint. Quae vero phyflce et fecundum fenfum dc ea traftantur, ea 
ftatira ad radiationcs defcendunt, ut parum phyficae inquifitionis circa hanc rem exi • 
Debuerant autem homines contemplationes fuas fubmittre paulifper, ct quid lit cor- 
poribus omnibus lucidis commune inquirere, tanquam de forma lucis. Etcnim quam 
immenfa eir corporis differentia (li ex dignitate conliderentur) inter folem ct lignum 
putridum, aut fqnamas etiam pifcium putridas? Inquirere etiam debuerant, quid 
tandem in caufa lit, cur aliqua ignefcant, et lucem ex fe jaciant calefa&a, alia 
minime? Ferrum, metal la, lapides, vitrum, ligna, oleum, fevum, ab igne, vel flam- 
mam vibrant, vel faltem rubefcunt : at aqua, aer, acerrimo et tanquam furenti calore 
fervefa&a, nihil tamen lucis adipifciintur, nee fplendent. Quod li quis hoc eo fieri 
putet, quod proprium fit ign ; s lucere, aqua autem et aer igni omnino inimicafint; is 
fane nunquam per obfeura noftis in aqua falfa, tempeftatc calida, remigavit ; cum grnt- 
tulas aquae ex remorum concufiione fubfilientes micare et lucefcere videre pottn'ffet. 
Quod etiam fit in fpuma maris ferventiore, quam pulmonem marinum vocant. Quid 
denique habent commune cum Mamma et ignitis cicer.dulae et luciolae ; et mufca In- 
dica, quae camcram totam illuftrat; et oculi quorundam animalium in tenebris ; et 
faccharum inter radendum, aut frangendum ; et fudor equi nofte aeftuofa feltinantis ; 
et alianonnulla? Qiiin er homines tarn parum in hac re viderunt, ut plerique fcin- 
tillas elilice acrem attritum putent. Atamen quando aer calore non ignefcat, et lu- 
cem nanifefto concipiat, quomodo tandem fit, ut nottuae, et feles, et alia nonnulla 
animalia, noc"tu cernant ? Adeo ut ipfi acri (quando vifio abfque luce non tranfrgatur) 
necefle eft inefle lucem aliquant nativam et genuinam, quamvis tenuem admodum et 
infifmam, quae tamen lit radiis vifivis hujufinodi animalium proportionata, iifque ad 
videndumfuftciat. Vermn hujufce mali (ut plurimorum) caufa eft, quod homines, 
ex inftantiis particularibus, formas naturarum communes non elicuerunt ; id quod nos 
tanquam fubjechim proprium metaphyficae pofuimus ; quae et ipfa phyficae, five do- 
Arinae de narura, parsed. Itaquede forma et originibus lucis fiat inquififio, eaque 
interim inter defiderata ponatur. Atque de doclrina circa fubftantiam animae, tain 
rationalis quam feniibilis, cum facultatibus fuis, atque de ejufdem do&rinae appen- 
dicibus, haec dic~la lint. 



R 2 FRANCISCI 



FRA N C I S C I 

BARONIS DE VERVLAMIO, 

VICE-COMITIS SANCTI ALBANI, 

D E 

DIGNITATE et AVGMENTIS 

SCIENTIARVM 

LIBER Q_V I N T V S. 
AD REGEM SVVM. 

C A P V T P 11 I M V M. 

Partitio doclrinae circa ufimi et objeda facuhatum an'imae humanae, in logkam, 
et ethicam. Partitio logicae, in artes inveniendi, judica?idi, retinendi, et 
tradendi. 

DOCTRINA circa intelle&um (rex optime) atque ilia altera circa voluntatem 
hominis, in natalibus fuis tanquam gemellae funt. Etenim illuminationis puri- 
tas, et arbitrii libertas, fimul inceperunt, fimul corruerunt. Neque datur in uni- 
verfitate rerum, tam intima fympathia, quam ilia veri et boni. Quo magis rubori 
fuerit viris doftis, fi fcientia fint tanquam angeli alati, cupiditatibus vero tanquam 
ferpentes, qui humi reptant ; circumgerentes animas, inftar fpeculi fane, fed men- 

ftruati. 

Venimus jam ad doftrinam circa ufum et obje&a facuhatum amimae humanae. 
Ilia duas habet partes, eafque notiffimas, et confcnfu receptas ; logicam et ethicam : 
nifi quod do&rinam civilem, quae vulgo ut pars ethicae collocatur, jam ante emanci- 
paverimus ; et in integram doftrinam de homine congregato, five in focietate, confti- 
tuerimus ; hie tantum de homine fegregato traclantes. Logica de intellectu et ratione ; 
ethica de voluntate, appetitu, et affectibus diflerit : altera decreta, altera a&iones pro- 
gignit. Verum quidem eft, quod phantafia in utraque provincia, tam judiciali quam 
minifteriali, legati cujufdam, aut internuncii, aut procuratoris reciproci vices gerit. 
Nam fenfus idola omnigena phantafiae tradit, de quibus poftea ratio judicat : at ratio 
viciflim idola elefta et probata phantafiae tranfmiuit, priufquam fiat executio decreti. 
Siquidem motum voluntarium perpetuo praecedit, eumque incitat phantalia: adeo ut 
phantafia fit utrique tam rationi quam voluntati inftrumentum commune : nifi quod 
,i Janus 



Cap. I. DE AVGMENTISSCIENTIAHVE j 23 

Janus ifte bifrons fit, et duas obvertat facies: fades enim rationem afpiciens, veriiatis 
habet eiRgiem ; facies autem actionem afpiciens, effigiem bonitatis : quae tamen fan 
facies, 

Sfyales decet ej'e fororum. 
Neque vero merus et nudus internuncius eft phantafia ; fed au&oritat^m non exignarii 
vel accipit, vel ufurpat, praeter delationem fimplicem mandati. Rcfte enim Arifto- 
teles, Id imperii habet annua in corpus, quod dominus in mancipiam ; ratio vera inphan- 
taftani, quod in libera civitate magijlratus in civem ; ad quern poftit hi a vice redire 
dominatio. Videraus enim quod in iis, quae funt fidei et religionis, phantafia fupra 
ipfam rationem fcandat et evehatur : non quod illuminatio divina locum habeat in 
phantafia (quin potius in ipfa arce mentis et iniellec"tus) verum qucmadmodum gratia 
divina in virtutibus utitur motibus voluntatis ; ita hmiliter gratia divina in illumina- 
tionibus utitur motibus phantafiae; unde ht ut religio femper aditum fibi ac viam ad 
animum quaefierit per iimilitudines, typos, parabolas, viiiones, infomnia. Rurius 
haud humile eft regnum phantafiae in perfualionibus, a vi eloquentiac inlinuatis. Nam 
ubi per orationis artificia hominum animi demulcentur, inflammantur, et in quamcun- 
que partem pertrahuntur ; totum illud fit per exfufcitationem phantafiae, quae impo- 
tens jam facia, non folum rationi infultat, verum eidem vim quodammodo facit, par- 
tim occaecando, partim extimulando. Neque tamen caufa videtur, cur a partitione 
priore difcedamus. Nam phantafia fcientias fere non parit; fiquidem poeiis (quae a 
principio phantafiae attributa eft) pro lufu potius ingenii, quam pro lcientia, habenda. 
Poteftatem autem phantafiae in naturalibus doftrinae de anima paulo ante affignavi- 
mus : earn vero, quam habet cum rhetorica cognationem, illi ipfi art) (de qua infra 
traclabimus) remitti par eft. 

Pars ifta humanae philofophiae, quae ad Iogicam fpeclat, ingeniorum plurimorum 
guftui ac palato minus grata eft ; et nihil aliud videtur, quam fpinofae fubtilitatis la- 
queus ac tendicula. Nam ficut vere dicitur fcientiam ef[e animi pabulum : ita in hoc 
pabulo appetendo et deligendo plerique palatum nafti funt Ifraelitarum fimile in 
deferto: quos cupido inceftit redeundi ad ollas carnium; mannae autem faftidium ce- 
pit: quae licet cibus fuerit coeleftis, minus tamen fentiebatur almus et fapidus. 
Eodem modo (ut plurimum) illae fcientiae placent, quae habent infuiionem nonnul- 
lam carnium magis efculentam : quales funt hiftoria civilis, mores, prudentia poli- 
tica, circa quas hominum cupiditates, laudes, fortunae vertuntur et occupatae funt. 
At iftud lumen ficcum plurimorum mollia et madida ingenia offendit et torret. Cae- 
terum unarcquamque rem propria fi placet dignitate metiri, rationales fcientiae reli- 
quarum omnino claves funt: atque quemadmoduni manus inftrumentum inftrumen- 
torum, anima forma formarum, ita et illae, artes artium ponendae hint : neque folum 
dirigunt, fed et roborant ; ficut fagittandi ufus et habitus, non tantum facit ut me- 
lius quis collimet, fed ut arcum tendat fortiorem. 

Artes logicae quatuor numero funt ; divifae ex finibus fuis, in quos tendunt. Id 
enim agit homo in rationalibus ; aut ut inveniat, quod quaefiverit : aut judicet, quod 
invenerit : aut retineat, quod judicaverit : aut tradat, quod retinuerit. Necefle ig;eur 
eft, ut totidem fint artes rationales: ars inquifitionis feu inventionis : ars examinis ieu 
judicii : ars cuftodiae feu memoriae: et ars elocutionis feu traditionis. De qaibus 
jam Cgillatim dicemus. 



C A P V T 



i2<$ DE AVGMENTIS SCIENTIARVM, Lib. V. 



CAPVT SECVNDVM. 

Part'itio inventivae in inventivam artium et argumentorum : quodque prior ha rum (quae 
eminet) defideretur. Partitio inventivae artium in experientiam literatam, et orga- 
num novum. Delineatio experientiae liter at ae. 

INVENTIONIS duae funt fpecies, valde profe&o inter fedifcrepantes; una artium 
et fcientiarum ; altera argumentorum et fermonum. Priorem harumdeliderari 
prorfus pronuncio ; qui quidem talis mi hi videtur effe defeftus, ac ii quis in inven- 
tario conficiendo bonorum alicujus defun&i ita referat; numeratae pecuniae nihil. Vt 
enim caetera omnia pecunia parantur : ita et per hanc artem reliquae acquiruntur. 
Atque ficut India occidental is nunquam nobis inventa fuiffet, nil! praeceffiffet acus 
nauticae inventio ; licet regiones illae immenfae, verforiae moms pulillus fit : ita non 
• eft cur miretur quifpiam, in artibus perluftrandis et promovendis ampliores pro- 
greflus faftos non effe; quandoquidem ars ipfa inveniendi et perluftrandi fcientias ha- 
ctenus ignoretur. 

Hanc fcientiae defiderari partem plane in confeffo eft. Primo enim diale&ica nihil 
profitetur, imo ne cogitat quidem, de inveniendis artibus, five mechanicis, five (quas 
vocant) liberalibus ; aut etiam de illarum operibus, harum vero axiomatibus eliciendis; 
fed quafi praeteriens homines alloquitur, et dimittit, edicens, ut cuique in fua arte cre- 
dant. Celfus, vir prudens, non folum medicus (licet moris fit omnibus in laudes artis 
propriae effundi) graviter et ingenue, de empiricis et dogmaticis medicorum fectis lo- 
quens, fatetur ; Medic amenta et remedia prius fuijfe inventa, de caufis vero et rationibus 
poflerius difceptatum ; nonordine co?iverfo,ca , ifas ex natura rerum primo erut as fuijfe, eaf- 
que mventioni remediorum praeluxifle. At Plato non femel innuit Particularia infinita 
effe ; maxime rurfus generalia minus certa documenta exhibere: medullam i fit ur fcien- 
tiarum, qua artifex ab imperito diflinguitur, in mediis propofitionibus confiftere, quas 
per Jingutas fcientias tradidit et docuit experientia. Quin et illi, qui de primis rerum 
inventoribus, aut fcientiarum originibus, verba fecerunt, cafum potius, quam artem, 
celebrarunt; atque animalia bruta, quadrupedes,aves, pikes, ferpentes, magis quam 
homines, tanquam fcientiarum doftores, introduxerunt : 
Didamnum genitrix Cretaea carpit ab Ida, 
Puberibus caulem foliis, et /lore comantem 
Purpurea: non illaferis incognita capris 

Gramina, cum tergo volucres haefere fagittae. Aeneid. xii. 412. 
Adeo ut minime mirum fit (cum in more apud antiqups fuerit rerum milium inven- 
tores confecrare) apud Aegyptios, gentem prifcam (cui plurimae artes initia fua 
debent) tempia plena fuiffe limulacris brutorum ; hominum vero fimulacris prope 
vacua ; 

Omnigenumque deum monflrd, et latrato- Anubis, 

Contra Neptunum, etVenerem, contraque Minervam, etc. Aeneid. viii. ($98. 
Quod fi malis, ex traditione (iraecorum, artes potius hominibus ut inventoribus tri- 
buere ; haudquaquam tamen dixeris Prometheum ad ignis inventionem^ontemphuiones 
adhibuifle ; aur cum filicem primo percuteret, fcintillas expeftalfe : fed cafu in illud 
lncidifle, atque (ut aiunt) furtum Jovi fecifle. Ita ut ad artium inventionem quod at- 
tinet, caprae lylveftri pro emplaftris, philomelae pro modulationibus mulicis, ibidi 

pro 



Cap. II. DEAVGEMNTISSCIE N T I A 11 V M. 127 

pro lavationibus inteftinorum, operculoollae, quod diffiliit, pro re tormentaria, de- 
nique (ut verbo dicamus) cafui aut cuivis alteri rei plus debeamus, quam dialefticae. 
Nee vero multo alicer fe habet modus ille inveniendi, quern refte defcribit Virgilius : 
Gecrg. i. 1 1 ;. 

V'. varias ufus meditando extunderet artes 
Paulatitn. 
Non enim alia hie proponitur inveniendi methodus, quam cujus bruta ipfa funtcapacia, 
et quam crebro ufurpant : nimirum attcntilTima circa unam rem folicitudo, ejufque per- 
petua exercicatiOj quas fui confervandi neceffitas hujufmodi animantibus imponit. 
Cicero enim vere admodum ; Vfus uni reideditus, et naturam et artemfaepe "Smelt, Ouare 
fi praedicetur de hominibus, 

Labor omnia vincit 
Tmprobus, et duris urgent in rebus egeftas : 
etiam de brutis limiliter quaeritur, 

S^fis expedivit pftttaco fuum Xa.7gt ? 
Corvo quis au&or fuit, ut magna licccitate lapillos immitteret arbori cavae, ubi a quam 
forre confpexerit, ut furgemem laticem roftro poffet attingere ? Quis viam moni'ravit 
apibus, qui per aerem, tanquam vallum mare, agros floridos, licet multum ab alvea- 
ribus diffitos, folent petere, et favos fuos denuo repetere ? Quis formicam decuit, ut 
grana in colliculo luo reponenda circumroderet prius, nerepofita germinarent, et Cpem 
fuam illuderent ? Quodfi in verfu illo Virgiliano quis notet verhum illud extundere, 
quod dillieultatem rei; et verbum illud paulatim, quod tarditatem innuit ; redibimus 
unde profefti fumus, ad Aegyptiorum illos decs; cum haftenus homines modice ra- 
tionis facultate, neutiquam vero officio artis, ufi fint ad inventa detegenda. 

Secundo, hocipfum, quod aflerimus (fi advertatur paulo diligentius) demonftrat indu- 
ftionis forma, quam proponit diale&ica; qua fcilicet fcientiarum prineipia inveniantur 
et probentur ; quae vitiofa plane eft et incompetens, et naturam tantum abell ut per- 
ficiat, ut etiam earn pervertat et detorquer.t. Qui enim modum acute introfpexerit, 
quo ros ifte adherens fcientiarum, fimilis illidequo loquitur poeta, 

At rei nielli s coelejiia dona, 
colljgatur (cum et, fcientiae ipfae ex exemplis fingulis, partim naturalibus, partim ar- 
tificialibus, tanquam prati floribus et horti, extrahantur) reperiet profe&o animum 
fuapte fponte, et nativa indole, induclionem folertius conficere, quam quae defcribitur 
a dialectics; fiquidem ex nuda enumeratione particularium (ut diale&ici folent) ubi 
non invenitur inlfantia contradiftoria, vitiofe concluditur; neque aliquid aliud hujuf- 
modi induflio producit, quam conjefturam probabilem. Quis enim in fe recipiet, 
cum particularia, quae quis novit, aut quorum meminit, ex una tantum parte compa- 
reant; non delitefcere aliquod, quod omnino repugnet? Perinde ac fi Samuel acquie- 
viffet in iilis Ifai filiis, quos coram adduclos videbat in domo ; et minime quaefi- 
viflet Davidem, qui in agro aberat. Atque haec indu&ionis forma (fi verum omnino 
dicendum fit) tain pinguis eft et craffa, ut incredibile videatur, tarn acuta et fubtilia 
ingenia (qualia in his rebus meditationes fuas exercuerunt) potuiffe eamniundo obtru- 
dere ; nifi illud in caufa fuiffet, quod opera feftinata ad theorias et dogmata contendif- 
fent: particularia autem (praefertim moram in iis longiorem) ex fallu quodam et ela- 
tione animi, defpexiffent. XI 1 i enim exempla, five inltantias partfculares, vice lictorum 
aut viatorum adhibuerunt ad fummovendam turbam, ut dogmatibus fuis viam apeii- 
rent ; neutiquam autem ea inde ab initio in confilium advocarunt, ut legitima fieret et 
matura de rerun veritate de lib emtio, Certe perculferit animos pia et religiofa quae- 

dam 



t2 8 DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. Lib. V. 

dam admiratio, cum videamus eadem calcata reftigia, ad errorem ducentia, in di- 
vinis et humanis. Quemadmodum enim in divina veritate percipienda aegre quis in 
animum inducat, ut fiat tanquam parvulus ; ita in humana perdifcenda, prove&os 
utique, pucrorum more, prima indu&ionum elementa adhuc legere et retra&are, res 
humilis exiftimatur et quail contemnenda. 

Tertio, fi concedatur, principia fcientiarum ex inducYione, qua utuntur, vel fenfu 
et experientia, refte pofie conftitui; certiffimum eft tamen, axiomata inferiora ab iis 
per fyllogifmum non poffe (in rebus naturalibus, quae participant ex materia) refte et 
tuto deduci. In fyllogifmo enim fit reduftio propofitionum ad principia per propofi- 
tiones medias. Haec autem five inveniendi five probandi forma in fcientiis populari- 
bus (veluti ethicis, politicis, legibus, et hujufmodi) locum habet: imo et in theolo- 
gicis ; quandoquidem Deo pro bonitate fua placuerit captui humano fe accommo- 
dare : at in phyficis, ubi natura opere, non adverfarius argumento conftringendus eft, 
elabitur plane Veritas ex manibus; propter longe majorem naturalium operationum, 
quam verborum fubtilitatem : adeo ut fuccumbente fyllogifmo, indu<ftionis (verae fci- 
4 licet et emendatae) officio ubique opus fit, tarn ad principia magis generalia, quam ad 

propofitiones inferiores. Nam fyllogifmi ex propoiitionibus confiftunt ; propofitiones 
ex verbis; verba notionum tefferae font. CHiare fi notiones ipfae (quae verborum 
animae funt) male et varie a rebus abftrahantur, tota fabrica corruit. Neque laboriofa 
vel confequentiarum argumentorum, vel veritatis propofitionum examinatio, rem in 
integrum unquam reftituet ; cum error fit (ut loquuntur medici) in digeftione prima ; 
quae a funftionibus fequentibus non reftificatur. Non igitur abfque magna, et evi- 
denti caufa evenit, ut complures ex philofophis (aliqui autem eorum maxime infignes) 
academici fuerint et fceptici, qui fcientiae humanae et fyllepfium certitudinem fuftule- 
runt ; ultra verifimilitudinem aut probabilitatem negantes earn pertingere. Inficias 
non iverim, vifum effe nonnullis, Socratem, cum fcientiae certitudinem a fe amoveret, 
per ironiam tantum hoc feciffe; et fcientiam diflhnulando fimulaffe; renunciando fci- 
licet iis, quae manifefto fciebat, ut eo modo, etiam quae nefciebat, fcire putaretur. 
Ncque etiam in recentiore academia (quam amplexus eil Cicero) ilia opinio acatalepfiae 
admodum fincere culta fuit. Etenim qui eloquentia floruerunt, hanc fere feftam fibi 
defumpferunt, ut in utramque partem copiofe differendi gloriam affequerentur: unde 
a via ilia reclra, per quam ad veritatem pergere debuiffent, tanquam ad deambulationes 
quafdam araoenas, animi caufa inftitutas, deflexum eft. Conftat tamen, nonnullos 
fparfim in utraque academia (veteri et nova) multo magis inter fcepticos, acatalepiiam 
iitam fimpliciter et integre terroiffe. Verum in hoc maxime ab illis peccatum eft ; 
quod fenfuum perceptiones calumniabamur ; unde fcientias radicims evellebant. Sen-" 
fus vero, licet faepenumero homines aut fallant, aut deftituant, poffint tamen multa 
adjuti induftria ad fcientiiu' iufficere ; idque non tarn ope inftrumentorum (licet et haec 
quoque aliqua ex parte profmt) quam experimentorum ejus generis, quae objecta fubti- 
liora, quam pro fenfus facukate, ad objecla fenfu comprehenfibilia producere queant. 
Debuerant autem potius defectum hac in parte imputuffe mentis turn erroribus, turn 
.contumaciae (quae rebus ipfis morigera effe recufat) et pravis demonftrationibus, et 
mpdis ratiocinandi, et concludendi, ex perceptione fenfuum, perperam inftitutis. 
lHa.ec autem loquimur, non quo intelleftui detrahatur, aut negotium totum deferatur, 
.fed quo intelleftui auxilia commoda comparentur et fubminiftrentur, quibus rerum 
ardua et naturae obfeuritatem vincere poftunt. Nemo enim tanta pollet manu^ con- 
ftantia, aut etiam habitu, ut reftam lineam ducere, aut perfetfirum circulum circumicri- 
bere, manu libera point; quod tamen ope regulae, aut circini, facere in promptu eft: 

Haec 



Cap. II. DEAVGMENTISSCIENTIARVM. t»f 

Haec igitur res ipfa eft, quam paramus, et ingenti conatu molimur; ut fcilicet mens 
per artem fiat rebus par; utque inveniatur ars quaedam indicii et dire&ionis, quae 
caeteras artes, earumque axiomata, atque opera detegat, et in confpectum det. llanc 
cnim merito defiderari pofuimus. 

Ars ifta indicii (ita enim earn appellabimus) duas habet partes : aut cnim defcrtur 
indicium -ab experimentis ad experimenta : aut ab experimentis ad axiomata, quae et 
ipfa nova experimenta deiignent. Priorcm harum experientiam literatam nominabi- 
mus, pofteriorem vero interpretationcm naturae, five novum organum. Prior qui- 
dem (ut alibi attigimus) vix pro arte habenda eft, aut parte philofophiae, fed pro fa- 
gacitate quadam ; unde ctiam cam venationem Fanis (hoc nomen ex fabula mutuati) 
quandoque appellamus : attamen quemadmodum poilit quis, in via fua, triplici modo 
progrcdi ; aut cum palpat ipfe in tcnebris ; aut cum alterius manu ducatur, ipfe parum 
\idens; aut denique cum veftigia lumine adhibito regat : fimiliter cum quis experi- 
menta omnigena abfque ulla ferie, aut methodo tentet; ea demum mera elt palpatio: 
cum vero nonnulla utatur in experimentando directione et ordine, perinde elt, ac fi 
manu ducatur. Atque hoc illud eft, quod per experientiam literatam intelligimus : 
nam lumen ipfum, quod tertium fuit, ab interprctatione naturae, live novo organo, 
petendum eft. 

Literata experientia, five venatio Panis, modos experimentandi tractat: earn (cum 
defiderari pofuerimus, ncqueresfit plane perfpicua) pro more et inftituto noftro ali- 
quatenus adumbrabimus. Modus experimentandi praecipue procedit, aut per varia- 
tionem experimenti ; aut per produchonem experimenti ; aut per tranflationem experi- 
ment! ; aut per inverfionem experimenti ; aut per compulfionem experimenti ; aut per 
applicationem experimenti; aut per copulationem experimenti ; aut denique per fortes 
experimenti. Vniverfa vero ifta cohibita funt, citra terminos axiomatis alicujus inve- 
niendi. Ilia enim altera pars de novo organo, omnem tranfitionem experimentorum 
in axiomata, aut axiomatum in experimenta, fibi vindicat. 

Variatio experimenti fit primo in materia; fcilicet, quando experimenrum in jam 

eognitis, certae materiae fere adhaefit ; nunc vero in illis, quae fimilis funt fpeciei, 

tentetur : veluti confectio papyri in pannis linteis tantum probata eft, in fericis mi- 

nime (nil! forte apud Chinenles) neque rurfus in filaccis, compofitis ex fetis et pilis, ex 

quibus conficitur (quod vocamus) camelotum ; neque denique inlands, gofiypio, et 

pellibus; quanquam haec tria poftrema magis effe videntur heterogeaea. Itr.que ad- 

niifceri poilint potius, quam per fe utilia effe. Item infitio in arboribus fruebferis in 

ufu eft, in arboribus lylveftribus raro tentata ; licet perhibeatur ulmum in uhnum infi- 

tam miras producere foliorum umbras. Infitio etiam in fioribus rani admodum eft, 

licet hoc jam coeperit fieri in rolis mufcatellis, quae rolls communibus feliciter inocu- 

lantur. Etiam variationem in parte rei, inter variationes in materia ponimus. Vide- 

mus enim, furculum in truncoarboris infitum felicius pullulare, quam ii terrae indatur. 

Cur non et femen cepae capiti alterius cepae viridis inditum, felicius germinet, quam 

ii nudae terrae commiffum fuerit ? Atque hie radix pro trunco variatur, ut haec res 

infitio quaedam in radice videri poflit. Variatio experimenti fit fecundo in efficiente : 

radii folis per fpecula comburentia, calore ita intenduntur, ut materiam, quae ignem 

facile concipiat, accendere poflint : num et radii lunae, per eadem, ad leniilimum ali- 

quem gradum teporis actuari pofiunt, vt videamus, utrum corpora omnia coeleftia fint 

poteftate calida ? Item calores radiofi, per fpecula fcilicet, intenduntur : num etiam calo- 

res opaci (quales funt lapidum et metallorum antequam candeant) idem patiuntur ; an 

potius funt luminis in hac re partes nonnullae? Item fuccinum et gagates fricata paleas 

Vol- IV. S trahunt; 



I :» 



D E A V GMENTIS S C I E N T I A 11 V M. Lib. V. 

trahunt ; num ctiam et ?.d ignem tepe'fafia ? Variatio experimenti fit tertio in quanto; 
circa quod diligens admodum eft adhibenda cura, cum hoc multi circumftcnt errores. 
Credunt enim homines, aucta aut multiplicata quantitate, pro rata augeri aut multi* 
plicari virtutem. Et hoc fere poftulant et fupponunt, tanquam res fit mathematicas 
cojufdam certitndinis ; quod omnino falfiffimum eft. Globus plumbeus unius librae a 
turri derfliffus (puta) decern pulfuura lpatio, ad terram defcendit: num globus dua- 
rum librarum (in quo impetus ifte, motus, quern vocant, naturalis, duplicari debet) 
fpatio quinque pulfuum terram feriet ? At ille aequali fere tempore defcendet, neque 
accelerabitur juxta rationem quanti. Item fulphuris (puta) drachma una iemilibrac 
chalybis admifta, earn fluere faciet et colliquari: num igitur uncia fulphuris, quatuor 
libris chalybis, ad colliquationem fufficiet. ? At illud non fequitur. Certum enim eft, 
obftinationemmateriuc in patiente,per quantitatem, augeri amplius, quam a&ivitatem 
virtutis in agente. Porro nimium aequae faflit ac parum. Etenim in excoftionibus et 
depurationibus metallorum, error eft familiaris, ut ad excoftionem promovendam; 
aut calorem fornacis, aut additamenti, quod injiciunt, molem augeant. At ilia fupra 
modum awfra operationem impediunt; propterea quod vi et acrimonia fua multum ex 
metallo puro in fumos vertant et afportent; ut et jachira fiat ; et mafia, quae remanet, 
ma^is fit obftinata et dura. Debent igitur homines ludibrium illud mulieris Aefopi 
co^itare : quae fperarar, exduplicata menfura hordei gallinam fuam duo ova quotidie 
parituram: at illaimpinguata nullum peperic Prorfus non tutum fuerit alicui expe- 
rimento naturali confidere, nifi fafta fuerit probatio, et in minore, et in majore quantc, 
Atque de variatione experimenti haftemas. 

Produftio experimenti duplex; repetitio, et extenfio: nimirum, cum aut experi- 
mentum iteratur, aut ad fubtilius quiddam urgetur. Repetitionis exemplum tale fit. 
Spiritns vini fit ex vino per deftillationem unicam ; clique vino ipfo multc acrior et 
fortior: num etiam fpiritus vini ipfe deftillatus five fublimatus, fe ipfum fortitudine 
aeque fuperabit ? At repetitio quoque non abfque fallacia eft : etenim, turn fecunda 
exaltatio, prioris exceflum non aequat ; turn etiam faepenumero per iterationem expe- 
rimenti, poft ftatum five acmen quandam operationis, tantum abeft ut progrediatur 
natura, ut potius relabatur. judicium igitur in hac re adhibendum. Item argentum 
vivum, in linteo, aut alias in medio plumbi liquefafti, cum refrigefcere coeperit, in- 
fertum, ftupefit ; nee amplius fluit : num et idem argentum vivum, fi faepius immif- 
fum fuerit, ita figetur, ut fiat malleabile? Extenfionis exemplum tale fit: aqua in 
fununo pofita, et penlilis facta, et per roftrum vitri oblongum in vinum dilutum im- 
merfa, feparabit aquam a vino : vino in fummum fe paulatim recipiente, aqua in imo 
fubfidente : num etiam, quemadmodum vinum et aqua (corpora fcilicet diverfa) hoc 
ingenio feparantur, poffint quoque partes vini (corporis nimirum integri) fubtiliores a 
craffioribus feparari; ut fiat tanquam dellillatio per pondus, et in fummo reperiatur 
aliquid fpiritui vini proximum, fed forte delicatius ? Item magnes ferrum integrum 
trah.it: num etiam fruftum magnetis in diffolutione ferri immerfum, ferrum adfealli- 
ciet, et fe ferro obducet ? Item, verforium acus nauticae fe ad polos mundi applicat : 
num etiam eadem via et confecutione, qua coeleftia? Videlicet, ut fi quis acum in 
contrario fitu, hoc eft, in pun&o auftrali ponat, et paulilper tcneat, ac deinde vim 
bmittat : num forte acus ad feptentriones fe conferet, eligendo potius rotare per occi- 
dentem in fitum defideratum, quam per orientem ? Item, auram argentum vivurm 
juxta pofitum, imbibit : num vero aurum recipit illud argentum vivum intra fe, fine 
extenfione molis fuae, ut fiat mafl'a quaedam ipfo auro ponderofior ? Item. homine3 
memoriae ferviunt, collocando imagines perfonarum in Loeis. Num etiam idem afte* 

quentur,. 



■Cap.II. DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. 131 

quentur, miffis loci?, et affingendo aftiones aut habitus perform ? Atquc de producri- 
one experiment hactenus. 

Tranllatio experimenti triplex: aut a naturavel cafu in artem :"aut abarte vol pra- 
ctica alia in aliam: aut a parte alicujus artis in partem diveriam ejufdem. Tranflatio- 
nisa natura aut cafu in artem innumcra funt exempla: adeo utomnes fere artes mecha- 
nicae, a tenuibus initiis, natura aut cafu praebitis, ortum habuerint. Adagio receptum 
crat, ■: contra bctrum citius mature/cere: id quod de mutuis amicitiae operis ec 

officiis increbuit. At noitri cydrae (vini fcilicet ex pomis) confectores, hoc opii 
imitantur. Cavent enim ne poma tundantur aut exprimantur, antequam, nonnullo 
tempore in acervos conjecta, mutuo contaftu maturuerint; unde nimia potu; aciditas 
emendetur. Item, Iridum artificiofarum imitatio ex afperfione fpifla guttularum, . 1 
iridibus naturalibus ex nube rofcida, facili ductal txanflata eft. Item, modus deftillan,- 
di, vel ex alto peti, ex imbribus fcilicet, autrore; velexhumili illoexperimentogut- 
tarum, in patinisollis aquae bullientis fuperimpolitis, adhaerentium, defumi potuir. 
Tonitrua autem et fulgura imitari Veritas quiseiTet, nifi operculum monachi illiusche- 
mici, magno impetu et fragore, fubito in fublime j actum, fubmonuiller. Verumquo 
haec res magisexemplis abundet, eo pauciora adducere opus fuerit. Debuerant autem 
homines, ii illis utilia inquirere vacaret, naturalia opificia et operationes fingulas, at- 
tente, et minutim, et ex compofito intueri ; et fecum perpetuo, et acriter cogitare, 
quaenam ex ipfis ad artes transferri poffit. Speculum enim artis natura : nee pauciora 
funt experimenta, quae ab arte in artem, feu a practica in prachcam, transferri polTunt ; 
licet hoc rarius in ufu fit. Natura enim ubique omnibus occurrit ; at artes fingulae 
artificibus tantum propriis cognitae funt. Specilla ocularia ad viiumdebilemjuvandum 
inventa funt : num et comminifci quis queat aliquod inftrnmentum, qiK)d auribus ap- 
penfum furdaftris ad audiendum juvet? Item, imbalfamationes et mel cadavera con- 
iervant ; annon poffit aliquid ex his in medicinam transferri, quod etiam a ivis corporibus 
profit ? Item, figillorum praclica in cera, caementis, et plumbo, antiquafuit: at haec 
etiam impreffioni in chartis, five arti typographicae, viam monflravit. Item, fal incoqui- 
nariacarnes condit, idque melius hieme, quam aeftate. Annon hoc ad balnea utiliter 
transferri poffit, eorumque temperamentum, quando opus fuerit, vel imprimendum, 
vel extrahendum. Item, fal in nupero experimento, de conglaciationibus artificialibus, 
magnas vires ad condenlandum obiinere reperitur : annon poffit hoc transferri ad con- 
denfationes metallorum : cum jampridem notum fit, aquas fortes, ex nonnuljis falibus 
compofitas, dejicere et praecipitare arenulas auri ex metallis aliquibus auro ipio minus 
denlis ? Item piftoria imagine memoriam rei renovat : annon hoc traduc*tum eil in 
artem earn, quam vocant, memoriae? De his in genere monitum lit; quod nihil ad 
imbrem quendam inventorum utiiium, eorundemque novorum, veluti coelitus dedu- 
cendum, tantum valere poffit, quantum, ii experimenta compiurium artium mecha- 
nicarum, uni homini, aut paucis, qui fe invicem colloquiis acuere poffiut, in notitiam 
venerint : ut per hanc, quam dicimus, experimentorum tranllationem, artes fe mutuo 
fovere, et veluti commixtione radiorum accendere polhnt. Quamvis enim via ratio- 
Balis per organum longe majorafpondeat; attamen haec fagacitas, per experientiam 
literatam, plurima interim exiis, quae in proximo funt, in genus humaiium, tanquam 
miffilia a'pud antiquos donativa, pfojicient et fpargent. Supereft ilia tranllatio dc pane 
artis in partem diverfam ; quae parum differt a tranilatione de arte in artem : verum 
-quia artes nonnullae fpatia magna occupant, ut etiam tranllationem experimentorum 
ferre intra fe ipfas poffint, hanc etiam fpeciem tranflationis fubjungere vifum eft : prae- 
cipue, quia magni prorlus eft in nonnulla arte momenti. P'uriraum enim ad artem 

S 2 medicinae 



lak DE AVGMENTIS SC1ENTIARVM. Lib. V. 



? 



medicinae adamplificandam profuerit, fi experimenta partis illius medicinae de cura- 
tionibus morborum ad partes illas de tuenda fanitate, et prolongatione vitae, transfer 
rantur. Si enim opiatum aliquod infigne ad fpirituum, in morbo peftiknti, furibun- 
dam incenfionem reprimendam fuffecerit, non dubitet quifpiam, quin fimile aliquod, 
debita dofi familiare redditum, etiam incenfionem earn glifcentem, et obrepentem, 
quae per aetatem fit, aliqua ex parte iraenare et retardare pofnt. Atque de tranfla- 
tione experimenti ha&enus. 

Inverfio experimenti fit, cum contrarium ejus, quod experimento conftat, probatur. 
Exempli gratia: calidum per fpecula intenditur: mini etiam frigidum? Item, calidum 
fe dirTundendo, fer tur tamen potius in furfum : num etiam frigidum fe diffundendo, fertur 
magis in deorfum ? Exempli gratia, accipias bacillum ferreum, illudque in uno fine 
calefacias; et deinde erigas ferrum, parte cakfacla fubtus locata; in fuperiore parte 
manu appofita, a£tutum manum aduret ; parte autem cakfafta fupra locata, et ma- 
nu fubtus, multo tardius aduret. Nuin etiam, fi totum bacillum cakfiat, et finis alter 
nive, vel fpongia, in aqua frigida tinchi, madefiat: fi nix aut fpongia fuperius loce- 
tur, num (inquam) frigus deorfum mittet citius, quam inferius locata, furfum ? Item, 
radii folis fupra album diffiliunt, fupra nigrum congregantur : num etiam umbrae fuper 
nigrum difperduntur, fuper album congregantur ? Id quod in loco tenebrofo, luce 
per foramen exiguum tantum immiffa, fieri videmus, ubi imagines rerum, quae foras 
funt, fuper papyrum, quae alba eft, excipiuntur, fuper nigrum minime. Item, vena 
frontis ad dolorem hemicranicum inciditur : num etiam hemicranium fcarificatur ad fo- 
dam ? Atque de inverfione experimenti hactenus. 

Compuliio experimenti fit, ubi urgetur et producitur experimentum, ad annihila- 
tionem vel privationem virtutis : in reliquis enim venationibus, fera capitur tantum; 
at in ifta, occiditur. Exemplum compulfionis tale eft. Magnes ferrum trahit: urge 
ergo ferrum, aut urge magnetem, ut amplius non fiat attra&io : veluti, num forte fi 
magnes uftus fuerit, aut in aquis fortibus maceratus, virtutem fuam deponet, aut fal- 
temremittet? Contra, fi chalybs aut ferrum in crocum martis redigantur, vel in cha- 
lybem, quern vocant praeparatum, vel etiam in aqua forti folvantur, num adhuc ea 
alliciat magnes? llurfus. Magnes ferrum trahit per univerfa, quae novimus, media; 
nempe fi interponatur aurum, argentum, vitrum. Vrge igitur aliquod medium, fi fieri 
poffit, quod virtutem intercipiat: probetur argentum vivum: probentur oleum, gum- 
mi, cafbo ignitus, et alia, quae adhuc probata non funt. Item, introdu&a funtnuper 
perfpicilla, quae vilibilia minuta miris modi's multiplicent. Vrge ufum eorum, vel 
ad fpecies tarn pufillas, ut amplius non valeant : vel ita grandiufculas, ut confundan- 
•.ur. Scilicet, num poterint ilia in urina clare detegere ea, quae alias non perfpice- 
rentur ? Num poterint in gemmis, ex omni parte puris et nitidis, grana aut nubeculas 
con ipicienda dare? Num et pulvifcula in fole (quae Democrito pro atomis fuis, et 
jirincipiis rerum, faliiffime objiciebantur) tanquam corpora grandiufcula monftrare? 
Num pulvcrem crafiiukulum, ex cinnabari, et cerufla, ita oftendere diftributum, 
ut appareat hie granula rubra, III ic alba? Num rurfus, imagines majores (puta 
(acicm, oculum, etc.) in tantum multiplicatas oftendere, in quantum pulicem, aut 
vermiculum ? Numbyflum, aut hujufmodi, textile linteum delicatius, et paulo aper- 
rius, ita foraminatum oftendere, ac fi eflet rete ? Verum in compulfionibus experi- 
mentorum minus moramur, quia fere extra limites experientiae literatae caelum, et 
ad caulas, et axiomata, et novum organum potius fpectant. Vbicunque enim fit nega- 
te va, aut privativa, aut excluliva; coepit iam praeberi lux nonnulla ad inventionem 
formaraai. Atque de compuliione experimenti haftenus. 

Applicatio 



Cap.it. de a vg mentis scientiarvm. tr 



3.1 



Applicatio experimenti nihil aliud eft, quamingeniofa traduttiocjus, ad experimen- 
tum aliud aliquod utile. Exemplum talc lit. Corpora quaeque iuas habent dimenfio- 
nes, fua pondera : aurum plus ponderis, minus dimenfionis, quam argcntum ; aqua, 
quam vinum. Ab hoc traducitur experimentum utile, ut ex menfura impleta, et 
poudere cxcepto, poffis dignofcere quantum argenti fuerit admixtum auro, vel aquae 
vino. Qiiod fuit Eugnxs illud Archimedis. Item, carncs in nonnullis cellis citius 
putrefiunt, quam inaliis: utile fuerit, experimentum hoc traducere ad dignofcendos 
acres, magis aut minus falubres ad habitationcm ; ubi icilicet carnes diutius vindicentur 
a putredine: pollit idem appljcari ad revelandas falubriores aut peftilentiores tempe- 
ftates anni. Verum innumera hint ejufmodi. Evigilent modo homines : ct oculos 
perpetuo, alias ad naturam rerum, alias ad ufus humanos vertant. Atque de appli- 
catione esperimenti haftenus. 

Copulatio experimenti elt applicationum nexus et catena ; cum, quae fingula pro- 
futura non fuiffent ad uium aliquem, connexa valeant. Exempli gratia; rofas aut 
fructus ferotinos habere cupis ; hoc fiet, fi gemmas praecociores avellas ; idem net, 
ii radices, ulque ad ver adultum, denudes, et acri exponas; at multo magis ficopule- 
tur utrumque. Item, ad refrigerandum maxime faciunt glacies, et nitrum ; utrum- 
que commixtum multo magis. Verum ct haec res per fe perfpicua eft. Attamen 
fallacia ei faepe fubeffe point (ut et omnibus, ubi defunt axiomata) fi copula fiet ex re- 
bus, quae diverfis, et quail pugnantibus modisoperantur. Atque de cop ulatione expe- 
rimenti ha&enus. 

Reftant fortes experimenti. Hie vero experimentandi modus plane irrationalis eft, 
et quail furiofus ; cum aliquid experiri velle animum fubeat, non quia aut ratio, aut 
aliquod aliud experimentum te ad illud deducat, fed prorfus, quia fimilis res adhuc 
nunquam tentata fuit. Haud tamen fcio an in hac ipfa re (de qua nunc agimus) non 
aliquid magni lateat : fi, inquam, omnem lapidem in natura moveas. Magnalia emm 
naturae fere extra vi as critas ct orbitas notas jacent, ut etiam abfurditas rei aliquando 
juvet. At fi ratio fnnul comitetur, id eft, ut et manifeftum fit, fimile experimen- 
tum nunquam tentatum fuiiTc, ct tamen caufa fubfit magna, cur tentetur; turn vero 
haec res ex optimis eft, et plane iinus naturae excutit. Exempli gratia: in operatione 
ignis fuper aliquod corpus naturale, alterum horum haftenus femper evenit, ut aut ali- 
quid evolet (veluti flamma et fumus, in combuftione vulgari) aut faltem fiatfeparatio 
partium Localis, et ad nonnullam diftamiam, ut in deftillatione, ubi faeces fubfident, 
vaporea in receptacula, poltquam luferint, congregantur. At deftillationem claufam 
(ita enim earn vocare poflumus) nemo mortalium adhuc tentavit : verilimile autem 
videtur vim caloris, h intra clauftra corporis fua in alterando edat facinora ; cum nee 
jachira fiat corporis, nee etiam liberatio ; turn demuni hunc materiae Proteum, veluti 
manicis detentum, ad complures transformationes adafturam, fi modo calor ita tempe- 
• ct alternetur, ut non fiat vaforum confracuo. Eft enim haec res matrici fimilis 
namrali, ubi calor operatur, nihil corporis aut emittitur aut feparatur : niii quod in 
matrice cenjungamr alimentatio ; verum quatenus ad verfionem eadem res videtuv. 
Tales igitur funt fortes experimenti. 

Illud interim, circa hujufmodi experimenta, monemus ; ut nemo animo com ' 
aut quafi confundatur, fi experimenta, quibus incunibit, expeftationi fuae non refpon- 
deant. Etenim quod fuccedit, magis complacet ; at quod non I . faepenu 

non minus informat. Atque illud femper in animo tenendum (quod perpetuo incul- 
camtisj experimenta lucifera etiam adhuc magis quam frucht era ambienda efle. A 
dc luerata experientia haec di&afint, quae (ut jam ante diximus) fagaci 

et 



, 34 DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. Lib. V. 

et odoratio quaedara venatica, quam fcientia. De novo organo autem filemus, neque 
de eo quicquam praelibamus ; quoniam de eo (cum fit res omnium maxima) opus inte- 
grum (annuente favore divino) conficere nobis in animo eft. 

C A P V T T E 11 T I V M. 

Partitio inventivae argumentorum, in promptuariam et topicam. Partitio topicae, in 
generalem et farticularem. Exemplum topicae particidaris, in inquifitione de gram 
et levi. 

INVENTIO argumentorum, inventio proprie non eft. Invenire enim eft ignota 
detegere, non ante cognita recipere aut revocare. Hujufce autem inventionis ufus 
atque officium non aliud videtur, quam ex mafia fcientiae, quae in animo congefta et 
recondita eft, ea, quae ad rem aut quaeitionem inftitutum faciunt, dextere depromere. 
Nam eui parum aut nihil de fubjefto, quod proponitur, innotuit, ei loci inventionis 
non profunt ; contra, cui domi paratum eft, quod ad rem adduci poffit, is etiam abf- 
que arte, et locis inventionis, argumenta tandem (licet non ita expedite et commode) 
reperiet et producet. Adeo ut hoc genus inventionis (licut diximus) inventio proprie 
non fit ; fed reduftio tantum in memoriam, five fuggeftio cum applicatione. Atta- 
men, quoniam vocabulum invaluit et receptum eft, vocetur fane inventio ; fiquidem 
etiam ferae alicujus venatio et inventio, non minus cum ilia intra vivariorum fepta in- 
dagetur, quam cum in faltibus apertis, dici poffit. Miflis vero verborum fcrupulis, 
illud conftet, fcopum et finem hujufce rei efl'e promptitudinem quandam et expe- 
ditum ufum cognitionis noftrae, potius quam ejufdem amplificationem aut incre- 
mentum. 

Atque ut parata fit ad differendum copia, duplex ratio iniri poteft. Aut ut defig- 
netur et quafi indice monftretur, ad cjuas partes rem indagare oporteat ; atque haec 
eft ea, quam vocamus topicam. Aut ut jam antea compofita fint, et in ufum repofita 
argumenta, circa eas res, quae frequentius incidunt et in difceptationem veniunt; at- 
que hanc promptuariam nominabimus. Haec autem pofterior tanquam fcientiae pars 
vix dici meretur, cum in diligentia potius confiftat, quam in eruditione aliqua artifi- 
ciofii. Veruntamen hac in parte Ariftoteles, ingeniofe quidem, fed tamen damnofe, 
fophiftas fui temporis deridet, inquiens : Perinde illos facere, acfi quis calcearium pro- 
feffus, rationem calcei confeiendi non docerct, fed exhiberet tantum calceos complurimos, 
diver fae tamformae quam magnitudinis. Attamen hie regerere liceat ; calcearium, ii 
in officina nil calceorum haberet, neque eos confueret nifi rogatus ; egenum prorfus 
manfurum, et perpaucos inventurum emptores. Sed longe aliter Salvator nofter, de 
divina fcientiae verba faciens, inquit, Omnis fcriba doclus in regno coelorum, funilis eft 
homini patrifamilias , qui prof ert de thefauro fuo nova et vet era. Videmus etiam, prif- 
,cos rhetores oratoribus praecepiffe, ut praelto haberent locos communes varios, jam 
pridem adornatos, et in utramque partem traftatos et illuftratos : exempli gratia, Pro 
fententia legis adverfiis verba legisj et e contra: Pro fide argumentorum adverfus 
teftimonia; et e contra. Cicero autem ipfe, locga doftus experientia, plane afferir, 
poffe oratorem diligentem et fedulum jam praemeditata et elaborata habere, quaecun- 
que in difceptationem venient : adeo ut in <:aufae ipfius aftione, nihil novum, aut 
fubitum inferi necefle fuerit, praeter nomina nova, et circumftantias aliquas fpecialeg. 
At Demoillienis diligentia et folicitudo cq ufque procellit, ut quoniam primus ad cau- 

fam 



C vr. IH. D E A V G M E N T I S SCIENTIARVM. 1^5 

fam aditus et ingreffiis ad animos auditorum pracparandos plurimum virium haberer, 
:rae pretium putarct complura concionum et orationum exordia componere et in 
promptu habere. Atque haec exempla et au&oritates merito Arillotelis opinior.i 
praeponderare poflint, qui nobis auctor foret ut veftiarium cum forfice commutaremus. 
Itaque non fuit omittenda haec pars doctrinae' circa promptuariam, de qua hoc loco 
fatis. Cum enim fitutraque, tarn log'cae, quam rhetoricae communis; vilum eft earn 
inter logica curlim tantum perftringcre ; pleniorem ejus tra&ationem ad rhetoricam 
rqicientes. 

Partem alteram inventivae (nimirum topicam" partiemur in generalem, et particular 
rem. Generalis ill a. eft, quae in dialecYica diligenter et abunde tra&ata eft; ut in ejus 
explicatione morari non fit opus, lllud tamen obiter monendum videtur, topieam 
iftam non tantum in argumentationibus, ubi cum aliis mauum conferimus; verum et in 
iitationibus, cum quid nobilcum ipfi commentamur ant revolvimus, vaiere. Imo, 
neque folummodo in hoc fitam ciTe, ut inde fiat fuggeftio aut admonitio, quid afiir- 
mare, aut aflerere ; verum etiam quid inquirere aut interrogare debeamus. At prudens 
interrogatio, quafi dimidium fcientiae. llccte iiquidem Plato, £>ui aliquid quaerit, id 
ipfum, quod quaerit, generali quadam notions comprehendit : ahter qui fieri potejl ut Mud, 
(um fuerit invent urn, agmfcat f Idcirco quo amplior et certior fuerit anticipatio noltra, 
eo magis dire&a et compendiofa erit inveftigatio. Iidem igitur ilii loci, qui ad intel- 
lects nollri finus intra nos excutiendos, et congeftam illic fcientiam depromendam, 
conducent, etiam ad fcientiam extrinfecus hauriendam juvabunt : ita ut Ji praefto 
fuerit quis rei gnarus et peritus, commode et prudenter de ea interrogari a nobis poflit; 
et fimiliter auctores, et libri, et partes librorum, qui nos de iis, quae quaerimus edoce- 
aut et informent, utiliter deligi et evolvi. 

At topica particularis ad ea, quae dicimus, longe confert magis, et pro re fruchio- 
ima habenda eft. Illius certe mentio levis a nonnullis fcriptoribus fa£ta eft; fed in- 
tegre et pro rei dignitate minime traftata. Verum milium facientes vitium illud et 
faftum, quae nimium diu regnarunt in fcholis ; videlicet, ut quae praefto fint, infi- 
nite, fubtilitate perfequantur; quae pauloremotiora, ne attingant quidem: nos fane to- 
picam particularem, tanquam rem apprime utilem, amplectimur; hoc eft, locos inqui- 
litionis et inventionis particularibus fubjeftis et fcientiis appropriates. Illi autem 
mixtur-ae quaedam funt ex logica et materia ipfa propria fingularum fcientiarum. 
Futilem enim efTe conftat, et angufti cujufdam animi, qui exiftimet artem de fcientiis 
inveniendis, perfe&am jama principio, excogitari et proponi pofle ; eandemque poftea 
in opere poni et exerceri debere. At certo fciant homines, artes inveniendi folidas et 
veras adolefcere et incrementa fumere cum ipfis inventis : adeo ut cum quis primum 
ad perfcrutationem fcientiae alicujus accefierit, poflit habere praecepta inventivae 
nonnulla utilia : poftquam autem ampliores in ipla fcientia progreflus fecerit, poflit 
etiam et debeat nova inventionis praecepta excogitare, quae ad ulteriora eum feiicius 
deducant. Similis eft fane haec res viae initae in planitie : poftquam enim viae partem 
aliquam fuerimus emenfi, non tantum hoc lucrati fumus, ut ad exitum itineris propius 
accefierimus; verum etiam ut, quod reftat viae, clarius profpiciamus : eodem modi), in 
fcientiis, gradus itineris quifque, ea, quae a tergo reliquit, praetervectus, etiam ilia, 
quae fuperfunt, propius dat in confpectum. Hujus autem topicae exemplum, quo? 
iriam earn inter deliderata reponimus, fubjungere vifum eft. 

TOPIC - 



I3< 5 DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. Lu,V, 

T O P I C A P A 11 T I C V L A R I S, 

S I V E 

ARTICVLI I N Q^V I S I T I O N I S de GRAVI et LEVI. 

I. T NQVIRATVR, qualia fint corpora, quae moms gravin.tis funt fufceptibilia; 
J. qualia, quae levitatis ; et li quae fint mediae, five adiaphorae naturae ? 

2. Pofl inquifitionem de gravitate et levitate fimplicem, procedatur ad inquilitionem 
comparatam ; quae nimirum ex gravibus plus, quae minus ponderent, in eodem 
dimenfo? Etiam, quae ex levibus celerius ferantur in altum, quae tardius ? 

3. Inquiratur de eo, quod poflit et operetur quantum corporis ad motum gravitatis ? 
Atqui videatur hoc primo afpe&u quail fupervacuum ; quia rationes motus debeant fe- 
qui rationes quanti. Sed res aliter fe habet : nam licet in lancibus quantitas gravitatem 
corporis ipfius compenfet (viribus corporis undique coeuntibus per repercuifionem, 
five refiftentiam lancium vel trabis) tamen ubi parva datur refiftentia (veluti indecafu 
corporum per aerem) quantum corporis parum valet ad incitationem defcenfus ; cum 
viginti pondo plumbi et libra una, eodem fere fpatio cadant. 

4. Inquiratur utrum quantum corporis ita augeri poflit, ut motus gravitatis prorfus 
deponatur ; ut fit in globo terrae, qui penfilis eft, non cadit ? Vtrum igitur pollint eflfe 
aliae maflae tam grandes, ut fe ipfae fuftentent ? Nam latio ad centrum terrae res 
fiftitia eft ; atque omnis mafia grandis motum lationis quemcunque exhorret, nifi ab 
alio appetitu fortiori vincatur. 

5. Inquiratur de eo, quod poffit et operetur refiftentia corporis medii, vel occur- 
rentis, ad regimen motus gravitatis? Corpus vero defcendens aut penetrat et fecit 
corpus occurrens, aut ab eo fiftitur. Si pcnctret, fit penetratio; aut cum levi refi- 
ftentia, ut in acre ; aut cum fortiori, ut in aqua. Si fiftatur, fifritur aut refiftentia 
-diipari, ubi fit praegravatio, ut fi lignum fuperponatur cerae ; aut aequa, veluti ii 
aqua fuperponatur aquae, aut lignum ejufdem generis ligno ; id quod appellat fchola 
(apprehenfione quadam inani) Non -ponderate corpus nifi extra locum fuum Atque 
haec omnia motum gravitatis variant: aliter enim moventur gravia in lancibus, aliter 
in decafn : etiam aliter (quod mirum videri pollit) in lancibus pendentibus in acre, ali- 
ter in lancibus immerlis in aqua ; aliter in decafu per aquam; aliter in natantibus five 
veftis fuper aquam. 

6. Inquiratur de eo, quod poflit et operetur figura corporis defcendentis ad re- 
gendum motum gravitatis; veluti figura lata cum tenuitate, cubica, oblonga, rotunda, 
.pyramidalis ; et quando fe vertaut corpora, quando eadem, qua dimittuntur, polltura 
permaneant ? 

7. Inquiratur de eo, quod poflit et operetur continuatio et progreflio ipfius cafus 
five defcenfus ad hoc, ut majori inckatione et impetu feratur ; et qua proportione et 
quoufque invalefcat ilia incitatio ? Siquidem veteres levi contemplatione opinati funt 
(cum motus naturalis fit ifte) eum perpetuo augeri et intendi. 

8. Inquiratur deeo, quod poflit et operetur diitantia aut proximitas corporis defcen- 
dentis a terra, ad hoc, ut celerius cadat, aut tardius, aut etiam non omnino (li modo 
fuerit extra orbem aftivitatis globi terrae ; quae Gilberti opinio fuit) atque fimul de 
eo.qucd operetur immeriio corporis defcendentis magis in profundum terrae, aut collo* 

4 catio 



Cap. III. DE A V G E INI N T I S SCIENTIARV M. 1 37 

catio ejufdem propius ad fuperficiem terrae? Etcnim haec res etiam motum variat, ut 
operantibus in mineris perfpe&um eft. 

9. Inquiratur de eo, quod poflit et operetur differentia corporum, per quae motus 
gravitatis dirlunditur et communicatur : atque utrum aeque coramunicetur per corpora 
raollia et porofa, ac per dura et folida : veluti fi trabs lands fit ex altera parte lingu- 
lae lignea, ex altera argentea (licet fucrint rcduclae ad idem pondus) utrum nou pro- 
gignat variationem in lancibus? Similiter, utrum metallum, lanac, aut veficae inflatae, 
luperimpofitum, idem ponderet, quod in fundo lancis ? 

10. Inquiratur de eo, quod poflit et operetur in communicatione motus gravi- 
tatis diftantia corporis a libramine : hoc eft, cita et fera perceptio incubitus five de- 
preffionis: veluti in lancibus; ubi altera pars trabis eft longior (licet redu&a ad idem 
pondus) an inclinet hoc ipfum lancem? Aut in tubis arcuatis, ubi longior pars cer- 
te trahet aquam, licet brevior pars (fafta fcilicet capacior) majus contineat pondus 
aquae. 

1 1. Inquiratur de eo, quod poflit intermixtio five copulatio corporis levis cum cor- 
porc gravi, ad elevandam corporis gravitatem, ut in pondere animalium vivorum et 
mortuorum ? 

12. Inquiratur de fecretis afcenfibus et defcenfibus partium leviorum et graviorum 
in 111:0 corpore intcgro : unde fiant fiiepe accuratae ieparationcs ; ut in kparatione 
vini et aquae ; in afcenfione floris laftis, et fimilibus. 

1 j. Inquiratur, quae fit linea et directio motus gravitatis, et quatenus fequatur vel 
centrum terrae, id eft, maffiun terrae ; vel centrum corporis ipfius, id eft, nixum 
partium ejus. Centra enim ilia ad demonftrationes apta funt, in natura nihil 
valent. 

■ up Inquiratur de comparatione motus gravitatis cum motibus aliis ; quos fcilicet 
vincat, quibus cedat ? Veluti in mom (quern appellant) violento, motus gravitatis 
compefcitur ad tempus : etiam, cum pondus longe majus ferri ab exiguo magnete 
attollitur, cedit motus gravitatis motui fympathiae. 

1 s- Inquiratur de motu aeris, utrum feratur furfum, an fit tanquam adiaphorus ? 
Quod difficile eft inventu, nifi per experimenta aliqua exquifita : nam emicatio aeris in 
fundo aquae fit potius per plagam aquae, quam per motum aeris, cum idem etiam fiat 
in ligno. Acr autera acri commiftus nihil prodit, cum non minus levitatem cxliibeat 
aer in aere, quam gravitatem aqua in aqua: in bulla autem, exili obduchi pellicula, 
ad tempus ftat. 

16. Inquiratur, quis fit terminus levitatis? Neque enim quemadmodum centrum 
terrae pofuerunt centrum gravitatis, volunt (credo) ut ultima convexitas coeli lit tcrmi- 

levitatis. An potius, veluti gravia videntur eoufque ferri, ut decumbant, et tan- 
quam ad immobile; ita levia eoufque ferantur, ut rotari incipiant, et tanquam ad m - 
ram fine termino? 

17. Inquiratur quid in caufa fit, cur vapores et halitus eoufque in altum, ac fita eft 
regio (quam vocant) media aeris, ferantur ; cum et crafliufcuiae fint materiae, et ra- 
dii folis per vices (noftu fcilicet) ceflent ? 

10. Inquiratur de regimine motus flammae in furfum; quod eo abftrufius eft, q 
fingulis rriomentis flamma perit, nifi forte in medio flammarum majorum; ctenitn 
abruptae a continuitate fua parum durant. 

19. Inquiratur de motu in furfum ipfius activitatis calidi ; veluti cum calor in ferro 
tandente citius glifcit in furfum, quam in deorfum. 

Vol. IV. T Exemplirm 



T 3 8 



DEAVGMENTIS S C I E N T I A R V M. Lib. V, 

Exemplum igitur topicae particularis tale fit : illud interim, quod monere occepi- 
mus, iterum nionemus, nempe ut homines debeant topicas particulars fuas alternare, 
ita ut, poll majores progreffus aiiquos in inquilitione fa&os, aliam et fubinde aliam 
inltituant topicam, fi modo fcientiarum faftigia confcendere cupiant. Nos autem 
topicis particularibus tantnm tribuimus, ut proprium opus de ipfis, in fubjeftis natu- 
ralibus dignioribus et obfcurioribus, conficere in animo habeamus. Domini enim 
quaeftionum fumus, rerum non item. Atque de inventiva hactenus. 

CAPVT Q^V A R T V M. 

Partitio art is jud'icandi in judicium per indudtionem, et per fyllogifmum. Quorum prius 
aggregatur organo novo. Partitio prima judicii per fyllogifmum in reduclionem 
reclani et inverjam. Partitio fecunda ejus in analyticum* et doclrinam de elenchis. 
Partitio daclrinae de elenchis in elencbos fopbifmatiim, elenchos bermeniae, et elenchos 
ima^inum, five idolorum. Partitio idolorum in idola tribus, idola fpecus, et idola 
fori. Appendix artis judicandi, videlicet de analogia demonftrationum pro natura 
fubjefti. 

TRANSEAMVS nunc ad judicium, five artem judicandi, in qua agitur de natara 
probationum five demonftrationum. In arte autem ilia judicandi (ut etiam 
vulgo receptum eft) aut per induftionem, aut per fyllogifmum concluditur : 
nam enthymemata et ex empla, illorum duorum compendia tantum funt. At qua- 
tenus ad judicium, quod fit per induftionem, nihil eft, quod nos detinere debeat : uno 
fiquidem eodemque mentis opere illud, quod quaeritur, et invenitur et judicatur. 
Neque enim per medium aliquod res tranfigitur, fed immediate, eodem fere modo, 
quo fit in fenfu. Quippe fenfus, in objectis fuis primariis, fimul et objefti fpeciem 
arripit, et ejus veritati confentit. Aliter autem fit in fyllogifmo ; cujus probatio 
immediata non eft, fed per medium perficitur. Itaque alia res eft inventio medii, 
alia judicium de confequentia argumenti. Nam primo difcurrit mens, poftea acquief- 
cit. At indu&ionis formam vitiofam prorfus valere jubemus ; legitimam ad novum 
organum remittimus. Itaque de judicio per induftionem hoc loco fatis. 

De illo altero per fyllogifmum quid attinet dicere, cum fubtilifnmis ingeniorum 
limis haec res fere attrita fit, et in multas minutias redafta? Nee mirum, cum fit res, 
quae cum intelle&u humano magnam habeat fympathiam. Nam animus humanus' 
miris modis ad hoc contendit et anhelat, ut non penlilis fit, fed nancifcatur aliquid 
fixuin et immobile, cui tanquam firmamento, in tranfcurfibus et difquifitionibu'j fuis^ 
innitatur. Sane quemadmodum Ariftoteles probare conatur inveniri in omni mota 
corporum aliquid, quod quiefcit ; et fabulam antiquam de Atlante, qui ipfe ereftus 
coelum humeris fuftinuit, pereleganter ad polos mundi traducit, circa quos conver- 
fiones expediuntur : fimiliter magno ftudio appetunt homines aliquem habere intra fe. 
cogitationum Atlantem, aut polos, qui intellectus fluctuationes et vertigines aliquatenus 
regant; timentes fcilicet, ne coelum ipforum ruat. Itaque ad principia fcientiarum 
conftituenda praepropere feftinarunt, circa quae omnis difputationum varietas verte- 
retur, fine periculo ruinae et cafus ; nefcientes profeclo eum, qui certa nimis propere 
captaverit, in dubiis finiturum : qui autem judicium tempeftive cohibuerit, ad certa 
perventurum. 

i Manifeflum 



Cap. III. D E AVGMENTIS SCIENTIARVM. 

Manifeftum eft igitur, artem hanc judicandi per fyllogifmum nihil aliud efie, quam 
rcduftionem propofitionum ad principia per medios terminos. Principia autem con- 
fenfu recepta intelliguntur, atque a quaeftione eximuntur. At terminorum mediorura 

inventio libero ingeniorum acumini et invelligationi permittitur. Ell autem reduftio 
ilia duplex, direfta fcilicet, et inverla. Directa eft, cum ipfa propolitio ad ipfum 
principium reducitur : id quod probatio oftenfiva vocatur. Inverfa eft, cum contradi- 
&oria propofitionis reducitur ad contradictorium principii ; quod vocant probationem 
per incommodum. Numerus vero terminorum mediorum, five fcala eorum, minuitur 
aut augetur, pro remotione propofitionis a principio. 

His poiitis, partiemur artem judicii (ficut vulgo fere folet) in analyticam, et doclri- 
nam de elenchis : altera indicat, altera cavet: analytica cnim veras formas inftituit de 
confequentiis argumentorum ; a quibus fi varietur, five defle&atur, vitiofa deprendi- 
tur effe conclulio: atque hoc ipfum in fe elenchum quendam five redargutibnem cqn- 
tinet. Rectum enim (ut dicitur) et fui index eft, et obliqui. Tutiffimum nihilominus 
eft elenchos velutimonitoresadhibere, quo facilius detegamur fallaciae, judicium alio- 
quin illaqueaturae. In analytica vero nihil deliderari reperimus, quinpotius oncratur 
fupcrfluis, quam indiget accelhonibus. 

Doftrinam de elenchis in tres partes dividere placet ; elenchos fophifmatum, elen- 
chos hermeniae, et elenchos imaginum five idolorum. Dodlrinade elenchis fophifma 
turn apprime utilis eft : quamvis enim pinguius fallaciarum genus, a Seneca, non in- 
fcite comparetur cum praeftigiatorum technis; in quibus quo pafto resgeratur nefci- 
mus; aliier autem fe habere rem, quamvidetur, fatis novimus : fubtiliora tamen fo- 
phifmata non folum id praeltant, ut non habeat quis quod refpondeat ; fed et judicium 
ipfum ferio confundunt. 

Haec pars de elenchis fophifmatum praeclare traftata eft ab Ariftotele quoad prae- 
cepta : etiam a Platone adhuc melius, quoad exempla ; neque illud tantum in perfona 
fophiftarum antiquorum (Gorgiae, Hippiae, Protagorae, Euthydemi, et reliquorum) 
vcrum etiam in perfona ipfius Socratis, qui cum illud femper agat, ut nihil affirmet, 
fed a cacteris in medium addu&a infirmet, ingenioliftime objectionum, fallaciarum, et 
redargutionum modos expreftit. Itaque in hac parte nihil habemus, quod defideremus. 
Illud interim notandum ; quamvis ulum hujus do&rinae probum et praecipuuminhoc 
pofuerimus, ut rechirguantur fophifmata; liquido nihilominus patere, ufuni ejus dege- 
nerem et corruptum ad captioneset contradi&iones per ilia ipfa fophifmata ftruendaset 
concinnandas fpecliare. Quod genus facultatis etiam pro eximio habetur, et haud par- 
vas affert utilitates. Licet eleganter introducla lit a quopiam ilia differentia inter ora- 
torem et fophiftam ; quod alter tanquam leporarius curfu praeftet ; alter tanquam le- 
pus ipfe flexu. 

■uuntur elenchi hermeniae : ita enim (vocabulum potius, quam fenfum ab Arifto- 
tele mutuantes) eos appellabimus. lledigamus igitur hominibus in memoriam ea, 
quae a nobis de tranfeendentibus, et de adventitiis entium conditionibus, five adjunftis 
(cum de philofophia prima ageremus) fuperius dicTta funt. Ea funt, majus, minus ; 
am, paucum; prius, pofterius; idem, diverfum; potentia, aftus; habitus, priva- 
tio ; totum, partes ; agens, patiens ; motus, quies ; ens, non ens; et fimilia, Imprimis 
m meminerint et notent differentes eas, quas diximus, harum rerum contcmpla- 
: videlicet quod poftlnt inquiri vel phylice, vel logice. Phylicam autem circa 
eas traftationem philofophiae primae aftignavimus. Supereftlogica : ea vero ipfa eft 
res, quam in praefenti doctrinam de elenchis hermeniae nominamus. Portio certe eft 
haec dofliir.ae iana et bona. Hoc enim habent notiones illae generales et communes,. 

T 2 ut 



i ;■; 



140 



DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. Lib. V. 

ut in omnibus difputationibus ubique intercurrant ; adeo ut, nifi. accurate, et anxio cum 
judicio, bene jam ab initio diftinguantur, univerfo difputationum lumini caliginem 
miris modis oftufurae fint ; et eo rem fere dedu&urae, ut defmant difputatiories in pu r 
gnas verborum. Etenim aequivoCationes, et malae acceptiones verborum (praefertim 
huj us' generis) funt fophifmata fophifmatum. Quare etiam melius viium eft iftarum 
tractatioucm feorfum conftituere, quam earn, vel in philofophiam primam five meta- 
phyficam recipere ; vel ex parte analyticae fubjicere, ut Ariftoteles fatis confufe fecit. 
Dcdimus autem ei nomen ex ufu, quia verus ejus ufus eft plane redargutio, et cautio 
circa ufum verborum. Quinimo partem illam de praedicamentis, fi recte inftituatur, 
circa Cautiones de non confundendis aut tranfponendis definitionum et divifionum ter- 
minis praecipuum ufum fortiri exiftimamus, et hue etiam referri malumiy. Atque 
de elenchis hermeniae hactenus. 

Ad elenchos vero imaginum five idolorum quod attinet, funt quidem idola profun- 
diilimae mentis humanae fallaciae. Neque enim fallunt in particularibus, ut caeterae; 
judicio caliginem offundendo, et tendiculas ftruendo; fed plane ex praedifpoiitione 
mentis prava, et perperam conftituta, quae tanquam omnes intellects anticipationes 
detorquet et inficit. Nam mens humana (corpore obducta et obfufcata) tantum abei't 
ut fpeculo piano, aequali, et clarofimilis fit (quod rerum radios fincere excipiat et re- 
flectat) ut potius fit inftar fpeculi alicujus incantati, pleni fuperftitionibus et fpectris, 
Imponuntur autem intelleclui idola, aut per naturam ipfam generis humani generalem • 
aut per naturam cujufque individualem; aut per verba, five naturam communicativam. 
Primum genus idola tribus ; fecundum idola fpecus; tertium idola fori, vocare confue- 
vimus. Eft et quartum genus, quod idola theatri appellamus, atque fuperinductum 
eft a pravis theoriis, five philofophiis, et perveriis legibus demonftrationum : verum 
hoc genus abnegari poteft et deponi ; itaque illud in praefentiaomittemus. At reliqua 
plane obfident mentem, neque prorfus evelli poffunt. Igitur non eft, quod quis in 
iftis analyticam aliquam expedlet ; fed doctrina de elenchis eft circa ipfa idola do- 
ftrina primaria. Neque (fi verum omnino dicendum fit) doftrina de idolis in artem 
redigi pofiit; fed tantum adhibenda eft, v\d ea cavenda, prudentia quaedam contem- 
plativa. Horum autem trachuionem plenam et fubtilem ad novum orgauum amanda- 
mus ; pauca generaliter tantum de iis hoc loco difturi. 

Idolorum tribus exemplum tale fit. Natura intellectus humani magis afficitur affir- 
mativis et activis, quam negativis et primitivis, cum rite et ordine aequum fe unique 
praebere debeat. At ille, fi res quaepiam aliquando exiftat et teneat, fortiorem reci- 
pit de ea impreffionem, quam fi eadem longe pluries fallat, aut in contrarium eveniat. 
Id quod omnis fuperftitionis et vanae credulitatis quafi radix eft. Itaque recle refpondit 
ille, qui cum fufpenfa tabula in templo monftraretur eorum, qui vota folverant, quod 
naufragii periculum eftugiffent, atque interrogando premeretur, annon turn demum 
Neptuni numen agnofceret ? quaefivit viciffim, At ubi funt illi depifti, qui poll vota 
nuncupata perierunt? Atque eadem eft ratio fuperftitionum fimilium, ficut in aftrolo-- 
gicis, infomniis, ominibus, et reliquis. Alteram exemplum efthujufmodi; Animus 
humanus (cum fit ipfe fubftantia aequalis etuniformis) majorem praefupponit et afiingit 
in natura rerum aequalitatem et uniformitatem, quam revera eft. Hinc commentum 
mathematicorum, in coeleftibus omnia moveri per circulos perf eclos, rejiciendo lineas 
fpirales : hinc etiam fit, quod cum multa fint in natura monodica, et plena impari- 
tatis, affingat tamen femper cogitatio humana, relativa, parallela, etconjugata; ab 
hoc enim fonte elementum ignis cum orbe luo introductum eft ad conftituendam 
quaternionem cum reliquis tribus, terra, aqua, acre. Chemici autem fanaticam in- 

ftruxerunt 



Cat. III. DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. i 4 i 

ftruxerunt reran) univcrfarum phalangeal, inaniffimo commento inveniri fingentes, in 
quatuor illis fuis dementis (coelo, acre, aqua, et terra) fpecies fingulaa parallelas in\ i- 
cem et con formes. Tertium excmplum eit fuperiori (initimum: quod homo fiat quail 
norma et fpeculum naturae: nequeenim credibile ell (fi fingula percurrantur et noten- 
tur) quantum agmen idolorum philofophiae immilerit naturaliuni operationam ad iimi- 
litudinem a&ionum humanarum redu&io : hoc ipfum, inquam, quod puteturtalianatu- 
i facere, qualia homo facit. Neque multo mcliora funt iila, quam haerefis anthro- 
pomorphitarum, in cellis ?.c folitudine ftupidorum monachorum acta: am fententia 
Epicuii huic ipfi in paganifmo refpondens, qui diis humanam figuram tribuebat. At 
non opus fuit Velleio Epicureo interrogate, Cur Deus coclum ftellis et luminibus, tan- 
quam aedilis, ornaffet? Nam fi i'ummus ille opifex ad modum aedilis fe geffiffet, in 
pulchrum aliquem ct elegantem ordinem ftellas digerere debuuTet, operoiis palatiorum 
laquearibus confimirem; cum e contra aegrequis oftendat, in tarn infinitoftellarum nu- 
mero figuram aliquam vel quadratam, vel triangularem, vel reftilinearem. Tanta eft 
harmoniae difcrepantia inter fpiritum hominis et fpiritum mundi. 

CUied ad idola fpecus attiner, ilia ortum habent e\ propria cujufque natura etaninii 
et corporis ; atque etiam ex educatione et confuetudine, et fortuitis rebus, quae fingulis 
liominibus accidunt. Pulcherrimum cnim emblema eft illud de fpeeu Platonis : fi- 
quidem ii quis (mifia ilia cxquilita parabolae lubtilitatc) a prima infantia, in antro aut 
caverna obfeura et fubterranea, ad maturam ufque aetatem degeret, et tuncderepente 
in aperta prodiret, et hunc coeli et rerum apparatum contueretur ; dubium non eft, 
quin animum ejus fubirent et perftringerent quamplurimae mirae et abfurdiffim. e 
phantafiae. Nos vero fcilicet fub afpeftu coeli degimus ; interea tamen animi in ca- 
vernis corporum noftrorum conduntur ; ut infinitas errorum et faliitatum imagines 
haurire neceffe lit, ii e fpecu iua raro tantum et ad breve aliquod tempus prodeant, et 
non in contemplatione naturae perpetuo, tanquam fub dio, morentur. Embl'emati 
fiquidem illi de fpecu Platonis optime convenit parabola ilia Heracliti; quod homines 
fcientias in mundis propriis, et non in mundo majore, quaerant. 

At idola fori moleftiilima funt, quae exfoedere tacito inter homines, de verbis et 
nominibus impofitis, fe in intelleclum inlinuarunt. Verba autem plerunque ex captu 
vulgi induntur; atque per dilFerentias, quarum vulgus capax e' f , res fecant ; cum 
autem intcllectus acutior, aut obfervatiodiligentior res melius diitinguere veiit, verba 
obftrepunt. Quod vero hujus remedium eft (definitiones fcilicet) in plurimis huic 
malo mederi nequit, quoniamet ipfae definitiones ex verbis confident, et verba grgnant 
verba. Etli autem putemus verbis noftris mos imperare ; et illud facile dictu lit, Lo- 
quendum elle ut vulgus, fentiendum ut fapientes ; quinetiam vocabula artium (quae 
1 peritos folum valent) huic rei fatisfacere videripoffint; et definitiones (de quibus 
diximus) artibus praemiffae (fecundum prudentiam mathematicorum) vocabulorum 
pravas acceptiones corrigere valeant; attamen haec omnia non lufficiunt, quo minus 
verborum praeftigiae et incantationes plurimis modis feducant, et vim quandam intel- 
kftui faciant, et impetum fuum (more Tartarorum fagittationis) retro in intcllecinm 
(unde profecta lint) retorqueant. Quare altiore, et novo quodam remedio, ad hoc 
i a ! urn opus eft. Verum haec jam curfim perftringimus, interim defiderari pronun- 
ciantcs hanc do&rinam, quam elenchos magnos, five de idolis animi humani nativis 
ct adventiuis, appellabimus. Ejus autem tra&ationem legitimam ad Organum Novum 
referimus. 

Supereft artis judicandi appendix quaedam infignis, quam etiam defiderari ftatui- 
mus. Siquidem Arifloteles rem notavit, modum rei nullibi perfecutus eft. Ea 

traiftat 



M* 



D E AVG MENTIS SCIENTIARVM. Lib. V. 

tra&at, quales demonftrationes ad quales materias, five fubje&a, applicari debeant ; ut 
haec doclxinatanquam judicationes judicationumcontineat. Optime enim Ariftoteles, 
Neque demonftrationes ab oratoribus, neque fuafiones a mathematicis requiri deberc 
moner. Vt fi in probationis geuere aberretur, judicatio ipfa non abfolvatur. Quando 
vcro fint quatuor demonftrationum genera, vel per confenfum immediatum et notiones 
communes, vel per induftionem, vel per fyllogifmum, vel per earn (quam refte vo- 
cat Ariftoteles) demonftrationem in orbem (non a notioribus fcilicet, fed tanquam de 
piano;) habent hae demonftrationes fingulae certe fubjefta, et materias fcientiarum, 
in quibus pollent ; alia, a quibus excluduntur. Etenim rigor et curiofitas in pofcendo 
■ probationes nimium feveras in aliquibus ; multo magis facilitas et remiflio in acqirief- 
cendo probationibus levioribus in aliis ; inter ea funt numeranda, quae detrimenti 
plurimum et impedimenti fcientiis attulerunt. Atque de arte judicaaJi haec di<£ta 
fint. 



C A P V T Q^V I N T V M. 

Partitio arhs retinendi five retenfivae in doclrinam de adminiculis memoriae, et doc- 
trlnam de memoria ipfa. Partitio doclrinae de memoria ipfa, in praenotionem et 
emblema. 

ARTEM retinendi five cuftodiendi in duas doftrinas partiemur : doftrinam fcilicet 
de adminiculis memoriae, et doftrinam de memoria ipfa. Adminiculum memo- 
riae plane fcriptio eft : atque omnino monendum quod memoria, fine hoc adminiculo, 
rebus prolixioribus et accuratioribus impar fit ; neque ullo modo, nifi de fcripto, re- 
cipi debeat. Quod etiam in philofophia indu&iva, et interpretatione naturae, prae- 
cipue obtinet : tam enim poflit quis calculationes ephemeridis, memoria nuda, abfque 
fcripto, abfolvere, quam interpretation! naturae, per meditationes et vires memoriae 
nativas et nudas, fufticere ; nifi eidem memoriae per tabulas ordinatas miniftretur. 
Verum mifla interpretatione naturae, quae doftrina nova eft, etiam ad veteres et 
populares fcientias haud quicquam fere utilius efle poifit, quam memoriae adminicu- 
lum folidum et bonum; hoc eft, digeftum probum et eruiitum locorum communium. 
Neque tamen me fugit, quod relatio eorum, quae legimus aut difcimus, in locos com- 
munes damno eruditionis ab aliquibus imputetur, ut quae lectionis curfum remoretur, 
et memoriam ad feriandum invitet. Attamen quoniam adulterina res eft in fcientiis 
praecocem efle et promptum, nifi etiam folidus iis et multipliciter inftruftus ; diligen- 
tiam et laborem in locis communibus congerendis magni prorfus rem efle ufus et firmi- 
tudinis in ftudiis judicamus; veluti quae inventioni copiam fubminiftret, et aciem judi- 
cii inunum contrahat. Verum eft tamen inter methodos et fyntaxes locorum commu- 
nium, quas nobis adhuc videre contigit, nullam reperiri, quae alicujus fit pretii : 
quandoquidem in titulis fuis faciem prorfus exhibeant magis fcholae, quam mundi, 
vulgares et paedagogicas adhibentes divifiones, non autem eas, quae ad rerura medullas 
et interiora quovis modo penetrent. 

Circa memoriam autem ipfam fatis fegniter et languide videtur adhuc inquifitum. 
E:-.tat certe de ea ars quaepiam ; verum nobis conftat turn meliora praecepta de me- 
moria confirmanda et amplianda haberi pofle, quam ilia ars compleftitur ; turn prac- 
ticam illius ipfius artismeliorem inftitui pofle, quam quae recepta eft. Neque tamen 
ambigimus (fi cui placet hue arte ad oftentationem abuti) quin poilint praeftari per' 

earn 



Cap.BE d e avgmentis scientiarv m, 

earn nonnulla mirabilia et portentofa: fed nihilominus res quafi llerilis eft (eo quo 
adhibetur m<xlo) ad ulus humanos. At illud interim ei non imputamus, quod natura- 
lem memoriam ucftruat et fuperoneret (ut vulgo objicitur) fed quod non dextere in- 
ftituta lit ad auxilia memoriae commodanda in negotiis ct rebus feriis. Nos vero hoc 
habemus (fortaffe ex genere vitae noftro politicae) ut, quae artem jaftant, ufum non 
praebent, parvi faciamus. Nam ingentem numcrum nominum aut verborum femel re- 
citatorum eodem ordine ftatim repetere, aut verfus complures de quovis argumenro ex- 
tempore conficere, aut quicquid occurrit fatirica aliqua fimilitudine perftringere, aut 
feria quaeque in jocum vertere, aut contradictione et cavillatione quidvis eludere, et 
ftmilia (quorum in facultatibus animi baud exigua eft copia ; quaeque ingenio et ex- 
ercitatione ad miraculum ufque extolli poiTunt) haec certe omnia, et his fimilia, ncs 
non majoris facimus, quam funambulorum et mimorum agilitates et ludicra : etenim 
eadem forme res funt; cum haec corporis, ilia animi viribus abutantur; et admirationis 
forfitan aliquid habeant, dignitatis parum. 

Ars autem memoriae duplici nititur intentione, praenotione et emblemate. Praeuo- 
tionem vocamus abfcillionem quandam inveftigationis infinitae. Cum enim quis ali- 
rcvocare in mcmoriam conatur, fi nullam praenotionem habeat, aut perceptio- 
ncm ejus, quod quaerit; quaerit certe et molitur, et hac iliac difcurrit, tanquam in in- 
finite Quod G certain aliquant praenotionem habeat, ftatim abfeinditur infinitum, et 
fit difcurfus memoriae magis in vicino; ut venatio damae intra fepta. Itaque et ordo 
maaifefto juvat memoriam. Subeft enim praenotio, id quod quaeritur, tale efTe de- 
bere, ut conveniat cum ordine. Similiter carmina facilius difcuntur memoriter, quam 
profa. Si enim haeretur in aliquo verbo, fubeft praenotio, tale debere efTe verbum, 
quod conveniat cum verfu. Atque ifta. praenotio eft artificialis memoriae pars prima: 
nam in artinciali memoria locos habemus jam ante digeftos et paratos; imagines 
extempore, prout res poftulat, conficimus : at fubeft praenotio talem efle debere 
imaginem, qualis aliquatenus conveniat cum loco. Id, quod vellicat memoriam, et 
aliquo modo munit ad rem, quam quaerimus. Emblema vero deducit intelleftuale ad 
feniibile : fenfibile autem femper fortius percutit memoriam, atque in ea facilius 
imprimitur, quam intellectuale. Adeo ut etiam brutcrum memoria per fenfibile exci- 
tetur, per intellectuale minime. Itaque facilius retineas imaginem venatoris leporem 
^quentis, aut pharmacopoei pyxides ordinantis, aut pedaritii orationein habentis, 
aut pueri verfus memoriter recitantis, aut mimi in fcena agentis ; quam ipfas notiones 
/.ionis, difpofitionis, elocutionis, memoriae aftionis. Sunt et alia, quae pertinent 
ad memoriam juvandam (ut modo diximus) fed ars, quae jam habetur, ex his duobus. 
jam praemiius confiftit. Particulares autem artium defeftus perfequi, fuerit ab-infti- 
tuto noftro recedere. Igitur de arte retinendi five cuftodiae haec dicta fint. Jam 
vero ad quartum membrum logicae, quod traditionem et elocutionem tractat, ordine 
pervenimus. 



M3 



F R 



FRA N C I S C I 

BARONIS DE VERVLAMIO, 

VICE-COMITIS SANCTI ALB AN I, 

D E 

DIGNITATE et AVGMENTIS 

SCIENTIARVM 

LIBER SEXTVS. 
AD REGEM S V V M. 

C A P V T P R I M V M. 

Partitio traditiva in doclrinam de organo fermon'is ; doclrinam de methodo ferments ; 
et doclrinam de Uluflratione fermonis. Partitio doclrinae de organo ferments in do- 
clrinam de notis rerum ; de locutio7ie, et de fcriptione : quarum duae pofleriores gram- 
maticam conjiituunt, ejufque partitiones font. Parti tio doclrinae de notis rerum in 
hieroglyphica et characleres reales. Partitio fecunda grammaticae in literariam et 
philofophantem. Aggregatio po'efeos quoad metrum ad doclrinam de locutione. Ag- 
gregatio doclrinae de ctpbris ad doclrinam de fcriptione. 

CONCEDITVR certe cuivis (rex optime) feipfurn et fua ridere ex ludere. 
Chiis igitur novit, num forte opus iftud noftrurn non defcriptum fuerit et libro 
quodam veteri, reperto inter libros famofiffimae illius bibliothecae Sanfti Viftoris; 
quorum catalogum excepit magifter Francifcus Rabelefius ; lllic enim invenitur 
liber, cui titulus eft, Formicarium artium. Nos fane pufillum acervum pulviiculi 
congeflimus, et fub eo complura fcientiarum et artium grana condidimus, quo for- 
micae reptare poffint, et paulatim conquieicere, et fubinde ad novos fe labores accin- 
gere. At regum fapientiifimus pigros quofcunqne remittit ad fonnicas : nos autem 
pigros eos homines pronunciamus, quibus acquiiitis uti tantum cordi lit ; neque fub- 
inde novas fcientiarum fementes et meffes facere. 

Accedamus nunc ad artem tradendi, live proferendi et enunciandi ea, quae inventa, 
judicata, ac in memoria repoiita funt ; quam nomine generali traditivam appellabi- 
mus. Ea omnes artes circa verba et fermones complee'titur. Quamvis enim ratio fer- 
monis veluti animi lit, tamen in traftando disjungi debent ratio et fermo ; non minus 
quam anima et corpus. Traditivam in tres partes dividemus, doctrinam circa orga- 

num 



Cap. H. DE AVGMENT1S SCIENTIARVM. 

num fermonis, docrrinam circa methodum fermonis, et docrrinam circa fermonis illu- 
itrationem live ornatum. 

Docrrina do organo fermonis vulgo recepta, quae ct grammatica dicicur, duplex eft ; 
altera de locutione, altera de fcriptione. Refte enim Ariftoteles, Cogitationum t (ferae 
verba, verborum titerae. Vtrunque grammaticae afiignabimus, Verum utremaltius 
repetamus, antequam ad grammaticam et partes ejus jam dic"ras veniamus, in genere 
de organo traditivae dicendum eft. Videntur enim effe proles quaedam traditivae alike, 
praeter verba et literas. Hoc igitur plane ftatuendum ell : quicquid fcindi poffit indif- 
ferentias Litis numerofas, ad notionum varietatem explicandam (modo differentiae iliac 
fenfui perceptibiles fint) fieri poffe vehiculum cogitationum de homine in hominem. 
Nam videmus nationes Unguis difcrepantes commercia non male per geftus exercere : 
at in pracrica nonnullorum, qui furdiet muti ufque a nativitate fucrant, et alias erant 
ingeniofi, miros vidimus haberi inter eos et amicos ftios, qui corum geftus perdi- 
difcerant, dialogos. Quinetiam notifiimum fieri jam coepit, quod in China, ct provin- 
ciis ultimi orientis, in ufu hodie fint charafteres quidem reales, non nominales, qui 
fcilicet nee literas, nee verba, fed res et notiones exprimunt. Adeo ut gentes com- 
plures. Unguis prorfus difcrepantes, fed hujufmodi characteribus (quiapud illos latius 
recepti funt) confentientes, fcriptis communicent : eoufque, ut librum aliquem hu- 
jufmodi characteribus conferiptum, quaeque gens patria lingua legere et reddere 
poffit. 

Notae igitur rerum, quae abfque ope aut medio verborum res fignificant, duplicis 
generis funt: quarum prius genus ex congruo ; alteram ad placitum fignificat. Pri- 
ons generis funt hieroglyphica et geftus : pofterioris vero ii, quos diximus, chara- 
fteres reales. Hieroglyphicorum ufus vetuftus admodum, et in veneratione quadam 
habitus; praecipue apud Aegyptios gentem valde antiquam : adeo ut videantur hiero- 
glyphica fuiffe fcriptio quaedam antenata, et fenior iplis elementis literarum, nili 
forte apud Hebraeos. Geftus autem tanquam hieroglyphica tranfitoria funt. Quem- 
admodum enim verba prolata volant, fcripta manent; ita et hieroglyphica geftibus ex- 
prella tranfeunt, depicta durant. Cum enim Periander, confukus de confervanda ty- 
rannide, legatum aftare juberet; atque ipfe in horto deambulans fummitates florura 
eminentiorum carperet, adfedemproceruminnuens; non minus ufus eft hieroglyphico, 
quam fi id in charta depinxiffet. Illud interim patet, hieroglyphica et geftus feinper 
cum re fignificata aliquid fimilitudinis habere ; et emblemata quaedam effe ; unde eas 
notas rerum ex congruo nominavimus. At chara&eres reales nihil habent ex emble- 
mate, fed plane furdi funt ; non minus quam ipfa elementa literarum ; et ad placitum 
tantum eificti, confuetudine autem tanquam paclo tacito recepti. Illud interim liquet. 
vafta ipforum multitudine ad fcribendum opus effe: tot enim effe debent, quot funt 
\ cabula radical ia. Haec igitur portio docrrinae de organo fermonis, quae eft de 
notis rerum, nobis ponitur pro defiderato. Etfi autem tenuis poflit videri effe ejus 
ufus, cum verba et fcriptio per literas fint organa traditivae longe commodiflima ; vi- 
fum eft tamen nobis, veluti rei non ignobilis, aliquant hoc loco mentionem ejus facere. 
Tra&amus enim hie, veluti numifmata rerum intellecrualium : nee abs re fueril 
noffe, quod ficut nummi poffmt confici ex alia materia, praeter aurum et argentum, 
ita et notae rerum aliae polfintcudi, praeter verba et literas. 

Pergamus igitur ad grammaticam. F.a vero veluti viatoris locu 
fcieniias obtinet; non nobilem ilium quidem, fed imprimis tamen lieceffarium ; prae- 
fertim cum fcientiae, noftris feculis, ex Unguis eruditis, non vernaculis, | o ifii 
hauriantur. Neque tamen dignitas ejus parva cenfenda a-ndd idem ant'n 

Vol. IV. U cujufd 



MS 



I 4 6. DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. Lib. Yb 

cu']ufdam vicibus fungatur contra maledictionem illam confufionis linguarum. Sane 
hoc agit induftria humana, ut fe reflituat et redintegrct in benediftionibus ill is, quibus 
culpa lua excidir. Atque contra malediftionem primam generalem de flerilitate ter- 
rae, ct comedendo panem fuum in fudore vultus fui, reliquis artibus omnibus fe mu- 
nit et inilruir. At contra fecundam illam de confufione linguarum advocat in auxi- 
liam grammaticam. Ejus in Unguis quibufque vernaculis exiguus certe ufus eft; in 
externis perdifcendis latior; ampliflimus vero in 111 is Unguis, quae vulgares effe deile- 
runt, ct in libris tantum perpetuantur. 

Grammaticam etiam bipartitam ponemus, ut alia fit literaria, alia philofophica : 
altera adhibe'cur fimpliciter ad linguas, nempe ut eas quis aut celerius pcrdifcat, aut 
einendatius et purius loquatur : altera vero aliquatenus philofophiae miniftrat; qua in 
parte occurrit nobis, Caefarem libros De anahgia confcripfiffe ; atque dubitatio fubiit, 
utrum illi banc, quam dicimus, grammaticam philofophicam tractarint ? Sufpicamur 
tamen nil admodum in illis fuiffe fubulius aut fublimius, fed tantum pracceptiones 
tradidiffe de oratione cafta et integra, neque a confuetudine loquendi prava, neque ab 
ailcctatione a'.iquorum, vitiata et polluta ; in quo genere ipfe excelluit. Veruntamen 
bac ipfa re moniti, cogitatione complexi fumus grammaticam quandam, quae non 
analogiam verborum ad invicem, fed analogiam inter verba et res, five rationem, fe- 
dulo inquirat: citra tamen earn, quae logicae fubfervit, hermeniam. Veftigia certe 
racionis verba funt; itaque veftigia etiam aliquid de corpore indicant: hujus igitur 
rei adumbrationem quandam tenuem dabimus. Primo autem minime probamus curio- 
lam illam inquifitionem, quam tamen Plato vir eximius non contempfit ; nimirum deim- 
poiitione et originali etymologia nominum ; fupponcndo ac ii ilia jam a principio ad 
placitum indita minime fuiffent, fed ratione quadam et iignificanter derivata et dedu- 
aa: materiam certe elegantem, et quali ceream, quae apte fingi et flecti pollit; quo- 
i)iam vero antiquitatum penetralia perfcrutari videtur, etiam quodammodo venerabi- 
lem; fed nihilominus parce veram, et fruftu caffam. Ilia demum, ut arbitramur, foret 
nobiliffima grammaticae fpecies, fiquis in linguis plurimis tarn eruditis quam vulga- 
vihus eximie dot r i:us, de variis linguarum proprietatibus traftaret ; in quibus quaeque 
txcellat, in quibus deficiat, oftendens. Ita enim et linguae mutuo commercio locu- 
pletari pollint ; ct fiet ex iis, quae in fingulis linguis pulchra funt (tanquam Ve- 
nus Apellis) orationis ipfius- quaedam formoiiftima imago, et exemplar quoddam in- 
%ne, ad ienfus animi rite exprimendos. Atque una etiam hoc paclo capientur figna 
baud levia, led obfervatu digna (quod fortaife quifpiam non putaret) de ingeniis et 
moribus populorum et nationum ex linguis ipforum. Equidem libenter audio Cice-- 
ronem notantem, quod apud Graecos defit verbum, quod Latinum illud {ineptuni) 
reddat; Froptcrea (inquit) quod Graecis hoc vitium tarn famil'iare fuit, ut illud infe 
ne agnofccrent quidem : digna certe gravitate llomana cenfura. Quid illud, quod 
Graeci in compoiltionibus verborum tanta liccntia uii funt, Romani contra magnam 
in hac re feveritatem adhibuerunt i* Plane colligat quis, Graecos fuiffe artibus, Piomanos 
rebus gerendis, magis idoneos. Artium enim diftin&iones verborum compofitionem 
fere exigunt : at res, et negotia, fimpliciora verba poftulant. Omin Hebraei tantum 
e-ompolitiones illas refugiunt, ut malint metaphora abuti, quam compofitionem introdu- 
cere. Quinetiam verbis tam paucis et minime commixtis utuntur, ut plane ex lingua, 
ipfa quis perfpiciat, gentem fuiffe illam Nazaraeam, et a reliquis gentibus feparatam. 
Annon et illud obfervatione dignum (licet nobis modernis fpiritus nonnihil retundat) 
antiquas linguas plenas declinationum, cafuum, conjugationum, temporum, et fimi-- 
lium fuiffe; modernas his fere deftitutas, plurima per praepolitiones et verba auxilia=- 

ria.; 



Cap. I. DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. I47 

ria fcgniter expedirc. Sane facile quis conjiciat (utcunque nobis ipfi placeamus) in£*o 
nia priorum feculorum nollris fuuTe muko acmiora et fubtiliora. Innumera funt efuf- 
modi, quae juftum volumen complcre poilint. Non abs re igitur fuerit grainmaticam 
philofophantem a iimplici et literaria diftinguere, et defideratam ponere. 

Ad grammaticam etiam pertinere judicamus omnia ilia, quae verbis quoquo modo 
acciduut, qualia funt fonus, mcnfura, accentus. At prima ilia literarum fimplicium 
cunabula (nempe qua percuffione linguae, qua apertura oris, qua adduiftione labiorum, 
quo nifu gurturis, fingularum literarum fonus generetur) ad grammaticam non perti- 
nent, fed portio funt docftrinae de fonis, fub fenfu et fenlibili traftanda. Sonus, de quo 
loquimur, grammaticus, ad euphonias tantum pertinet et dyfphonias. Illarumquae- 
dam communes funt: nulla enim eft lingua, quin vocalium concurrentium hiatus, aiit 
confonantium concurrentium afperitates aliquatenus refugiat. Sunt et aliae refpecYi- 
vae, quae fcilicet di\ erforum populorum auribus gratae aut ingratae accedunt. Graeca 
lingua dipthongis fcatet; Latina longe parcius: lingua Hifpanica literas tenues odit, 
eafque ftatim vertit in medias: linguae quae ex Gothis fluxere, afpiratis gaudcnt; 
multa funt ejufmodi : verum haec ipfa fortaffe plus fatis. 

At mer.fura verborum ingens nobis corpus artis peperit^ poefim fcilicet, non qua- 
tenus ad materiam (de qua fupra) fed quatenus ad ftylum et figuram verborum, verfus 
nimirum five carmina : circa quae ars habetur quafi pufilla ; exempla accedunt gran- 
di i, et intinita. Neque tamen ars ilia (quam profodiam grammatici appellant) adcar- 
minum genera et menfuras edocendas tantum reftringi debeat: adjicienda enim funt 
praecepta, qucd carminum genus cuique materiae five fubjefto optime conveniat. 
Antiqui heroica carmina hiitoriis et encomiis applicaverunt ; elegos querimoniis, iam- 
bos invectivis, lyricos odis et hyinnis. Neque haec prudentiarecentioribus poetis in Un- 
guis propriis defuit : illud reprehendendum, quod quidam antiquitatis nimium ftu- 
diofi, linguas mcdernas ad menfuras antiquas (heroicas, elegiacas, fapphicas, etc.) 
1 '.cere conati lunr, quas ipfarum linguarum fabrica refpuit, nee minus aures 
In hujufmodi rebus ienfus judicium artis praeceptis praeponendum, ut 
life: 

C; enae fere til a 110ft rae 
Mai vrtris quam placuiffe coc'is, 

a-s eft, fed arris abufus, cum ilia natura.n non perfkiat, fedpervertat. 
Verum quod ad poefim attinet (five de fabulis, five de metro loqnamur) eft ilia (ut Al- 
tai mam herba luxuriins, fine femine nata, ex vigore ipfius terrae ger- 
minans. Quare ubique ferpit et latifTime diffufa eft, ut fupervacuum foret de defect;- 

De ilia igitur cura eft abjicienda. Quod vero ad accen 

"i:s eft de re tarn pufilla dicere ; nifi forte iilud quis notatu dignum 

tet; que.. .s verborum exquifire, ac lutem fententiafum neutiquam - 

fervatkmem venit. Attainen iilud fere uhiverfo generi humano commune eft, ut 

vocem' in fine periodi fiibmittant, in interrogatione elevent, et alia hujufmodi non 

le graminatitae parte, quae ad ice v. t ion em fpectat, haftenus. 

Qu< attinet, ea aut alphabeto vulgari perikitur (quod ubique reci- 

ur) aut occuito et privato, de quo inter Gngulos convenit, quod ciphras voca . At 

iris emm controverfidm et quaeftionem nobis peperit: utrumfci - 

cet eadem . ribere oporteat, quo pronunciantur, modo, an potius ex more cpn- 

iueto : A$ ilia fcriptio, quae reform... a videri poflit (ut fcilicet fcriptio pronunciations 

conloaa fit) ed exgenere inutiliumfubtilitatuin. Nam et ipfa proiumciaii'o quotidie 

u 2 ghfeit, 



i^S 



D E AVGMENTIS SCIENTIARVM. 



Lib. IV. 



gEfcit, nee conftans eft; et derivationes verborum, praefertim ex Unguis extraneis, 
prorfus obfeurantur: denique cum ex morereceptofcripta, morempronunciandinullo 
modo impediant, fed liberum relinquant, quorfum attinet ilia novatio? 

Ad ciphras igitur veniendum. Earum genera haud pauca flint : ciphrae fimpli- 

ces; ciphrae non fignificantibus chara&eribus intermixtae; ciphrae duplices literas 

uno charactere complexae ; ciphrae rotae ; ciphrae clavis ; ciphrae verborum; aliae. 

Virtutes autem in ciphris requirendae tres funt: ut fint expeditae, non nimis operofae 

ad fcribendum: ut fint fidae, et nullo modo pateant ad deciphrandum: addo denique, 

ut, fi fieri poffit, fufpicione vacent. Si enim epiftolae in manus eorum devenient, qui 

in eos, qui fcribum, aut ad quos fcribuntur, poteftatem habeant, tametii ciphra ipfa 

fida fit et deciphratu impoflibilis, tamen fubjicitur haec res examini et quaeftioni; nifi 

ciphra fit ejufmodi, quae aut fufpicione vacet, aut examinationem eludat. Quod vero 

ad elufionem examinis attinet, fuppetit inventum ad hoc novum atque utile, quod 

cumin promptu habeamus, quorfum attinet illud inter defiderata rcterre, led potius id 

•ipfum proponere ? Hoc hujufmodi eft ; ut habeat quis duo alphabeta, unum literarum 

verarum, alterum non-fignificantium : et fimul duas epiftoias involyat, unam, quae 

fecretum deferat ; alteram, qualem verillmile fuerit fcribentemmiffurum fuifle, abfque 

periculo tamen. Quod fi quis dc ciphra fevere interrogetur, porrigat ille alphabetum 

non-lignificantium pro veris Uteris; alphabetum autem verarum literarum pro non- 

fignificantibus; hoc modo incidet examinator in epiftolam i Ham exterior em, quam cum 

probabilem inveniet, de interiori epiftola nihil fufpicabitur. Vt verofuipicioomnis 

abfit, aliud inventum fubjiciemus, qucd certe, cum adolefcentuli eflemusParifiis, ex- 

cogitavimus ; nee etiam adhuc vifa vobis res digna eft, quae pereat. Habet enim 

gradum ciphrae ahiffimum; nimirum ut omnia per omnia fignificari poffint : ha tamen 

"ut fcriptio, quae involvitur, quintuple minor lit, quam ea, cui involvatur : alia nulla 

omnino requiritur conditio aut reftriftio. Id hoc modo fiet. Primo, univerlae literae 

alphabeti in duas tantummodo literas folvantur per tranfpofitionem earum. Nam tranf- 

pofitio duarum literarum per locos quinque differentiis triginra duabus, multo magia 

viginti quatuor (qui eft numerus alphabeti apud nos) lufficiet. Hujus alphabeti exem- 

plum taie eft. 

EXEMPLVM ALPHABETI B I L I T E 11 A 11 1 f. 



A 


B. 


c. 


D. 


E. 


F. 


G. 


H. 


aaaaa. 


aaaab. 


aaaba. 


aaabb, 


aabaa. 


aabab. 


aabba. 


aabbb. 


I. 


K. 


L. 


M. 


N. 


0. 


P. 


Q 


abaaa. 


abaab. 


ababa. 


ababb. 


abbaa. 


abbab. 


abbba. 


abbbb, 


R. 


S. 


T. 


V. 


W. 


X. 


r. 


Z. 



baaaa. baaab. baaba. baabb. babaa. babab. ba'oba. babbb. 

Neque leve quiddam obiter hoc modo perfeflum eft. Etenim ex hocipfo patet mo-« 
dus, quo ad omnem loci diftantiam per objefta, quae vel vifui vel auditui fubjici pofiint, 
fenfa animi proferre et fignificare liceat: fi modo objefta ilia duplicis tantum differen- 
tiae capacia funt ; veluti per campanas, per buccinas, per flammeos, per fonitus tor- 
mentorum, et alia quaecunque. Verum ut inceptum perfequamur, cum ad fcriben- 
dum accingeris, epiftolam interiorem in alphabetum hoc biliterarium folves. Sit epi- 
ftola interior, 

Fuge, 



Cap.IT. DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. 14? 

Fuge. 

EXEMPLVM SOLVTIONIS. 

F V G E. 

aabab. baabb. aabba. aabaa. 

Praefto fimul fit aliud alphabetumbiforme, nimirum, quod fingulas alphabet! com- 
munis literas, tarn capitales quam minores, duplici forma, prout cuique commodunr 
fit, exhibeat. 

EXEMPLVM ALPHABETI BIFORMIS. 

a. b. a. b. a. b. a. b. a. b. a. b. a. b. a. b. a. b. a. b. a. b. a. b. a. 

A. A. a. a. B. B. b. b. C. C. c. c. D. D. d. d. E. E. e. e. F. F. f. / G. 

/•. a. b. a. b. a. b. a. b. a. b. a. b. a. b. a. b. a. b. a. b. a. b. a. b. 

G. g. ?. H. H. h. b. I. I. i. ?." K. K. k. k. L. L. 1. /. M. M. m. w.N.JV. 

a. b. a. b. a. b. a. b. a. b. a. b. a. b. a. b. a. b. a. b. a. b. a. b. a. 

n. n. O. 0. o. o. P. P. p. /. Q^q. q. R. i*. r. r. S. 5. f. / T. <T. t. 

/>. tf. /'. <?. #. />. £. a. b. a. b. a. b. a. b. a. b. a. b. a. b. a. b. 

t. V. V. v. v. u. kW.JT.w. w.X. X x. .v. Y. Zly;;. Z. Z. z z. 

Turn demum epiflolae interiori, jam fa&ae biliteratae, epiftolam exteriorem bifor-- 
mem literatim accommodabis, et poftea defcribes. Sit epiitola exterior : 

Manere te volo donee venero. 

EXEMPL V M ACCOMMODATIONIS. 

F V G E. 

aabab.b aa bb.aa bba.aa baa 
Ma«e>v te -co\o donee venero. 

Appoiuimus etiam exemplum aliud Iargius ejufdem ciphrae, fcribendi omnia per ' 
omnia. 

EPISTOLA INTERIOR. 

Ad quam delegimus epiflolam Spartanam, miflam olim in fcytale.. 

Pcrditae res : Mindarus cccidit : milites efuriunt : neqiie bine nos extricare, nequs- 
hie diutius manere pejfumus, 

EPISTOLA EXTERIOR. 

Sumpta ex epiftoh prima Ciceronis, in qua epiftola Spartana involvitur. 

Ego omni officio, ac potius pietate erga te, caeteris fatisfacio omnibus : mihi ipfe nun* 
•! fatisfacio. Tanta efl enim magnitude tuorum erga me meritorum, ut qucniam tu, 
7iift perfect a re, de me non conquiefli : ego, quia non idem in tua caufa efficio, i-itam- 
?nibi effe acerb am putem. In caufa baecfunt: Ammon'ius regis legatus aperte pecuniar 
nos oppugnat. Res agitur per eofdem creditor es, per quos, cum tu aderas, agebdtur. 
Regis caufa, ft qui funt, qui velint, qui pauci funt, omnes ad Pompeium rem deferri 
:t. Senatus religionis c alumni am, non religione, fed male-colentia, et illius regiae- 
largitionis invidia comprobat, etc, 

J)o£trina.t 



i 5 a DE AVGMENTIS S CIENTI ARVM Lib. VI. 

Doftrina autem de ciphris aliam fecum traxit doitrinam erga ipfam relativam: ilia 
eft de deciphratione live referatione ciphrarum; licrt quis alphabetum ciphrae aut 
paftum de latebra penitus ignoret. Res fane eft ilia laboriofa fimul et ingeniofa, et 
arcanis principum, veluti et ilia prior, dicata. Attamerl praecautione folerti fieri 
poffic inutilis ; etfi, quomodo res nunc fe habent, magni prorfus fit ufus. Etenim fi 
ciphrae introduftae eflentbonae etfideles, plurimuefueiint.quaeoperamdeciphratoris 
prorfus eluderent, et excluderent; quae tamen fint fatis commodae et expeditaead le- 
gendum aut fcribendum. Verum imperitia et infeitia fecretariorum et amanuenfium 
in aulis principum tanta eft, ut maxima plerunque negotia ciphris infirmis et futilibus 
committantur. 

Interea fieri poteft, ut fufpicetur quifpiam nos in ennmeratione, et quafi cenfu ar- 
tium, id agere, utfeientiarum copiae (quas veluti in aciemadducimus) auftae et mul- 
tiplicatae, magis lint admirationi ; cum tamen numerus earurn forte oftentari, vires 
tam brevi traftatu vix explicari poflint. Verum nos inflitutum noftrum fideliter ur- 
gemus, atque in hoc globo fcientiarum conficiendo, etiam infulas minores aut remo- 
tiores omitti nolumus. Ne'que vero (ut arbitramur) perfunftorie, licet curfim, eas 
artes attingimus; fed potius nucleos et medullas ipfarum ex multa materiae mafia 
ftylo acuto excerpimus. Cujus rei judicium ipfis illis, qui in hujufmodi artibus peri- 
tillimi funt, permittimus : cum enim plerique, qui multifcii videri volunt, hoc fere 
habeant, ut vocabula et exteriora artium paffim jaftantes, illarumignaris admirationi, 
magiftris ludibrio fint, fperamus noftra contrarium pi-orfus eventum habitura, ut pe- 
ritiflimi cujufque in artibus lingulis judicium maxime detineant, caeteris minoris fint. 
Quod vero ad artes illas, quae minorum quafi gentium videri poffunt ; fi quis exifti- 
met nos nimium quid ipfis tribuere ; circuinfpiciat ille, et videbit, homines in pro- 
vinciis fuis magnos fane etcelebres, cum ad metfopofim aut fedem imperii forte mi- 
graverint, turbae fere immifceri, et inferioris uotae efle : fimiliter mirum non eft artes 
illas leviores, juxta artes principales et fupremas collocatas, dignitate minui; cum 
tamen iis, qui operam illis praecipue impenderint, res videaniur utique magnaeet 
praeclarae. Atque de orgauo fermenis haec dicta fint. 

C A P V T S E C V N D V M. 

DoFtrina de methodo fermonis conftituitur ut pars traditivae fubjlantiva et principalis : 
uomen ei ih'cti ifiti t;\;Ji:ivj:. Entimeriftif-af tilethodi genera dive/Jit'; et 

jubjunguntur eorum commoda et incommoda. 

VENIAMVS ad deftrinam de methodo fermonis. Ea ut pars dialefticae tra- 
ftari confucvit. Etiam locum in rhetorica per nomen difpofitionis reperit. Ve- 
rum collocatio ejus in famulitio aliarum artium in cayfa fuit, ut plurima, quae ad 
ipfum fpeftant, cognitu utilia, praetermiffa fint. Vifum igitureft nobis doftrinam fnh- 
ftantivam et principalem de methodo conftkuere, quam nomine generali prudentiam 
traditivae appellamus. Itaque methodi genera (cum v.rria firit) enuinerabimus pxim;, 
quampartiemur. Atque de unica methodo, et dichotomiis perpetuis, nil attinet dicere: 
.fuit enim nubecula quaedam doftrinae, quae cko traniiit: res certe fimul et levis, et 
icientiis damnoiifiima. Etenim hujufmodi homines, cum methodi fuae legibus rei 
torqueant ; et quaecunque in dichotomias illas non apte cadunt, automittant, autprae- 
ter nat.uram inileftant; hoc efficium, ut quafi nuclei et grana fcientiarum exilian:, ipfi 

aridas 



Cap. II. D E A V G M E N T I S SCIENTI A R V M. 351 

aridas tantum et defcrtas liliquas ftringant. Itaque inania compendia parit hoc genus 
methodi, folida fcientiarum delimit. 

Conllituatur igitur prima differentia methodi, ut fit aut magiftralis, auc initiative. 
Nequevero verbum initiativa ita intelligimus, quaii haecinitia fcientiarum tantum tra- 
deret, ilia doclxinam integrant; verum contra (vocabulum a lacris mutuantes) cam di- 
cimus mcthodum initiativam, quae ipfa fcientiarum myfteria recludat, et denudct. Ma- 
giftralis liquidem docet; initiativa intimat : magiftralis pofcit, ujt fides babeatur iis, 
quae dicuntur; initiativa vero potius ut cxamen fubeant: altera fcicntiasdifccntium 
vulgo; altera tanquam filiis fcientiarum tradit; denique altera pro fine habct fcieiui; - 
rum (quales ja.ni funt) ufum; altera ear undent continuationem et ulteriorcm progref- 
fum. llarum pofterior via videtur deferta et interclufa. Ita enim adhuc fcientiae 
tradi confueverunt, quail ex pacto, tarn docens quam dilcens, crrores afcifcerc cupiam. 
Etenim qui docet, co docet modo, quo maxime dic"tis fuis fides aftruatur, nop quo ilia 
comnuxlillime examini ful)'jiciantiir: et qui difcit, fibi extemplo fatisfieri, non legiti- 
mam difquifitionem praeftolari, expetit; ut magisfit ei cordi non dubitarc, quam nou 
errare. Itaut et magifter. amoregloriae, infirmitatem fcientiae fuaeprodere caveat, et 
difcipulus, laboris odio, vires propri is txperiri nolit. Scientia vero, quae aliis tanquam 
tela pertexenda traditur, eadem methodo (fi fieri point) animo altcrius eft infinuan, . 
qua primitus inventaeft. Atque hoc ipfum fieri fanepoteft in fcientia per inductions m 
acquiiita : fed in auticipata ifta etpraematura fcientia (qua utimur) nou facile dicat quis, 
quo itinere ad cam, quam nac~tus eft, fcientiam pervencrit. Attamen fane kctmdum 
majuset minus pollit quis fcientiam propriam revifere, et velligia fuae cognitionis 
Omulet confenfus rcmetiri; atque hoc pacto fcientiam fie tranfplantare in animum alie- 
num, ficut crevit in fuo. Artibus enim idem ufuvenit quod planus : fi plant a aliqua 
uti in animo habeas, de radice quid fiat, nil refert: fi vero transferre cupias in aliud 
folum, tutius eft radicibus uti, quam furculis. Sic traditio (quae nunc in ufu eft) ex- 
hibet plane tamquam truncos (pulchros illos quidem) fcientiarum; fed tamen abique 
radicibus, fabro lignario certe commodos, at plantatori inutiles. Quod fi, difciplinae 
ut crefcant, tibi cordi fit, de truncis minus iis folicitus ; ad id curam adhibe, ut radio 
illaefae, etiam cum aliquantulo terrae adhaerentis, extrahantur. Cujus quidem generis 
traditionis, methodus mathematicorum, in co fubje&o, fimilitudinem qnandam habet; 
generatim autem non video, quod aut in ufu fit, aut quod quis inquiiitioni ejus dederit 
operant ; proinde earn inter ddiderata numerabimus, eamque traditionem lampadis, 
live mcthodum ad filios appellabimus. 

Sequitur aliud methodi difcrimen, priori intentione aftine, reipfa fere contrarium. 
Hoc enim habet utraque methodus commune, ut vulgus auditorum a ieleclis fepargt; 
illud oppolitum, quod prior introducit modum tradendi folito apertiorem; altera, de 
qua jam dicemus, occultiorem. Sit igitur difcrimen tale, ut altera methodus fit exo- 
terica, altera acroamatica. Etenim quam antiqui adhibuerunt praecipue in edendis li- 
bris diiferentiam; earn nos transferimus ad ipfum modum tradendi. Quinetiam acro- 
amatica ipfa apud veteres in ufu fuit, atque prudeuter et cum judicioadhibita. At acro- 
tticum five aenigmaticum iftud dicendi genus pofterioribus temporibus dehonefta- 
tum eft a plurimis, qui eo, tanquam lumine ambiguo et fallaci, abufi funt ad merce? 
fnas adulterinas extrudendas. Intentio autem ejus ea effe videmr, ut tradit v o- 

lucris vulgus (profanum fcilicet) a fecretis fcientiarum fummoveatur; atque illi tanturn 
admittantur, qui aut per manus magiftrorum parabolarum interpretationem na&i iunr, 
aut proprio ingenii acumine et fubtilitate intra velum penetrare poflint, 

Sequitur 



5n- 



D E AVGMENTIS S C I E N T I A 11 V M. Lib. IV. 

Seqiiitur aliud method! difcrimen, magni prorfus ad fcientias momenti ; cum fci- 
licet fcientiae traduntur, aut per aphorifmos, aut methodice. Notatu enim imprimis 
dignum eft in confuetudinem plerunque veniffe, ut homines ex pauculis axiomatibus 
et obfervationibus, in quovifmodo fubje&o, artem conftituant quad completam ec folen- 
nem, earn ingenii quibufdam commentationibus fuffarcinando, exemplis illuftrando, 
et methodo revinciendo. At ilia altera traditio per aphorifmos plurima fecum fert 
commoda, ad quae traditio methodica non attingit. Primum enim de fcriptore fpeci- 
men dat, utrum ille leviter et perfun&orie fcientiam hauferit, an penitus imbiberit. 
Aphorilini enim, nil! prorfus forent ridiculi, neceffe eft, ut ex medullis et interioribus 
fcientiarum conficiantur. Abfcinditur enim illuftratio et excurfio ; abfcinditur varietas 
exemplorum; abfcinditur deductio et connexio ; abfcinditur defcriptio pra&icae : ut 
ad materiem aphorifmorum nihil relinquatur, praeter copiam obfervationum bene am- 
plain. Igitur ad aphorifmos non fufficiet quifpiam, imo de eis nee cogitabit fane, qui 
fe neutiq'uam copiofe et folide inftruftum ad fcribendum perfpexerit. At in me- 
thod is ; 

Tantum feries junBuraque pallet ; 
Tantum de medio fumptis accedit honoris ; 
ut fpeciem artis, nefcio cujus, praeclarae faepenumero reportent ea, quae fi folvantur, 
fegregentur, et denudentur, ad nihilum fere recalura forent. Secundo, traditio me- 
thodica ad fidem et confenfum valet ; ad indicationes de praxi minus innuit fiquidem 
demonftrationem quandam in orbe prae fe fert, partibus fe invicem illuminantibus, 
ideoque intelleftui fatisfacit magis ; quia vero aftiones in vita communi fparguntur,- 
non ordine componuntur, ideo magis iildem conducunt etiam fparfa documenta. Poftre- 
mo, aphorifmi, cum fcientiarum portiones quafdam et quafi frufta tantum exhibeant, 
invitant, ut alii etiam aliquid adjiciant et erogent ; traditio vero methodica, dum 
fcientiam integrant oftentat, fecuros illico homines reddit, quafi jam fumma 

adeptos. 

Sequitur aliud methodi difcrimen, magni et illud quoque momenti : cum fcilicet 
fcientiae traduntur, aut per affertiones adjeclis probationibus, aut per quaeftiones una 
cum determinationibus. Hanc autem pofteriorem methodum fi immoderatius quis 
perfequatur, fcientiarum profecmi non minus ilia officit, quam fortunis et progrefEbus 
exercltus citjufpiam impedimento et damno foret, fi in minutis quibufque caftellis aut 
oppidis expugnandis fubinde haereat. Etenim fi quis in acie fit fuperior, et fummae 
belli fedulo incumbat, minora ilia loca ultro fe fubmittent : illud tamen inficias non 
ierim, urbem aliquam magnam et munitam a tergo relinquere, haudquaquam femper 
tutum efte : eodem modo, confutationibus in fcientiarum traditione temperandum, iif- 
que parce utendum: et ad hoc tantum, ut majores praeoccupationes animorum et 
pracjudicia frangantur, minime autem ut leviores dubitationes excitentur et provo- 
centur. 

Sequitur aliud methodi difcrimen, ut fcilicet methodus fit fubjectae materiae, quae 
tract.uur, accommoda. Alio eim modo traduntur mathematica (quae funt inter fci- 
entias maxime abftrafta et iimplicia) alio politica.quae maxime funt immerfa et com- 
pofita. Neque (ut iamdiximus) methodus uniformis in materia multiformi commode 
fe habere poteft. Equidem quemadmodum topicas partieulares ad inveniendum pro- 
bavimus, ita et methodos partieulares ad tradendum fimiliter aliquatenus adhiberi 

volumus. 

Sequitur aliud methodi difcrimen in tradendis fcientiis cum judicio adhibendum. 

Illud autem regitur per informationes et anticipationes de kientia (quae tradenda elt) 

t iu 



Cap. IT. DE AVG MENTIS SCI F. NTIARVM. 153 

in animis difcemium prius infufas etNimpreflas. Alicer enim tradi debet fcicntia, quae 
ad animos hominum nova et peregrina\>rorfus accedit; aliter ea, quae opiniouibus jam 
pridcm iinbibitis et receptis ell allinis et familiaris. Ideoque Ariftoteles Democritum 
fugtllare cupiens, revera eum laudat : Si (inquit) ferio difputare vclimus, non fcttari 
fimilitudines, etc. id vitio vertens Democrito, quod in comparationibus effet nimius. 
At illi, quorum documenta in opinionibus popularibus jam fedes fuas collocaront, non 
aliud hahent, quod again, nil] ut difputent et probent. 11 1 Is contra, quorum dogmata 
opiniones populares tranicendunt, gemino labore opus eft: priino ut intelligantur quae 
atferunt; deinde ut probentur: ita ut neceffum habeant confugere ad auxilia funilitu- 
dinum et tranilationum, quo fe captui hominum infmuent. Videmus igitur lub infan- 
tia doclxinarum feculis rudioribus, cum fyllepfes illae, quae jam facbae funt vulgares 
et tritae, novae fuerant et inauditae, omnia parabolis et fimilitudinibus plena fuiffe. 
Alias eveniffet, ut quae proponebantur, aut abfque nota feu attentione debita tranf- 
iniffa, aut pro paradoxis rejefla, fuiffent. Etenim regulaquaedam eft traditivae, quod 
fcientia omnis, quae anticipationibus live praefuppofitionibus non eft confona, a fimili- 
tudinibus et comparationibus luppetias petere debeat. 

Atque de methodorum diverlis generibus haec difta Cut: iis videlicet, quae antehac 
ab aliis notata non fuerunt: nam quantum ad caeteras illas methodos, analyticam, iy- 
ftaticam, diaereticam, etiam crypticam, Homericam, et fimiles, recle funt eae inven- 
tae et diftributae; neque caufa videtur, cur illis immoremur. 

At methodi genera hujufmcdi funt: partes autem duae ; altera de difpofitione 
totius operis, vel argumenti libri alicuius; altera de limitatione propolitionum. Etenim 
ad architechiram fpeclat, non folum fabrica totius aedificii, fed etiam efformatio ct 
figura columnarum, trabium, et fimilium. Methodus vero veluti fcientiarum archi- 
tcctura eft. Atque hac in parte melius meruit Ramus, in optimis illis regulis (xesOo'Aa 
wfwT«, v.*.* uafles, y.yS ocvri, etc.) renovandis, quam in unica fua methodo etdichoto- 
miis obtrudendis. Veruntamen nefcid quo fato lit, ut in humanis (ficut faepius fin- 
gunt poetae) rebus pretiofiflimis femper adhibeantur pernicioftffimi quique cuftodes. 
Certe conatus Rami circa iUam propofitionum limam conjecit eum in epitomas ilias et 
fcientiarum vada. Aufpicato enim et felicis cujufdam genii duftu procefferit oportet, 
qui axiomata fcientiarum convertibilia facere attentaverit, et non fimul ea reddiderit 
circularia, aut in femet recurrentia. Conatum nihilo fecius llami in hac parte utilem 
fuiffe non inriciamur. 

Superfunt duae-adhuc propofitionum limitatione?, praeter eamut fiant convertibles; 
altera de exteniione ; altera de productione ipfarum. Sane habent fcientiae, li quis 
recte advertat, praeter profunditatem, alias duas dimenfiones ; latitudinem fcilicet ac 
longitudinem iuam. At protunditas quidem ad ipfarum veritatem et realitatem refer- 
tur : hae enim funt, quae foliditatem conferunt. Quantum ad reliquas duas, latitudo 
accipi et computari poteft de fcientia in fcientiam ; longitudo vero fumitur a iumma 
propofitione ad imam in eadem fcientia. Altera fines et veros fcientiarum terminos 
compleftitur, ut propofitiones proprie, non promifcue tractentur ; et evitetur repeti- 
tio, excurfio, denique confufio omnis : altera normam praefcribit, quoufque et ad 
quern particularitatis gradum propofitiones fcientiarum fint deducendae. Sane dubium 
non eft, quin aliquid exercitationi et praencae fit relinquendum ; oportet fiquidem An- 
tonini Fii vitium evitari, ne iimus cymini feftores in fcientiis, neve diviiiones ad ul- 
tima quaeque multiplicemus. Itaque qualiter in hac parte nobis ipfi temperemus, 
inquihtione plane dignum eft. \ idemus enim nimium generalia (nifi deducantur) 
parum informare, quin potius hominum pratticorum ludibrio fcientias exponere, cum 
Vol. IV. X nihilo 



l54 DE A VGMENTIS SCIENTI A II V M. Lib. VI. 

nihilo magis ad pracYicam faciant, quam chorographia Ortelii univerfalis ad viam morr- 
ftrandam, quae Londino duck Eboracum. Certe regulae optimae fpeculis ex metallo 
non infeite affimulantur, in quibus cernuntur utique imagines fed non antequam ex- 
polita fuerint ; fie juvant demum regulae et praecepta, poftquam exercitationis limam 
fubierint. Cmod fi tamen, ufque a principio, regulae illae fieri poffinc nitidae, et quad 
cryilallinae, id optimum facial foret, quandoquidem exercitation.e affidua minus indi- 
gebunt. Atque de fcientia methodi (quam prudentiam traditivae nominavimus) haec 
dicta fint. 

Neque tamen illudpraetermittendum, quod nonnulli, viri magis tumidi quam docti, 
infudarunt circa methodum quandam, legitimae methodi nomine haud dignam, cum 
potius fit methodus impofturae ; quae tamen quibufdam ardelionibus acceptiifima pro- 
culdubio fuerit. Haec methodus ita fcientiae alicujus guttulas afpergit, ut quis feiolus 
fpecie nonnulla eruditionis ad oftentationem pofiit abuti. Talis fuit ars Lullii; talis 
typocofmia a nonnuilis exarata ; quae nihil aliud fuerunt, quam vocabulorum artis 
cujufque maffa et acervus ; ad hoc, ut qui voces artis habeant in promptu, etiam 
artes ipfas perdidiciffe exiftimenmr. Hujus generis collectanea ofHcinam referunt 
veteramentariam, ubi praefegmina multa reperiuntur, fed nihil quod alicujus fit 
pretii. 

CAPVT TERTIVM. 

De fundamenth et officio rhetorlcae. Appendices tres rhetorkae, quae ad prompt uariam 
tantummodo pertinent: colores boni et ma/i, tamfimpiuis, quam comparati : anti- 
theta reruni : formulae rninores orationis. 

VENIMVS jam ad doftrinam de illuilratione fermonis. Ea eft, quae rhetorica 
dicitur, five oratoria. Scientia certe et in fe egregia, et egregie a fcriptoribus 
exculta. Eloquentia autem, fi quis vere rem aeftimet, fapientia proculdubio eft infe- 
rior. Videmus enim, quanto intervallo haec illam poll fe relinquat, in verbis quibus 
allocutus eft Mofem Deus, cum ille munus fibi delatum, propter defectum elocutionis 
recufaffet; Habes Aaronem, ille erit tibi vice oratoris, in vero ei vice Dei. At fruftu, et 
populari exiftimatione, fapientia eloquentiae cedit. Ita enim Salomon, Sapiens corde 
appcllabitur prudens,fed dulcis eloquio major a reperiet. Haud obfeure innuens, fapien- 
tiam famam quandam et admirationem cuipiam conciliare ; at in rebus gerendis, et vita 
communi eloquentiam praecipue effe efficacem. Ad artis vero hujus culturam quod 
attinet ; Ariftotelis erga rhetores fui temporis aemulatio, atque Ciceronis ftudium acre 
et vehemens, illi nobilitandae totis viribus incumbens, cum longo ufu conjunctum, in 
caufa fuerunt, ut in libris fuis de hac arte conferiptis feipfos vicerint. Dein exempla 
ilia luculentiffima hujufce artis, quae in orationibus Demollhenis et Ciceronis haben- 
tur, praceptorum acumini et diligentiae addita, profectus ipfius geminarunt. Qiiare, 
quae in hac arte defiderari invenimus, verfabunmr potius in colleftionibus quibu'dam, 
quae tanquam pediiTequae huic arti praefto fint, quam in difciplina et ufu artis ipfius. 
Nam etiam turn, cum promptuariae cujufdam inter logica mentionem faceremus, 
uberiora ejus rei exempla in rhetoricis polliciti fumus. 

Veruntarnen ut, more noftro, circa radices hujus artis glebam paululum aperiamus 
ct fubigamus ; rhetorica certe phantafiae, quemadmodum dialecuca intellectui, fubfer- 
vit. Eitque, iiquis altius rem penetret, oflicium et munus rhetorkae non aliud, quam 

A Ut 



Cap. in. D E A V G MENTIS S C I E N T I A R V M. 155 

lit ration-is di&anuna phantafiae applied et commender, ad excitandum appetimm et 
voiuntatem. Regimen entra rationis impeti et perturbari videmus tribus modis : vel 
per iUaqueationem fophifmatum, quod ad dialefticam pertinet ; vol perpraeftigias ver- 
borum, quod ad rhetoricam ; vel per aiTecuium violentiarh, quod ad ethicam. Quem- 
admodum enim in negotiis, quae cum aliis comrahimus, vinci quis et perduci folet, 
vel aftu, vel importunitate, vel vebementia; ira etiam in ilia negotiatione interna, 
quam nobilcum exercemus, aut argumentorum falhiciis fubruimur, aut impreffibnum 
et obveriationum ailkluitate folicitamur, et inquietamur, aut affe&uum impetu concu- 
timur et rapimur. Neque vero tarn infeliciter agitur cum natura human.', ut illae" 
artes et facultatesad rationemdeturbandamvaleant, neutiquam vero ad eandem robo- 
randam et ftabiliendam : verum ad banc rem longe magis. Finis enim dialecbcae eft, 
docere formarn argumentorum, ad praefidia intellecbis, Bon ad infidias. Finis itidem 
ethicae, afteftus ita componcre, ut rationi militent, non autem earn invadant. Finis 
denique rhetoricae, phantafiam implere obverfationibus et iimulacris, quae rationi 
luppetias ferant, non autem earn oprimanr. Abufus enim artis exobliquo tantum in- 
terveniunt, ad cavendum, non ad utendum. 

CHiapropter in Platone fumma fuit inquitas (licet ex non immerito erga rbctores 
fui temporis odio orta) cum rhetoricam inter artes voluptarias collocavit : cam fimilem 
elTe dicenscoquinariae, quae non minus cibos falubres corrumperet, quam infalubres gra- 
tiores redderet, condimentorum varietate et deliciis abutens. Abfit autem, utoratio non 
frequentius verfetur in rebus honellisornandis,quam inturpibus oblinendis: hoc enim 
ubique praefto eft ; fiquidem nemo eft, quin honeftius loquatur, quam aut fentiat, aut 
faciat. Sane a Thucydide optime notatum eft, tale quidpiarh iblitum fuifle objici 
Cleoni ; quod, cum femper deteriorem partem tueretur, in hoc multus eflet, ut elo- 
quentiam et fermonis gratiam carperet : probe quippe cum fciret, de rebus fordidis 
et indignis non pofle quempiam pulchre loqui ; at de rebus honeftis, facillime. Ele- 
ganter enim Plato (licet jam in trivio decantetur) virtus ft confp'ici daretur, ingentes 
fui amores concitarct. At rhetorica virtutem et bonum depingit plane, et reddit quail 
confpicuum. Cum enim in corporea effigie, ilia fenfui monftrari nequeant, fupereft 
ut per ornatum vcrborum, phantafiae, repraefentatione quantum fieri poteft viva, 
coram fiftantur. Siquidem mos Stoicorum merito derifus eft a Cicerone ; qui concilis 
et argutis fententiis et concluiionibus virtutem animis hominum imponere fatagebant; 
quae res parvum habet cum phantafia et voluntate confenfum. 

Porro, fi affecbis ipfi in ordinem compulfi, et rationi prorius morigeri efferit ; ve- . 
rum eft, nullum magnopere futurum perfuafionum et infinuationum, quae aditum ad 
mentem praebere polfint, ufum ; fed fatis fore, fi res ipfae nude et fimpliciter propo- 
nantur, et probentur. Verum affe&us contra, tantas feceffiones facium ; quinetiam 
tantas turbas et feditiones movent (fecundum illud, 

Video mcliora, proboque, 
Deteriora fequorj 
ut ratio prorfusin fervitutem et captivitatem abrepta foret, nil! eloquentiae Suadaefu- 
ceret, quo minus phantafia a panibus affectuum ftaret, fed potius, opera ejus, foedus 
ineatur inter rationem et phantafiam, contra affeftus. Notandum eft enim, affectus 
ipfos ad bonum apparens femper ferri, atque hac ex parte aliquid habere cum ratione 
commune: verum illud intereft; quod affe&us intuentur praecipue bonum in prae- 
fentia; ratio profpiciens in longum, etiam futurum, et in fumma. Ideoque cum quae 
in praefentia obverfentur, impleant phantafiam fortius, fuccumbit plerumque ratio, et 
fubjugatur. Sed poftquam eloquentia et fuafionum vi effeemm fir, ut futura et remota 

X 2 conllituantur 



i$6 BE AVGMENTIS SCIENTIARVM. Lib. VI. 

conftituantur et confpicianturtanquampraefentia, turn demum, abeunte in partes ratic- 
nis phantafia, ratio fit fuperior. 

Concludamusigitur, non debcri magis vitio vcrti rhetoricae, quod deteriorem par- 
tem cohonellare iciat; quani dialefticae, quod fophifmata concinnare doceat. Quis 
cnim nefcit, contrariorum eandem ratioaem eiTe, licet uiu opponantur ? Porro non eo 
tantum differt dialettica a rhetorica, quod (ut vulgodicitur) altera inltar pugni, altera 
inftar palmae fit (altera fcilicet preffe, altera rule tractet) verum multo magis, quod 
dialeftica rationem in fuis naturalibus; rhetorica, qualis in opinionibus vulgi fita eft, 
confideret. Prudenter igitur Ariftoteles rhetoricam inter dialecfticam et ethicam cum 
politica, collocat, cum ex utrifque participet. Siquidem probationes et demonftratio- 
nes diale&icae univcriis hominibus lunt communes ; at probationes et fuafiones rheto- 
ricae pro ratione auditorum variari debent; ut quis, tamquam mulicus, auribus diverlis 
fe accommodans, fit demum 

Orpheus in fylv'is, inter delphinas Arion. 
Quae quidem applicatio et variatio orationis (ii quis ejus perfecYionem et culmen defi- 
deret) eo ufque extendi debet ; ut fi eadem ipfa apud diverfos homines lint dicenda, 
apud fingulos tamen aliis atque aliis verbis fit utendum. Quanquam hac parte elo- 
quentiae (politica fcilicet etnegotiofa, inprivatisfermonibus)maximos oratores plerun- 
que deftitui certum fit; dum ornatum et formulas elegantes orationis captantes, volu- 
bili ilia applicatione, et chara&eribus fermonum, quibus verfus fingulos uti confultius 
foret, excidunt. Certe non abs re fuerit, circa hoc ipfum, de quo nunc dicimus, 
novam inftituere inquifitionem, eamque nomine prudentiae fermonis privati indi- 
gitare, atque inter defiderata reponere : rem certe, quam quo attentius quis reco- 
gitet, eo pluris faciet. Vtrumvero haec inter rhetorica an politica collocetur, haud 
magni refert. 

Defcendamus modo ad defiderata in hac arte, quae (ut ante diximus) ejus funt ge- 
neris, ut pro appendicibus potius cenferi debeant, quam pro portionibus artis ipfius, 
et pertinent omnia ad promptuariam. Primo igitur non invenimus, qui prudentiam 
illam, fimul et diligentiam Ariltotelis, bene perfecutus fit, aut fuppleverit. Hie ni- 
mirum coepit colligere figna popularia, five colores boni ac mali apparentis, tarn fim- 
plicis quam comparati, qui funt vere fophifmata rhetorica. Sunt autem eximii ufus, 
praefertim ad negotia, et prudentiam fermonis privati. Labores veroAriftotelis circa 
colores iftos in tribus claudicant. Primo, quod, cum multi fint, paucos admodum re- 
cenfeat. Secundo, quod elenchos fuos non habeant adjun&os. Tertio quod videtur 
ille u-fum eorum ex parte ignorafle. Vfus enim eorum, non magis ad probandum, 
quam ad afficiendum et commovendum, fubfervit. Complures fiquidem loquendi for- 
nrulae, quae idem fignificant, varie tamen afliciunt. Nam longe fortius penetrat, quod 
acuminatum eft, quam quod obtufum; licet in ipfa percuffione vires aequaliter inten- 
dantur. Nemo eft certe, qui non magis afficiatur audiens, Inimici tui de hoc miros 
triumphos agent: 

Hoc Ithacas ve/if, et magno mercentur Atridae; 
quam fi fimpliciter dicatur, Hoc rebus mis incommodabit. Itaque mucrones ifti, et 
aculei fermonum, minime funt negligendi. Cum vero hanc rem, ut delideratam pro- 
ponamus, ex confuetudine noftra, illam exemplis fulciemus : praecepta enim minus 
rem illuftraverint. 



EXEMPLA 



Cap. III. DE A VG MENTIS SCIENTIARVM. 157 

EXEMTL A C OLORVM BONI E T M A L t 
T AM SI M PLICIS Q_V A M C O M P A R A T I. 

Soi'HISMA I. 

S^toJ laudant be/nines el cekbrant, bonum ; quod vituperant et reprehendunt, malum. 

E L E N C H V S. 

Fallit fophifma quatuor modis ; fcilicct, aut propter igncrantiam ; aut propter ma- 
lam fidem ; aut propter ftudia et faftiones ; aut propter ingenia laudatorum et viui- 
peratorum. Propter ignorantiam; quid vulgi judicium ad examen boni et mali? 
Melius Phocion, qui, cum populus ei praeter folitum applauderit, quaefivit, num forte 
deliquiffet : Propter malatn fidem ; laudames enim et vituperantes fuam rem faepius 
agunt, ncque loquuntur ut fentiunt. 

Laudat venules q ii vult exlrudere metres. 
Item, Malum eft, malum eft, inquit emptor ; fed cum recefferit,tumgloriabitur. Propter 
facYiones ; cuivis enim patet, confuefcere homines, eos, qui fuarum partium funt, im- 
modicis eftcrre laudibus, qui autem contrariarum funt, infra meritum deprimere. 
Propter ingenia; alii enim natura faeli funt et compofiti ad adulationem fervilein ; alii 
contra momi et tetrici ; ut laudando et vituperando fuis ingeniis tantum obfecundent, 
parum de veritate foliciti. 

SOPHISMA II. 

S$uod etiam ab inimicis laudat 10; magnum bonum; quodvero et'iam ab amicis reprc 
henditur, magnum malum. 

Sophifma fundamento hoc niti videtur, quod quae ingratiis, et contra animi noftri 
affectum et propenfionem loquimur, ea ipfa vim veritatis a nobis extorquere, facile 
creditur. 

Elekchvs, 

Fallit fophifma propter aftutiam, tarn inimicorum, quam amicorum. Inimicienim 
laudes quandoque tribuunt, non invite, nee a vi veritatis coatti, fed eas tamen deli- 
gentes, quae inimicis fuis invidiam et pericula conflare poflint. Itaquc apud Grac- 
cos fuperllitio quaedam invaluit, ut crederent, fi quis ab altero laudaretur, animo malc- 
volo et propofito nocendi, naribus ejus puftulam annafci folere. Fallit iterum, quia 
laudes interdum impertiunt inimici, tanquam pracfatiunculas quafdam, ut poflca libe- 
rius et malitiofms calumniarentur. Ex altera parte, fallit etiam hoc fophifma propter 
aftutiam amicorum. Solent enim et illi vitia amicorum interdum agnofcere, et prae- 
dicare, non quodaliqua vis veritatis eos cogat, fed ea eligentes, quae minimum ami* 
cos fuos laedere poflint, ac fi caetera quidem viri optimi efl'ent. Fallit iterum, quia 
amiciquoque reprehenfionibus fuis (ficut de inimici laudibus diximus) tanquam prae- 
fatiunculis quibufdam utuntur, quo paulopolt in laudes eflulius excurrant. 

Sophism a 111. 
Cujus privatio bona, id iffum malum ; cujus prhatio mala, idipfum bonum. 

El e x c h v s. 

F \llit fophifma duobus modis: aut propter comparationem boni etmali; aut propter 
fuccefiionem boni ad bonum, aut mali ad malum. Propter comparationem; fi bonum 
fuerit generi humano, privari efu glandium, non fequitur quod malus ille erat ; fed 
Dodonabona, Ceres melior. Neque, fi malum fuit populo Syracufano, Dionylio feni- 
ore privari, fequitur quod Dionyiius ille bonus fuerit, fed minus malus, quam junior, 
Propter fuccefiionem : etenim privatio booi alicujus non femper dat locum malo, fed 

quandoque 



rjg DE AVG MENTIS SCIENTIARVM. Lib. VI. 

quanJoque majori bono; ut cum flos decidit, frucTats fuccedit. Nee privatio alicujus 
mali dat Temper locum bono, fed interdum majori malo : nam fublato inimico Clodio, 
Milo fimul et fegetem gloriae perdidir. 

SOPHISMA IV. 

£<uodbono aut malo vicinum eft, id ipfum it idem bonum aut malum: quod vera remctum 
eft a bono, malum; quod a malo, bonum. 

Habet hoc fere rerum natura, ut quae natura fua conveniunr, etiam locis conve- 
niant ; quae vero contrariae naturae funt, etiam intervallis diftent : cum fingula, arnica 
iibi aflbciare, inimica fummovere gaudeant, 

Elenghvs. 

Sed fallit fophifma tribus modis : primo propter deftitutionem, fecundo propter 
obfeurationem, tertio propter proteftionem. Propter deftitutionem ; fit, ut quae in 
iuo genere ampliflima funt, et maxime excellunt, omnia, quantum fieri poteft, ad fe 
trahant, et in vicino quaeque pofita deflituant, ac quafi inedia confidant. Itaque in 
propinquo arborum grandium virgulta nunquam laeta reperies. Re£te enim ille, Di- 
vitis fervi maxime fervi. Nee male cavillatus eft, qui inferius famulitium in aulis 
principum, feftorum vigiliis comparavit; quae fefta fua in proximo attingunt, ipfae 
autem jejuniis addicuntur. Propter obfeurationem; etenim et hoc habent quaeque in 
fuo genere praeftantiffima, ut licet proxima non extenuent aut deflituant, tamen ob- 
fcurent et obumbrent. Quod etiam de fole notant aftronomi, quod fit fcilicet afpettu 
bonus, conjunftione et approximatu malus. Propter prote&ionem; nam non folum 
res cocunt et congregantur propter confortium, et naturae fimilitudinem, fed etiam 
malum (praefertim in civilibus) confugit ad bonum, ut lateat et protegatur. 
Itaque fcelerati homines petunt afyla divorum, et vitium ipfum fe invirtutis umbram 
recipit : 

Saepe latet vitium proximitate boni. 

Contra et bonum fe aggregat ad malum, non propter confortium, fed ut illud 
convertat et reformet in bonum. Itaque et medici magis accedunt ad aegrotos, 
quam ad fanos; etServatori noftro objectum eft, quod converfaretur cum publicanis et 
peccatoribus. 

'Sophism a V. 

Cui caeterae partes, vel feclae,fecundas unanimiter deferunt {cum fingula e principa- 
tumfibi vcndicent)melior reliquis videtur: nam prima s quaeque ex zelo videtur fumere, 
Jecundas autem ex vero et merito tribuere. 

Ita Cicero argumentatur, feftam Academicorum, quae acatalepfiam tenuit, philofo- 
phiarum fuiffe praeftantiffimam. Interroga enim (inquit) Stoicum, quae feci a fit potior ; 
illefuam caeteris anteponet : deinde quae jecundas teneat, Academicam fatebitur. Age 
fimiliter cum Epicureo (quiStoici vixafpeclum toleraverit)poftquamfuamfeclam collocarit 
infummo, collocabit Academicam in proximo. Similiter, vacante dignitate aliqua, prin- 
ceps fi competitores fingulos interrogaret, quern poll fe potiffimum commendare vel- 
'lent, veriiimile eft, fecunda illorum vota in eum, qui praecipue dignus et optime me- 
atus fuerit, concurfura. 

El ench vs. 

Fallit fophifma propter invidiam. Solent enim homines proxime pofl fe, et faclio- 
nem fuam, ineos inclinare et propendere, qui reliquorum maxime fint enerves etim- 
belles, quique eis minimum moleftiae exhibuerunt ; in odium illorum, qui illis pluri- 
rnum infultaruiit aut incommodarunt. 

Sophisma 



Cap. III. D E AVGMF.NTIS SC1ENTI A It V M. 

S o p ii i s M A VI. 
Cujus excellentia vel exuperantia nielior, id tola genere melius. 
Hue pertinent formulae iliac ulitatac; nc pcrvagemur in generalibus : conferamus 
particulars aliquem cum particulari, etc. 

El E N C II v s. 
Vipetvr hoc fophifma fatis ncrvofum; ct magis dialefticum quiddam, quam rheto 
ricum. Attamen interdum fallit. Primo, quia funt res baud paucae, periculo pluri- 
mum obnoxiae, quae tamen, ii evadunt, caeteris antecellant. Ita ut genere fint dere- 
riores, quia faepius periclitantur et excidunt; individuo autcm nobiliores. Inhocnu- 
mero eft gemma Martia, de qua Gallicum adagium : Filius Parifwrum, ct gemma 
men/is Martii, Ji ex Wis evadat units, erit inftar decern aliorum. Adeo ut in genere 
gemma Mail gemmae Martii praeftet, fed tamen in individuo optima gemma Mar- 
tii optimae gemmae Maii praeferatur. Fallit feeundo ; propter naturam rerum, in 
aliquibus geaeribus aut fpeciebus magis aequalem, in aliquibus magis -inacqualem. 
Quemadmodum in oblervationem venit, climata calidiora generaliter ingenia produ- 
cere acuiiora; at in frigidioribus ingenia ilia, quae eminent, etiam acutiffimis calida- 
rum regionum praeftare. Similiter, in exercitibus compluribus, ii res duello inter 
liiigulos traniigeretur, fortafle ad unam partem accederet vi&oria ; ii copiis univeriis, 
in alteram. Etenim excel lentiae et exuperantiae cafum recipiunt; at genera natura aut 
difciplina reguntur. Quinetiam in genere metallum lapide pretioiius; attamen adamas 
praeceliit auro. 

SOPHISMA VII. 

Quod rem integrant fervaf, bonum ; quod fine receptu eft, malum : nam fe r eclpere no? 
poffe, impotentiae genus eft; potentia autem bonum. 

Hinc coniinxit Aeiopus fabulam de duabus ranis ; quae, in magna ficcitate cum 
aquae ubique deficerent, deliberarunt, quid fibi demum agendum eflet. Prior autem; 
Defcendamus (inquit) in puteum profundum, neque enim veriiimile eft ibi aquam defu- 
turam. Cui altera ita regerit; Quin ii forte ibi quoque aqua deficiet, quomodo exinde 
rurfus afcendere poterimus? Firmamentum autem hujus fophifinatis eft; quod a&i- 
ones humanae adeo lint incertae, et periculis expofitae, ut illud optimum videatur, 
quod plurima habeat effugia. Hue fpeftant formulae illae, quae in ufu funt: Obli- 
gatum plane et obltrictum te reddes : non tantum, quantum voles, fumes ex for- 
tuna, etc. 

Elenchvs. 

Fallit fophifma primo, quia in aftionibus humanis fortuna urget, ut aliquid demum 
decernatur. Etenim ut eleganter a quopiam diftum eft ; Etiam non ftatuere, eft ali- 
quid itatuere : adeo ut faepenumero confiiii fufpenfio pluribus nos implicet neceffita- 
tibus, quam fi aliquid ftatuiilemus. Videtur autem ifte morbus quidam animi, fimilis 
ei, qui reperitur in avaris: fed tranflatus a cupidkate retinendi opes, ad cupiditatem 
retinendi arbitrium et poteftatem. Siquidem avarus frui non vult, ne quid detrahat de 
fumma; ita et hujufmodi fcepticus nil exequi vult, ut omnia ei lint integra. Fallit 
feeundo, quia neceilitas, et iilud (quod Tnwni) jacla eft alea, ftimuios addit animis ; 
ficut inquit ille, Caeteris pares, neceffitate certe fuperiores eftis. 

Soph i sm a VIII. 

Quod quis culpa fua contraxit, majus malum ; quod ab estcrnis imponitur, minus 
malum. 

Hujus rei caufa eft, quod morfus confeientiae adverfa conduplicet : contra, con- 
fcium iibi elTe, quod culpa quis vacet, magnum praebet in calamitate folatium. Itaque 

poe'tae 



159 



*6o DE AVGMENT1S SCIENTIARVM. Lib. VI. 

po«ae ca pathemata maxime exaggerant, tanquam defperationi propiora, ubi quis fe- 
iplum accufet, et difcruciet : 

Seque unum clamat caufamque eaputque malorum. 
Contra, calamitates virorum infignium elevat et diluit innocentiae et meriti eonfci- 
entia. Porro cum malum ab aliis intentetur, habet quivis, quod libere conqueri pof- 
fit ; unde dolores fui exhalent, neque cor fuffocent : etenim iis, quae ab injuria homi- 
mim profe&a funt, indignari folemus, aut ultionem meditari, aut deniqtie nemefim 
divinam vel implorare, vel expeftare : quinetiam, fi a fortuna ipfa infli&um quid fit, 
tamen datur quaedamcum fatis ipfis expoftulatio : 

Atque Deos, atque ajlra vocat crudelia mater. 
Contra, ubi quis malum aliquod fua culpa contraxerit, ftimuli do'oris intro vertuntur, 
animulnque mag'is vulnerant et confodiunt. 

Elenchvs. 

Fallit iftud fophifma, primo propter fpem; quae malorum magnum eft antidotum. 
Etenim culpae emendatio faepe in noftra poteftate fita eft ; fortunae vero minime. 
Itaque Demofthenes, non femel cives fuos hujufmodi verbis affatus eft; £>uod ad prae- 
terita peffimum, idadfutura optimum eft. JQuid hoc tandem fit? Hoc ipfumfcilicet, quod 
vcftra incuria et culpa res vejlraemalefe habeant : namfivos officio vejlro per omnia per- 
funcli ejfetis, et nihilominus flatus vefter, ut nunc, labor ajfet ; nefpes quidem reliqua eff'ct, 
eum futurum aliquando meliorem. Cum vero errores veftri in caufa potifijimum fuerint, 
con fidendum plane, vos, illis emendatis, priftinumftatumveftrum recuperaturos. Similiter 
Epicletus, de gradibus tranquillitatis animi verba faciens, infimum locum illis attri- 
buit, qui alios accufant; fuperiorem iis, qui feipfos ; fupremum vero illis, qui nee 
alios nee feipfos. Fallit fecundq, propter infitam animis humanis fuperbiam; qua 
aegre adducuntur homines, lit errores pro]irios agnofcant. Hoc vero ut evitent, pati- 
entiam adhibent longe majorem in iis malis, quae culpa fua contraxerunt. Etenim, 
quemadmodum fieri videmus, ut cum culpa admilfa fit, neque de auftore conftiterit, 
fupramodum excandefcant homines, et tumultuentur: quodli pofteain notitiam perve- 
nerit, culpam illam ad filiuin, aut uxorem, aut gratiofum aliquem pertinere, ftatim 
fedantur turbae et confilefcunt: eodem modo fit, cum res aliqua accidit, propter 
quam neceffitas incumbit culpam in nos ipfos recipiendi. Id quod, in mulieribus fae- 
piffime confpicitur, quae, fi quid irrfeliciter egerunt, contra confenfum parentum aut 
amicorum, qualecunque infortunium fequatur, illud fedulo difiimulabunt. 

Sophism a IX. 

Gradus privationis major videtur, quam gradus diminutionis : et rurjus gradus incep- 
tionis major videtur, quam gradus increment!. 

Canon eft in mathematicis ; nullas efie rationes nihili ad aliquid. Itaque gradus nul- 
litatis et quidd'itatis, majores videntur gradibus incrementi et decrementi. Sicut mo- 
noculo durius eft, unuin perdere oculum, quam utrumque oculum habenti. Similiter 
complures liberos habenti gravius eft, ultimum, qui fuperftes fuerit, filium amittere, 
quam reliquos priores. Itaque et Sibylla, cum duos priores libros combuffirTet,pretium 
tertii dupiicavit: fiquidem illius amillio gradus fuillet privationis, non diminutionis. 

El e n c h v s. 

Fallit fophifma primo, propter eas res, quarum ufus in fufheicntia quadam, five 
ccrnpetentia ; hoc eft, quantitate .deter minata, conliltit. Si quis enim obligetur poe* 
naliter ad folutionem certe pecuniae fummae, addiemcertum ; gravius ei fuerit num-" 
mo unico aureo carere, quam fi, pofito quod ille unicus parari non potuerit, dec 1- 
fent etiam decern alii. Similiter in decoclionibus fortunarum, damnofior videtur gra- 
dus 



Cap. III. DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. 161 

dus obaerationis, qui primus fortem minuit ; quam cxtrcmus, qui ad egcftatem redi- 
git. Hue fpe&ant formulae illae ufitatae: Sera in fundo parfimonia: Parana intereft, 
titrum nihil habeas, an quod nihil juvet, etc. Fallit fecundo, propter illud princi- 
pium in natura, quod corruptio unius fit generatio alterius. Adeo ut gradus ipfe 
privationis ultimae, minus interdum incommodet, quoniam anfam et ftimulum prae- 
bet novae alicui rationi ineundae. Unde etiam Demoflhenes faepius conqueritur apud 
cives fuos: Conditiones minus utiles, et honorific a s , quas a P 'hilippo impofitas fubibant, 
nihil aliud ejfe, quam aliment a quaedam ipforum igna-oiae et focordiae : utmulto Us fuijfet 
fatius illis omnino carere,propterea quod hocpaclo indujlria illorum melius acui pojjit ad alia 
paranda remedia. Novimus certe medicum quendam, qui, mulieribus delicatis, que- 
rentibus fe male habere, fed tamen a medicamentis omnibus abhorrere, folebatdicere, 
non minus facete, quam morofe : " Vobis omnino opus eft, ut deterius valeatis, quo 
" medicamenta, etiam quaelibet, libenter toleretis." Quinetiam ipfe gradus privationis, 
five indigentiae ultimae, falutaris efle poflit, non tantum ad excitandam induftriam, 
verum etiam ad imperandam patientiam. 

Qvod ad fecundum membrum hujus fophifmatis, illud eodem, quo prius, funda- 
mento (de gradtbus quidditatis et nullitatis) nititur. Hinc tanta ufurpantur, de initiis 
negotiorum, praeconia : 

Dimidium facli qui bene coepit, habei, etc. 
I line aftrologorum fuperftitio, qui judicium faciunt de difpofitione aut fortuna homi- 
nis, ex momento five articulo nativitatis aut couceptus. 

El e n c h vs. 
Fallit fophifma primo, quoniam in nonnullis primae rerum inceptiones nihil aliud 
funt, quam quae Epicurus, in philofophia fua, appellat tentamenta; id eft, rudimenta 
quaedam, quae nihili funt, nifi iterentur aut provehantur. Itaque in hoccafu, gradus 
fecundus diguioT videtur ct potentior, quam primus : quemadmodum in plauftris, 
equus qui penultimus eft, plus confert ad motum plaoftri, quam primus. Etiam non 
inepte dicifolet: Convitium regeftum, illud efle, quod pugnae fit reum. Prius enim 
fortafle praetervolaturum fuiflTet. Itaque prius malo principium dedit, fed pofterius 
modum abftulit. Fallit fophifma fecundo, propter dignitatem perfeverantiae ; quae 
inprogreflu, non in aggreflu, fita eft. Etenim cafus, aut natura, primum impetum 
progignere poflunt ; at affeftus tantummodo maturus et judicium, conftantiam. Fallit 
tertic in iis rebus, quarum natura et curfus ordinarius in contrarium rei inceptaefertur. 
Ita ut prima inceptio perpetuo evacuetur, nifi \ ires continuentur. Quemadmodum in 
formulis illis ulitatis dicitur; Non progredi, eft regredi : et, Qui non proficit, deficit: 
ut in curfu in adverfum montis; remigatione in adverfum gurgitis: at contra, fi in de- 
clivi mentis motus incipiat ; aut fecundo flumine remigatio fiat; turn gradus inceptus 
longe potiores partes tenet. Porro ifte color, non tantum extenditur ad gradum ince- 
ptionis, qui fit a potentia ad aftura, comparatum cum gradu, qui fit ab acbi ad incre- 
mentum: verum etiam ad gradum, qui fit ab impctentia ad potentiam, comparatum 
cum gradu, qui fit a potentia ad aftum. Etenim gradus ab knpotentia ad potentiam, 
major videtur, quam a potentia ad aftum. 

Soph ism.a X. 
£>uod ad veritatem refertur, majus eft, quam quod ad opinionem. Modus aatem, et 
mrobatio ejus, quod ad opiiiimempertinet, baec eft ; quodquis,ft clam put aret for e , faclii- 
rus non effet. 

Vol. IV. y • Ita 



■i62 DE AVGMENTIS SCIENTIARVM Lib. VI- 

Ita pronunciant Epicurei de felicitate Stoicorum, in virtute collocata, quod fimiiii 
fit felicitati hiftrionis in fcena ; qui, ii a fpectatoribus et plaufu eorum deititueretur, 
animis ftatim concideret. Itaque virtutem, per ignominiam, bonum theatrale vacant. 
Aliter fit indivitiis; de quibus ille: 

Populus meftbilat ; at in'ihi plaudo. 
Itidem in voluptate: 

Gratafub imo 
Gaudia corde premens, lultu Jimidante pudorem. 
Elf.n c h v s. 

Fallacia hujus fophifmatis fubtilior pauloeft; licet refponfio ad exemplum, quod 
adducitur, facilis. Neque enim virtus eligitur propter auram popularem. Cum 
etiam illud praeceptum fit, Vt quis maxime omnium ieipfum revereatur. La ut vir 
bonus idem fuerit in folitudine, idem in theatro. Licet forte intendatur virtus non- 
nihilper laudes, quemadmodum calor augetur per reflexionem. Sed hoc fuppofitio- 
nem negat, non fallaciam redarguit. Elenchus vero talis eft. Dato, quod virtus 
(praefertim ea, quae labores et confiiftus fubit) non eligeretur, nifi quod laudes et 
farna earn comitari foleant ; baud inde fequitur, quod appetitus et motus ad virtutem 
non fit praecipue propter fe. Siquidem fama pofiit effe caufa tantum impulliva, aut 
fine qua non; neutiquam efliciens, aut conftituens. Exempli gratia : Si duo fuerint 
cqui, quorum unus, calcaribus non admotis, quaevis haudfegniter praeftaret ; at alter, 
calcaribus admotis, priorem longe fuperaret: pofterior ifte (arbitror) palmam referet, 
et pro equo meliore judicabitur. Neque quenquam judicii fani commoverit formula 
ilia: Apage iftum equum, cujus fpiritus fiti funt in calcaribus. Quandoquidem euim 
inftrumentum ordiuarium equitanti fit calcar, neque ullo modo oneri aut impedimento 
ei fit ; non minoris propterea aeftimandus eft equus, qui calcare incitatur : neque etiam 
ille alter, qui abfque calcaribus mira praeftet, eoipfo melior, feddelicatior tantum ha- 
bendum eft. Simili ratione, gloria et honor, virtuti, pro ftimulis et calcaribus, fub- 
fen hint : ac licet virtus, fine illis, paulo futura efiet languidior ; tamen cum femper 
ilia praefto fint ei, etiam non invitata; nil oflicit, quo minus virtus propter fe quoque 
expetatur. Itaque recle redarguitur ilia politio : Nota ejus rei, quod propter opinionem, 
et non propter veritatem eligitur, haec eft ; quod quis, ii clam putaret fore, faclurus 
non fuiflet. 

Sophism a XI. 

'Jguod opera et virtute noftra partuin eft, majus bonum ; quod ab alieno benefta'o, vel 
ab indidgerlti&fortunae delatum eft, minus bonum. 

Caufae hujus rei hae funt. Primo propter fpem de futuro. Siquidem in alioruirr 
graria, aut fortunae ipfius ventis fecundis, non multum ineft certitudinis; propria vero 
induftria aut virtus femper domi adfunt. Adeo ut, poftquam boni quid nobis hoc 
modo paratum fuerit, maneant etiam eademinftrumenta in novos ufus parata, quin et 
confuetudine et fuccefTu reddita validiora. Secundo, quia quod alieno beneficio ad ipi- 
fcimur, ejus etiam aliis debitores fumus : cum quae per nos ipfi comparaverimus, nihil 
oneris fecum trahant. Etiam fi quid indulgentia divina in nos cumulaverit, retribu- 
tionem quandam erga Dei bonitatem efilagitat, quod homines pravos et improbos mor- 
det ubi in priore genere illud prophetae ufuveniat, laetantur, et exultant, immolant 
pY'agh fids, et facrificant rcti fuo. Tertio, quia ea, quae avirtute noftra minime profefta 
iunt, nulla fequitur laus et exiftimatio. Quae enim felicitatis funt, admirationen* 
quandam pariunt, laudem minime. Sicut ait Cicero ad Caefarem : Quae miremur ha- 
bStaus; quae laudemus expeframus. Quarto, quia quae induftria propria acquiruntur, 

cum 



Cap. II. DE A VG MENTIS S C I E N T I A ft V M. 163 

cum labonbus et contcntione fere conjuncta funt; quod nonnullam habet in fe fuavi- 
uti Salomon. cibus a venatu. 

El e n c h v s. 

quatuor inveniuntur eolores oppoiiti, qui rem in contrariam partem inc'.inant, 

poflintque effe prioribus inrtar clenchorum. Primo, quia felicitas videtur effe lignum 

!. l.iiii, ec character favoris divini : et p a turn in nobifmetipfis coniidentiam et 

critatem generat, torn apod alios au&oritatem et reverentiam. Felicitas autem ilia 

n fbrtuita comple&itur, ad quae virtus aegre afpirat ; veluti cum Caefar ad navis 

itorem, ; ; . tado, dixit: Caefarem portas et fortunam ejus. Quod li 

dixilTet, Caefarem portas et vinutem ejus, frigidum prorfus fuifiet fo'.atiiun per iclitanti 

in procella. Sccur.do, quia ea, quae a virtute aut induftria procedunt, font imita- 

bilia, et aliis patent; cum felicitas litres inimitabilis, et praerogativa quaedam homi- 

nis individui. Itaque in genere videmus, res naturales artificialibus praeponi, quia 

imitationem non recipiunt. Quod enim imitabile eft, potentia vulgatum eft. Tertio, 

quae ex felicitate proveniunt, bona videntur gratuita, nee laboribus empta: at quae 

ate propria pretio veluti acquilita. Itaque deganter l'lutarchus, de rebus Timo- 

ris, hominis longe fortunatillimi, cum rebus Ageiilai et Epaminondae, qui uno 

aevo vixerunt, comparatis, dixit: illas Ilomeri carminibus fuiffe fimiles, quae cum 

alias exccllant, fponte etiam fluere videantur et quali genium fapere. Quarto, quia, 

quod praeter fpem, aut praeter expechuum contingit, gratius et majore cum volup- 

tate in hominum animos influit. Illud vero neutiquam competit iis, quae propria cura 

t: ..mbitu comparantur. 

SOPHISMA XII. 

dex pluribus conjlat et divijibilibus, eft majus quam quod ex paucioribus, et magis 
un:. . omnia per partes conjiderata major a videntur : quare et phiralitas par tlum, 

magnitudinem praeji ftrt: fortius autem operatur pluralitas parti:un,fi or do abjit : nam 
' . edit compreht 

Sophifma illud videtur etiam primo intuitu fallax, et quafi palpabile : fiquidem, 
non pluralitas partium tantum, fed majoEitas earundem, poterit conftituere totum au- 
ctius. Attamen abripit hoc ipfum fophifma faepius phantaiiam ; quinetiam infidiatur 
fenfui. Etenim aipectui ipfi brevior videtur via in planitie, ubi nihil intercurrat, quod 
at, quam in tali tra£tu terrae, ubi fnnul confpiciuntur arbores, aut aediiicia, 
aut aliud aliquod fignum, quod fpatium metiri et dividere poilit. Sic homini bei 
ito, pollquam areas fuas et marfupia diviferit et digefferit, major etiam, qu 
antea, fubit divitiarum phantafia. Habet etiam \ im in ampliiicationibus, fi res in phi- 
res portiones dividatur, atque lingulae feorfum tractentur. Hoc vero adhuc magis 
phantaiiam implet, li fiat promifcue et line ordine. Confufio enim multitudinis opini- 
aerat. Siquidem quae ordine oftenduntur aut proponuntur, turn . . • igis< 
linita apparent, turn certum praebent argumentum, nihil effe praetermiffum. At con- 
tra, quae confute repraefentantur, non folum in fe numerofa putantur, fed et fufpici- 
oni locum relinquunt, reftare adhuc plura, quae omiuuatur. 

E l e x c h . . 
lit fophifma primo, ubi quis ampliorem praeceperit de re aliqua opinionera, 
quam pro vera rei ipfius maguitudine. Etenim cum hoc fit, diftributio tallam illain 
opinionem deltruet, et rem in veritate fua, non autem cum amplifkatione monftrabit. 
Itaque fi quis morbo aut dolore corripiatur, horae longiores ei videbuntur, abfque ho- 
rologio aut cl j, quam li iifdem menfurentur. Nam li taedium et vexatio morbi,. 

tempus videri longius faciunt, quam revera eft, at computatk) temporis errcrem illu 

Y ; cor; 



164 



D E AVGMENTIS SC1ENTIARVM. Lib. VI. 

eorrig'rt, et brevins facit, quam opinio ilia falfa conceperat. Etiam in planitie contra> 
quam fuperius di&um eft, aliquando evenit. Licet enim vifus in principio viam often- 
tet breviorem fenfui, quia indivifa eft, tamen fi ex eo obrepat opinio dc longe minori 
intervallo,quamreperkur; opinionis ejus vanae fruftratio efficier, ut videatur demum 
etiam, quam revera eft, produ&ior. Itaque fi quis opinioni alicujus faliae de magni- 
tudine rei cujufpiam velificari cnpiat, caveat a diftributionibus, fed rem integrant uti- 
que extollat. Fallit fophifma fecundo, li diftributio ea diftrahatur, non autem fimul 
obverfetur, aut uno afpeftu, vifum feriat. Itaque fi flores in horto aliquo in plures 
torulos diftinguantur, majoris quanritatis fpeciem praebebunt, quam fi omnes in uno 
toro fimul crefcerent; modo toruli il li oculis fimul fubjiciantur ; aliter enim unio diftri- 
butioni diftra&ae praevalebit. Sic reditus eorum majores videntur, quibus praedia et 
latifundia fua vicina aut conjun<fta funt. Nam fi fparfim fita fint, non veniunt tain 
facile fub afpeftum. Fallit fophifma tertio, propter dignitatem unitatis fupra multi- 
tudinem. Omnis enim compofitio, indigentiae in fingulis fignum eft certiflimum : ubi 
illud ufu venit: 

Et quae non profunt fingula , multa juvant. 
Itaque Mariae partes potiores ; Martha Martha, attendis ad plurima, unumfufficit, 
Hinc ilia fabula Aefopi de vulpe et feli. Ja£tabat enim vulpes, quantas artes habereu 
et effugia, quibus fe a canibus eriperet; felis autem fe unico tantum confidere auxilio 
dixit, utpote quae tenuem fcandendi facultatem haberet. Quod tamen reliquis illis 
vulpinis longe praeftantius praelidium fuit : unde adagium ; Multa novlt vulpes, fed 
felis unum magnum. Quin etiam in hujus fabulae fignificatione morali idem cerni- 
tur : nam potenti et fido amico niti, plus praelidii habet, quam artes et aftutiae com- 
plurimae. 

Atqve haec exempli loco fuffkient. Supereft autem nobis ejufmodicolorum nu- 
merus etiam magnus, quos olim adolefcentes congeffimus : attamen fine'illuftrationi- 
bus fuis, atque elenchis ; quos hoc tempore concinnare non vacat : ideoque colores 
illos nudos, abfque illuftrationibus fuis (cum fuperiores ifti veftiti prodeant) propon- 
ere, minime nobis confentaneum videtur. Illud interim monemus, rem iitam, qua- 
iifcunque ea videri point, haud parvi, judicio noftro, effe pretii : utpote quae ex 
philofophia prima, et ex politica, et ex rhetorica participet. Atque de fignis popu- 
laribus, five coloribus boni ac mali apparentis, tam iimplicis quam comparati,. 
ha&enus. 

Secunda colle&io, quae pertinet ad promptuariam, et defideratur, ea eft, quam Ci- 
cero (ut fuperius in logica diximus) innuit; cum praecipit, ut in promptu habeantur 
loci communes in utramque partem difputati et tra&ati. Quales funt, Pro verbis legis t 
et pro fententia legis, etc. Nos vero hoc praeceptum etiam ad alia extendimus; ut 
non folum ad genus judiciale, fed etiam ad deliberativum et demonftrativum adhibea- 
tur. Omnino hoc volumus, locos omnes, quorum frequens eft ufus (five adprobatio- 
nes et refutationes, five ad fuafiones et difluafiones, five ad laudes et vituperia fpeftent) 
meditatos jam haberi, eofque ultimis ingenii viribus, et tanquam improbe, et prorfus 
praeter veritatem, attolli, et deprimi. Modum aatem hujus colleftionis, tam ad ufum, 
quam ad brevitatem, optimum fore cenfemus, ii hujufmodi loci contrahantur in fen- 
tentias quafdam acutas et concifas ; tanquam glomos quofdam, quorum fila in fufio- 
rem difcurfum, cum res poftulat, explicari poflint. Atque fimilem quandam diligen- 
liam in Seneca reperimus, fed in hypothefibus five cafibus. Ejus generis, cum plu- 
rima 



Cap. III. 



DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. 



rima parata habeamus, aliqua ad exemplum proponere vifum eft. Ea autem antitheta 
rerum nominamus. 



EXEMPLA A N T I T H E T O R V M. 



t*5 



r r o. 



QVIB VS virtus a genere penitus in- 
fita 



R 



I. 

N OBI LIT A 3. 

CONTRA. 

AROex vfftute nobilitas ; rarius ex 
fita eft ; ii jam non mali efle nolunr, £\ nobititate virtus, 
fed nequeunt. Nobiles majorum deprecatione ad ve- 

Nobilitas laurea, qua tempus homines niam faepius utuntur, quam fuffragatione 
coronat. ad honores. 

Antiquitatem etiam in monumentis Tanta folet efle induftria hominum no- 
mortuis veneramur ; quanto magis in vorum, ut nobiles prae illis tanquam fta- 
vivis? tuae videantur. 

Si nobilitatem familiarum contemnas, Nobiles in ft adio refpeftant nimis faepe; 
quae tandem erit differentia inter fobolem quod mali curforis eft. 
hominum et brutorum ? 

Nobilitas virtutem invidiae fubducit, 
gratiae tradic. 

II. 
Forma, 
pro. contra. 

Deformes naturam ulcifci folent. Virtus, ut gemma nobilis, melius infe- 

Et virtus nil aliud, quam interna for- ritur fine multo auro et ornatu. 
ma ; et forma nil aliud, quam externa Quod veftis lauta deformi, hoc forma 



improbo. 

Similiter plerunque leves funt,quos for- 
ma ornat, et quos movet. 



virtus. 

Deformes fe a contemptu, per malitiam 
ntique fuam, vindicare cupiunt. 

Forma virtutes fplendere facit, vitia 
rubere. 

III. 

J WENT V S. 
PRO. CONTRA. 

Primae cogitationes et juvenum confi- Juventus poenitentiae campus. 

lia, plus habent e Numine. Ingenitus eft juvenibus fenilis aufto- 

Senes fibi fapiunt magis; aliis et rei- ritatis contemptusj ut quifque fuo peri- 

publicae minus. culo fapiat. 

Si confpici daretur, magis deformat Tempus, ad quae confilia non advoca- 

animos, quam corpora, feneftus. tur, nee rata haber. 

Senes omnia metuunt, praeter Deos. Senibus Veneres mutantur in Gratias. 



Valitvdo. 



x66 



DE AVGMENT1S SCIENTIARVM. 



Lib. VI. 



IV. 

V.UETVD O. 
PRO. CONTRA. 

Curavaletudinis animum humilem facit, Saepe convalefcere, eft faeperjuvenef- 

et corpori fupplicem. cere. 

Corpus fanum,hofpesaniraae eft; aegrum Excufatio valetudinis polych efta; ad 

organ ularius. quam etiam fani confugimus. 

Nil tarn fummas actionum promovet, Nimisar«5tofoedere corpus animaejungit 

quam profpera valetudo; at contra, infir- fanitas. 

ma feriatur nimis. Et leftus magna imperia adrainiftravit, 

et leftica magnos exercitus. 



V x o r et 

PRO. 

Charitas reipublicae incipit a familia. 

Vxor et liberi difciplina quaedam huma- 
nitatis; at coelibes tetrici et feveri. 

Coelibatus et orbitas ad nil aliud confe- 
runt, quam ad fugam. 

Morti facrificat, qui liberos non pro- 
creat. 

Caetera felices, in liberis fere infortu- 
nati funt ; ne divinae forti nimium appro- 
pinquent homines. 



Li be ri. 

contra. 

Qui uxorem duxit, et liberos fufcepit, 
obfides fortunae dedit. 

Generare, et liberi.humana funt ; creare, 
et opera, divina. 

Brutorum aeternitas foboles; virorum 
fama, merita, et inftituta. 

Oeconomicae rationes publicas ple- 
runque evertunt. 

Aliquibus fortuna Priami placuit, qui 
fuis omnibus fuperftes fuit. 



VI. 

ITIAE. 

CONTRA. 

Divitiarum magnarum vel cuflodia eft, 
vel difpenfatio quaedam, vel fama; at nul- 
lus ufus. 

Annon vides lapillis, et id genus deli- 
ciis, fingi pretia, ut poflit effe aliquis ma- 
gnarum divitiarum ufus ? 

Multi, dum divitiis fuis omnia venalia 
fore crediderunt, ipfi in primis venie- 
runt, 

Non aliud divitias dixerim, quam im- 
pedimenta virtutis: nam virtuti et necd- 
lariae funt et graves. 

Divitiae bona ancilla, pefllma domina. . 

VII. 

Hon ore s. 

PRO CONTRA. 

Honores non tyrannorum (ut loquuntur) Dum honores appetimus, libertatem cx- 
fed providentiae divinae calculi funt. uimus. 

Honores 



Di 

PRO. 

Divitias contemnunt, qui defperant. 

Invidia divitiarum, virtutem eftecit deam. 

Dum philofoplii dubitant, utrum ad vir- 
tutem an voluptatem omnia fint referenda, 
collige inftrumenta utriufque. 

Virtus per divitias vertitur in commune 
bonum. 

Caeterabona provincialem habent admi- 
niftrationem, divitiae folae generalem. 



CAP.nr. 



D E AVG MENTIS S C I E N T I A R V M. 



.1(5; 



PRO. 

Honores faclunt et virtutes et vkia. 
confpicua ; itaque ill as provocanr, haec re- 
fraenant. 

Non novit quifpiam, quantum in virtu- 
tis curfu profecerir; nili honores pi cam- 
pum praebean: apertum. 

Virtutis, ut reruMi aliaruni, rapidusmo- 
tus eft ad locum, placidus in loco : eft au- 
tem virtutis locus honos. 

VIH. 
Imperia 

PRO. 

Felicitate frui, magnum bonum eft ; 
fed earn et aliis impertiri pofte, adhuc 
majus. 

lieges nonhorainum inftar, fed aftrorum 
funt: nam et inlingulos, et in temporaipfa, 
magnum habent inriuxum. 

Qui Dei vices gerunt, iis rc-fntere, non 
tantumlaefaemajeftatis crimen ell, iedthe- 
onaachia quaedam. 

IX. 
Lavs, Existimatio 
pro. 

Virtutis radii reflexi laudes. 

Laus honor is eft, ad quern liberis fuffra- 
giis pervenitur. 

Honores a diverfis politiis conferuntur, 
fed laudes ubique funt libertatis. 

Voxpopulihabet aliquid divinum: nam 
quomodo aliter tot capita in unum confpi- 
rar.e poffinr? 

Ne mireris, fi vulgus verius loquatur, 
qoam honoratiores ; quia etiam tutius lo- 
quitur. 

X. 
Natvra 

PRO. 

Confuetudinis progrefTus eft arkhraeti- 
cus, naturae gecmetricus. 

Vt in rebufpublicis fe habent leges com- 
munes erga confuetudines, eodem modo in 
fingulis fe habet natura ad confuetudinem. 

Confuetudo contra naturam, quafi ty- 
Tannis quaedam eft: et cito, ac levi occafi- 
one corruit. 



CONTRA. 

Honores dam fere poteftatem earum re- 
rum, quas optima. conditio eft nolle, proxi- 
ma nan poile. 

Honorum afcenfus arduus, ftatiolubrica, 
regreflus praeceps. 

Qui in honore funt, vulgi opinionem 
mutuentur oportet, ut feipfos beatos pa- 
tent. 



CONTRA. 

Quam miferum, habere nil fere, quod ap- 
petas; infinita, quae metuas? 

Qui in imperils funt, fimiles funtcorpo- 
ribus coeleilibus, quae magnam venerati- 
onem habent, requiem nullam. 

Nemo humanae fortis. ad deorum convi- 
via admitritur, nili ad ludibrium. 



CONTRA, 

Famadeterior judex, quam nuncia. 

Quid virobono cum faliva vulgi? 

Fama veluti fluvius, levia attollit, folida 
mergit. 

Infimarum virtutum apud vulgus laus 
eft, mediarum admiratio, fupremarum ftn- 
fus nullus. 

Laus magis ex oftentatione, quam ex 
merito; et ventoiis magis accedit, quam. 
realibus. 



C O N T R A. 

Cogitamus fecundum naturam; loqui- 
mur fecundum praecepta ; fed agimus fe- 
cundum confuetudinem. 

Narara pedantius quidam eft, confuetu- 
do magiftratus. 



Forty n a. 



r68 



DE AVG MENTIS SCIENTIARVM. 



Lib. VI. 



PRO. 

Virtutes apertae laudes pariunt, occultae 
fortunas. 

Virtutes officiorura laudes pariunt, fa- 
cultatum fortunas. 

Fortuna veluti galaxia ; hoc eft, nodus 
quarundam obfcurarum virtutum, fine no- 
mine. 

Fortuna faltem ob filias fuas honoranda 
eft, confidentiam fcilicet, et au&oritatem. 



XI. 

F O RT VN A. 

CONTRA. 

Stultitia unius, fortuna alterius. 

In fortuna illud praecipue laudaverim. 
quod cum non eligat, non tueatur. 

Viri magni, dum invidiam virtutum fu- 
arum declinarunt, inter fortunae cultores 
reperti funt. 



PRO. 

Abfurdum eft accidentia vitae magis 
amare, quam vitam ipfam. 

Praeftat ad omnia, etiam ad virtutem, 
curriculum longum, quam breve. 

Abfque fpatiis vitae majoribus, nee 
perficere datur, nee perdifcere, nee poe- 
nitere. 



XII. 

Vita. 

CONTRA. 

Thilofophi dum tantum apparatum ad- 
verfus mortem colligunt, ipfam magis ti- 
mendam eftecerunt. 

Mortem homines timent, quia nefciunt, 
utpueri tenebras. 

Non invenias inter humanos afFe&um 
tarn pufillum, qui,fi intendatur paulo vehe- 
mentius, non mortis metum fuperet. 

Mori velle, non tantum fortis, aut 
mifer, aut prudens, fed etiam faftidiofus 
poteft. 



XIII. 

SvPERSTITIO 
PRO. 

C>ui zelo peccant, non probandi, fed 
tamen amandi funt. 

Mediocritates moralibus debentur, ex- 
tremitates divinis. 

Superftitiofus, religiofus defignatus. 

Fabulofiflima quaequeportenta cujufvis 
religionis citius crediderim, quam haec 
omnia fine Numine fieri. 



CONTRA. 

Vt fimiae, fimilitudo cum homine, de- 
formitatem addit : ita fuperftitioni, fimili- 
tudo cum religione. 

Quale odium eft affe&ationis in civili- 
bus, tale fuperftitionis in divinis. 

l'raeftat nullam habere de diis opinio- 
nem, quam contumeliofam. 

Non Epicuri fchola, fed Stoa, veteres 
refpublicas perturbavit. 

Non cadit in mentem humanam, ut fit 
merus atheifta dogmate ; fed magni hy- 
pocritae, funtveriatheiftae; qui facraper- 
petuo contre&ant, fed nunquam verentur. - 



Svperbia, 



Cap. Ill, 



DE A VG MENTIS SCIENTI All VM, 
XIV. 

SvPERBIA. 



i6) 



PRO. 

Superbia etiam vitiis infociabilis; atque 
ut venenum vencno, ita baud pauca vitia 
fuperbia expclluntur. 

Facilis, etiam alienis vitiis obnoxius eft: 
fuperbus, tantum fuis. 

Superbia, li ab aliorum contemptu, ad 
fui contemptum afcendet, fiet demum phi- 
lofophia. 



CONTRA. 

Hedera virtutum ac bonorum omnium 
fuperbia. 

Caetera vitia virtutibus tantum contra- 
ria ; fuperbia fola contagiofa. 

Superbia optima vitiorum conditionc 
caret, id eft, latebris. 

Superbus, cum caeteros contemnit, fe 
interim negligit. 



Inc ra 
pro. 

Crimen ingrati animi nil aliud eft, 
quam perfpicacia quaedam in caufam be- 
neficii collati. 

Dum grati erga quofdam efle volumus ; 
nee caeterisjuftitiam praeftamus, nee no- 
bis ipiis libertatem. 

Beneficii gratia eo minus reddenda eft, 
quod de pretio non conftat. 



XV. 

T I T VD O. 

CONTRA. 

Crimen ingrati animi, non fuppliciis co- 
ercetur, fed furiis permittitur. 

Arftiora funt vincula beneficiorum, quam 
officiorum: quare qui ingratus, injuftus, 
et omnia. 

Ea eft conditio humana: nemo tarn 
publica fortuna natus eft, quin privatae et 
gratiae, et vindi£tae, fe omnino debeat. 



XVI. 

I N V I D I A. 



PRO. 

Naturale eft exprobrationem fortunae 
fuae odifle. 

Invidia in rebufpublicis, tanquam falu- 
bris oftracifmus. 



XVI 

Impvdi 

PRO. 

Zelotypiae debetur, quod caftitas fit 
facia virtus. 

Multa triftitia opus eft, ut quis venerem 
rem feriam putet. 

Quid vel diaetae partem, vel munditiae 
fpeciem, vel fuperbiae filiam, inter vir- 
tutes collocas ? 

Amorum, ut avium fylveftrium, nul- 
la proprietas eft, fed jus pofleflione tranf- 
fertur. 

Vol. IV. Z 



CONTRA. 

Invidia feftos dies non agit. 

Nemo virtuti invidiam reconciliaverit 
praeter mortem.- 

Invidia virtutes laboribus exercet, ut 
Juno Herculem. 

I. 

C I T I A. 

CONTRA. 

Peflima Circes transrbrmatio impu- 
dicitia. 

Impudicus prorfus reverentiam fui per- 
didit; quodfraenum eft omnium vitiorum. 

Omnes, ut Paris, qui formae optionem 
faciunt, prudentiae et potentiae jafturam 
faciunt. 

In veritatem non vulgarem incidit Alex- 
ander; cum fomnnm et venerem, mortis 
arrhabones efle dixit. 

Cr v D E L i t a s. 



170 



DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. 



Lib. VI. 



PRO. 

Nulla virtutum tarn faepe rea eft, quam 
dementia. 

Crudelitas, fi a vindi&a eft, juftitia eft; 
fi a periculo, prudenria. 

Qui mifericordiara inimico impertit, 
fibi denegat. 

Non faepius phlebotomiae neceffariae 
funt in curationibus, quain cacdes in civi- 

libus. 

XIX. 
Gloria Van a. 
pro. 
Qui fuas laudes appetit, aliorum fimul 
appetit militates. 

Qui tam fobrius eft, ut nihil alienum 
curet, vereor ne et publica aliena putet. 

Ingenia, in quibus aliquid inane eft, fa- 
cilius curam reipublicae recipiunt. 

XX. 

J V S T I T I A. 
PRO. 

Imperia etpolitiae, juftitiae tantumad- 
ditamenta funt : fi enim jultitia aliter poffit 
exerceri, illis minime fuerit opus. 

Juftitiae debetur, quod homo homini 
fit Deus, non lupus. 

Juftitia etli vitia tollere non poffit, ta- 
mcu lice efficit, ut non laedant. 



XVIII. 

Crvdelitas. 

CONTRA. 

Caedibus graflari, aut ferae, aut fiariae 
eft. 

Crudelitas viro bono fempcr fabulofa 
efle videtur, et fiftio tragica. 



CONTRA. 

Gloriofi Temper facliofi, mendaces, mo- 
biles, nimii. 

Thrafo Gnathonis praeda. 

Turpe eft proco folicitarc antillamj eft 
autem virtutis ancilla laus. 



PRO. 

Nil terribile nifi ipfe timor. 

Nil aut in voluptate folidum, aut in 
virtute munitum, ubi timor infeftat. 

Qui pericula apertis oculis intuetur, ut 
excipiat, advertit et ut evitet. 

Caeterae virtutes nos a dominatu libe- 
rant vitiorum; fortitudo fola a dominatu 
fortunae. 



CONTRA. 

Si hoc eft juftum efle; Quae tibi fieri 
nolis, ea alteri non facere, dementia de- 
mum juftitia eft. 

Si fuum cuique tribuendum eft, certc 
et venia humanitati. 

Quid mihi aequitatem narras, cum fa- 
pienti omnia inaequalia fint ? 

Confideraqualis reorum conditio fuerit 
apud llomanos, et pronuncia juftitiam e 
republica non efle. 

Vulgaris ifta juftitia politiarum, philo- 
fophus in aula ; hoc eft, facit tantum ad 
reverentiam imperantium. 



XXI. 

F O R T I T V D O. 

CONTRA. 

Praeclara virtus velle perire ut perdas. 
Praeclara virtus quam etiam ebrietas 
inducit. 

Vitae fuaeprodigus, alienaepericulofus, 
Virtus ferreae aetatis fortitudo. 



Cap. III. 



DE AVG MENTIS SCIENTIARVM, 



171 



PRO. 

Eadem fere vis abftinendi et fuftinendi. 

Vniformitates, concordiae, et menfurae 
motuum, coeleilia funt, et chara&eres ae- 
ternitatis. 

Tcmperantia, velut frigora falubria, a- 
nimi a ires collioit et flrmat. 

Exquifiti et vagi fenfus narcoticis indi- 
gent ; fimiliter et afte&us. 



XXII. 

T E M P E R A N T I A. 

CONTRA. 

Negativae iftae virtutes non placent; 
nam innocentiam praefhmc, non merita. 

Languet mens, quae exceflibus caret. 

Amo virtures, quae excellentiam ac~Ho- 
nis inducunt, non hebetudinem paiEorris. 

Cum confonantes animi motus ponisj 
paucos ponisj nam pauperis eft numerare 
pecus. 

Ifta (Non uti, ut non appetas; Non ap- 
petere, ut non timeas) pulillaniini funt et 
diffidentis. 



XXIII. 
Constantly 

CONTRA. 

Confhntia, ut janitrix morofa, multa 
utilia indicia abigit. 

Aequum eft, ut conftantia res adverfas 
bene toleret ; nam fere inducit. 

Stultitia breviftlma optima. 



r r o. 

Balls virtutum conftantia. 

Mifer eft, qui qualis ipfe futurus fit, 
non novit. 

Imbellicitas humani judicii, rebus ipfis 
confhire non poteft ; quare faltem fibi con- 
ftet. 

Etiam vitiis decr.s afpirat conftantia. 

Si ad fortunae inconftantiam accedat 
etiam inconftantia mentis, in quantis tene- 
bris vivitur ? 

Fortnna, tanquam Proteus, fi perfevc- 
res, ad formam redit. 

XXIV. 

M A G N A N'IMITA .;. 
PRO. 

Si animus femel generofos fines opta- 
verit; ftatim non modo virtutes circum- 
ftant, fed et Numina. 

Virtutes ex habitu, aut praeceptis, gre- 
gales funt ; ex fine, heroicae. 

XXV. 

S C I E N T I A, COMtMI'LATIO. 



CONTRA. 

Magnanimhas eft virtus poj'tica, 



PRO. 

Ea demum voluptas eft fecundum na- 
turam, cujus non eft fatietas. 

Dulciffimus profpeftus in errores alio- 
rum fubjacentes. 

Guam bonum eft orbes mentis habere 
concentricos univerfo ? 

Omnes affectus pravi, falfae aeftima- 

l ? 



CONTRA. 

Comemplatio, fpeciofa inertia. 
Bene cogitare, non multo melius eft, 
quam bene fomniare. 

Orbem Numen curat, tu patriam. 
Vir politicus etiam contemplationes ferit. 



tior.es 



172 



DE AVG MENTIS SCIENTIARVM. 

CONTRA. 



Lib. VI. 



PRO. 



tiones funt ; atque eadem funt bonitas et 
Veritas. 

XXVI. 
Lit erae. 

P R0 . CONTRA. 

Side rebus minutis, libri fcripti forent, In acaderaiis difcunt credere. 
vix ullus eflet experientiae ufus. Quae unquarn ars docuit tempeftivum 

Lectio eft converfatio cum prudenti- artis ufum? 

bus; aftio fere cum ftultis. Sapere ex regula, et ex experientia, 

Non inutiles fcientiae exiilimandae plane contrariae rationes funt ; ut qui al- 

funt, quarum in fe nullus eft ufus, fi inge- teri afluefa&us fit, ad alterum fit ineptus. 

nia acnant. et ordinent. Artis faepiffime ineptus ufus eft, ne fit 

nullus. 

Hoc fere omnes academici habent, ut 
ex qualibet re foleant agnofcere quod fci- 
ant, et non addifcere quod nefciant. 

XXVII. 
Promptitvdo. 

CONTRA. 

Prudentia non alte petitur, quae praefto 
eft. 

Prudentia, ut veftis, levis.quae expedita. 

Cujus confilia non maturat deliberatio, 
nee prudentiam aetas. 

Quae ad breve tempus excogitantur, ad 
breve tempus placent. 



PRO. 



Opportuna prudentia non eft, quae ce 
leris non eft. 

Qui cito errat, cito errorem emendat. 

Qui ex compofito, et non obiter pru 
dens eft, nil magni facit. 



XXVIII. 
Tacitvrnitas in Secret is. 



pro. 

Taciturno nil reticetur, quia omnia tu- 
to communicantur. 

Qui facile loquitur quae fcit, loquitur 
et quae nefcit. 

Secretis etiam myfteria debentur. 



CONTRA. 

Varietas morum optime animum collo- 
cat in fecreto. 

Taciturnitas confeflbris virtus. 

Taciturno omnia reticentur, quia filen- 
tium rependitur. 

Te&us, ignoto proximus. 



XXIX. 
Facilitas. 
pro. contra. 

Amo virum alieno affeftui obnoxium, Facilitas, judicii quaedam inepta priva- 
fed tamen judicium ab obfequio revocan- tio. 
tern. Facilium beneficia, debita, videnturj 

Flexibilem efle, ad naturam auri proxi- negationes, injuriae. 
me accedit, Sibi gratiam habet, qui a facili aliquid 

impetrat. 

Facilem 



Cap. III. 



DE AVG MENTIS SCIENTIARVM. 



FRO. 



CONTRA. 

Facilem omnes difficultates prcmunt; 
nam omnibus fe implicat. 

Facilis fere fe recipit cum pudorc. 



XXX. 

POPVLARITAS. 



PRO. 

Prudentibus eadem fere placent.atftul- 
torum varietati occurrerc prudentiae eft. 

Colere populum, eft coli. 

Qui ipfi magni viri funt, neminem 
unum fere habent, quern vereantur, fed 
populum. 



CONTRA. 

Qui valde cum fluids congruit, ipfe 
fufpeftus efle poteft. 

Qui turbae placet, fere et turbas mifcec 
Nil moderatum vulgo gratum eft. 
Infima affentatio eft aflentatio vulgi. 



XXXI. 

LOQ.VACITAS. 



PRO. 

Qui filet, aut alios habet pro fufpe&is, 
aut iufpe&us eft ipfe fibi. 

Cuftodiae omnes infelices j miferrima 
filentii. 

Silentium ftultorum virtus : itaque re- 
£ic ille filenti : Si prudens es, ftultus es ; 
C ftultus, prudens. 

Silentium, veluti nox, infidiis opportu- 
num. 

Cogitationes in profluente faniffimae. 

Silentium, fclitudinis genus. 

Opinioni fe venditat, qui filet. 

Silentium, nee pravas cogitationes ege- 
rit, nee bonas diftribuit. 



CONTRA. 

Silentium verbis, et gratiam addit, ct 
aucloritatem. 

Silentium, veluti fomnus quidam, alit 
prudentiam. 

Silentium fermentatio cogitationum. 

Stylus prudentiae filentium. 

Silentium ambit yeritatem, 



'73 



XXXII. 

DlSSIMVLATIO. 

PRO. 

Diffimulatio, compendiaria fapientia. 

Non idem dicere, fed idem fpe&are de- 
bemus. 

Etiam in animo deformis nuditas. 

Diffimulatio et decori eft, et praefidio. 

Sepes confiliorum, diffimulatio. 

Aliqui bono fuo falluntur. 

Qui indiffimulanter omnia agit, aeque 
decipit ; nam plurimi, aut non capunt, 
aut non credunt. 

Indiffimulatio nihil aliud, quam animi 
impotentia. 



CONTRA, 

Cum cogitare fecundum rerum verita- 
tem non poffimus, at loquamur fecundum 
cogitationem. 

Qv.ibus ar tes civiles fupra captum inge- 
nii funt, iis diffimulatio pro prudentia erit. 

Qui diffimulat, praecipuo ad agendum 
inftrumento fe privat, i. e. fide. 

Diffimulatio diffimulationem invitat. 

Qui diffimulat, liber non eft. 



xxxm, 



'74 



DE AVGMENTIS scientiarvm. 



Lib. VI. 



rkd. 

Docet improbare, qui verecundatur. 

Quod actio oratori, id audacia viro ci- 
vili ; primum, fecundum, tertium. 

Confitentemverecundiam amo, accufan- 
tem odi. 

Conndentia morum animos promptius 
fociat. 

Placet obfcurus vultus, et perfpieua 
©ratio. 



XXXIIL 

A V D A C I A. 

CONTRA. 

Audacia ftultitiae viator. 

Inverecundia inutilis, nifi ad impoftu- 
ram. 

Conndentia, ftultorum imperatrix, pru- 
dentium fcurra. 

Audacia eft ftupor quidam fenfus, cum 
malitia voluntatis. 



Ceremoniae 
pro. 

Vultus et geftus decora raoderatio,. ve- 
rum condimentum virtutis. 

Si et in verbis vulgo paremus, quidni 
in habitu, et geilu ? 

Qui in levibus, et quotidiana confue- 
tudine, decus non retinent, fit licet vir mag- 
nus, noris tamen hunc tantum certis horis 
fapere. 

Virtus et prudentia fine pun&is, velut 
peregrinae linguae funt; nam vulgo non 
intelliguntur. 

Qui vulgi fenfum per congruitatem non 
novit, is, fi nee per obfervationem noverit, 
omnium ftultiflimus eft. 

Pun&i tranflatio funt virtutis inlinguam 
vernaculam. 



XXXIV. 

PVNCTOS, AFFECTATIO. 

CONTRA. 

Quid deformius, quam fcenam in vitam 
transferre ? 

Ex ingenuitate decorum, ex arte odium. 

Magi's placent cerufiatae buccae, et ca- 
lamiftrata coma, quam ceruflati et cala- 
mi ftf ati mores. 

Qui animum ad tarn exiles obfervatio- 
nes applicat, magnae cogitationis capax 
non eft. 

Affe&atio, ingenuitatis putredo lucens. 



XXXV. 
Jo ci. 



PRO. 

Oratorum ara jocus. 

Qui in omnibus modeftum Ieporem rnif- 
cet, libertatem animi retinet. 

Pies eft fupra opinionem politica, facile 
tranfire a joco ad ferium, a ferio ad jo- 
cum. 

Veritatis, alias non pervemurae, faepe 
vehiculum Jocus. 



CONTRA. 

Iftos deformitatum ac concinnitatumau- 
cupes quis non contemnat ? 

llerum magnitudinem eluere joco, im- 
probum artificium eft. 

Jocos turn confidera, cum rifu deftituti 
funt. 

Faceti ifti fere non penetrant ultra fu- 
pcrficiem rerum, ubi joci fedes eft. 

Vbi jocus ad feria moment i aliquid ha- 
bet, ibi levitas puerilis eft. 

XXXVb 



Cap. HI. 



DE AVG MENTIS SCIENTIARVM. 



175 



r k o. 



Annon vides, onines fe quaerere: 1 at 



amans folus fe iuvcnit 

Nil eil melior ordinatio animi, quam 
ex imperio afteclus alien] us iniignis. 

Qui fapit, defiderium quacrat;namqui 
non illiquid iniigniter appetit, ei omuia in- 
grata funt, et tacdio plena. 

Quidni in unitate acquiefcat unus? 



XXXVI. 

C O K T R A. 

Amori multum debet fcena, nihil v'<u. 

Nil tarn varii nominis eft, quam amor: 
nam res, aut tam ftulta eft, in fe nefciat, 
aut tam turpis, ut fe fuco condat. 

Odi iftos monophrontiftas. 

Angufta admodum contemplatio amor, 



XXXVII. 

A M I C I T I A. 



PRO. 



CONTRA. 



Eadem facit amicitia, quae fortitudo, <^ui amicitias arftas copulat, novas ne- 
fed fuavius. ceffitates libi iniDonit. 

Suave condimentum omnium bonorum Animi imbecilli eft, partiri fortunam. 
amicitia. 

Peffima folhudo, non veras habere ami- 
citias. 

Dignamalaefidei ultio, amicitiisprivari. 



XXXVIII. 
Ad VL AT IO. 
V V. o. 
Adulatio magis e:: more, quam ex ma- 
litia. 

Laudando inftituere, femper formula 
fuit debita potentioribus. 



CONTRA. 

Adulatio ftylus fervorum. 



Adulatio calx vitiorum. 

Adulatio aucupii illud genus, quod fi- 
militudine vocis aves fallit. 

Adulationis deformitas comica, nocu- 
mentum tragicum. 

Auribus mederi difficillimum. 



XXXIX. 

V I N D I C T A. 
PRO, 

Vindi&a privata, juftitia agrcftis. 

Qui vim rependit, legem tantum violat, 
non hominem. 

Vtilis metus ultionis privatae; nam le- 
ges nimium faepe dorraiunt. 



CONTRA. 

Qui injuriam fecit, principium ma!o 
dedit ; qui reddidit, mod.um ablluiir. 

Vindifta, quo magis naturalis, ep ma- 
gis coercenda. 

Qui facile injuriam reddit, is fortaffe 
tempore, non voluntate pofterior erat. 



I 76 



BE AVG MENTIS SCIENTIARVM. 



Lib. VI. 



XL 

I N N O V 

PRO. 

Omnis medicina innovatio. 

Qui nova remedia fugit, nova mala 
opentur. 

Novator maximus tcmpus: quidni igi- 
tur tempus imicemur ? 

Exempla remota inepta funt ; recenvia 
corrupta et ambitiofa. 

Imperiti ct contention^ pcrmitte, ut ad 
exempla res agant. 

Sicut qui nobilitatem in familiam intro- 
ducunt, digniores fere funt pofteris ; ita 
novationes rerum plerunque praeftant iis, 
quae ad exempla fiunt. 

Morofa morum retentio, res turbulenta 
eft, aeque ac novitas. 

Cum per fe res mutentur in deterius, fi 
confilio in melius non mutentur, quis finis 
erit mali ? 

Moris fervi, temporis ludibria. 



ATIO. 

CONTRA. 

Novi partus deformes funt. 

Nullus au&or placet, praeter tempus. 

Nulla novitas abfque injuria; nam 
praefentia convellit. 

Quae ufu obtinuere, fi non bona, at 
faltem apta inter fe funt. 

Quis novator tempus imitatur, quod 
novationes ita infinuat, ut fenfus fallant? 

Quod praeter fpem evenit, cui prodeft, 
minus acceptum ; cui obeft, magis mo- 
leftum. 



PRO. 



Fortuna multa feftinanti vendit, quibus 
morantem donat. 

Dum initia rerum amplecti propera- 
tnus, umbras prenfamus. 

Fluctuantibus rebus advertendum, in- 
clinantibus agendum. 

Prima actionum Argo committenda 
funt, extrema Briareo. 



XLI. 
Mora. 

contra. 
Occafio primum anfam vafis porrigit,, 



deinde ventrem. 

Occafio inftar Sibyllae minuit oblatum, 
pretium auget. 

Celeritas, Orci galea. 

Quae mature fiunt, judicio fiunt; quae 
fero, per ambitum. 



T R 0. 



Qui parvis copiis rem magnam aggre- 
ditur, fingit opportunitatem, ut fperet. 

Parvis apparatibus non fortuna, fed 
prudentia emitur. 



XLII. 
Praeparatio. 

CONTRA. 

Optimus terminus parandi, prima occa- 
fio agendi. 

Nemo fperet, fe fortunam apparatu li- 
gare poffe. 

Alteratio apparatus et actionis, politica 
funt : diftin&io tumida et infelix. 

Magnus apparatus, prodigus et temporis 
et rerum, 

XLIIL 



Cap. III. 



DE A V G MENTIS SCIENTIARVM. 



177 



XLIII. 
Principiis obstare. 



r r o. 

Plura pericula fallunt, quam vincunt. 

Minus operiseil periculo remedium ad- 
hibere, quam progrelium ejus obfervare 
et cuftodire. 

Non jam leve eft periculum, fi leve vi- 
deatur. 



CONTRA. 

Docet periculum progredi, qui accin- 
gitur, et periculum figit remedio. 

Etiam in remediis periculorum, levia 
pericula fubfifhmt. 

Praeftat cum paucis remediis, quae in- 
valuerunt, rem habere ; quam cum minis 
fingulorura. 



PRO. 

Qui lenem iftam prudentiam amplec- 
tuntur, iis augmenta mali falubria funt. 

Neceilitas, quae violema confulit, eadem 
exequitur. 



XLIV. 

Consilia Violent a. 

C ONTXA. 

Omne remedium violentum, praegnans 
novi mali. 

Violenta confilia nemo dat, praeter iram. 
et metum. 



XLV. 

S v s p i c i o. 

PRO. CONTRA. 

Diffidentia, nervi prudentiae; at fufpi- Sufpicio fidemabfolviL 
cio medicamentum arthriticum. Sufpicionum intemperies 

Merito ejus tides fufpe&a eft, quam fu- quaedam civilis. 
fpicio labefacit. 

Sufpicio fragilem fidem folvit, fortem 
intendit. 



eft mania 



fed divinatio 



PRO. 

Non ell interpretatio 
quae recedit a litera. 

Cum receditur a litera, judex tranfit in 
legillatorem. 



XLVI. 
Verba Legis. 

contra. 
Ex omnibus verbis eliciendus eft fenfus, 
qui interpretetur fingula. 

Peffima tyrannis lex in equuleo. 



XLVII. 

Pro Testibvs contra Argvment a. 



pro. 

Secundum oratorem, non fecundum 
caufam pronunciat, qui argumentis nititur. 

Qui argumentis potius credit, quam 
teftibus ; etiam ingenio magis debet fidere, 
quam fenfui. 

Tutum foret argumentis credere, fi ho- 
mines nihil abfurdi facerent. 

Vol. IV. A a 



CONTRA. 

Si teftibus credendum fit contra argu- 
ments fufficit, tantum judicem effe non 
furdum. 

Argumenta antidotum contra venena 
teftimoniorum. 

lis probationibus tutiflimo creditur, 
quae rariftime memiuntur, 



Argumenta, 



i 7 8 DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. . Lib. VI. 

PRO. CONTRA. 

Argumenta, cum Tint contra teftimonia, 
hoc praeftant, ut res mira videatur, non 
autem ut vera. 

Atque haec antitheta (quae nunc propofuimus) fortaffe tanti nonfuerint; fed cum 
jamolim parata etcollefta a nobis eflent, noluimus diligentiae noftrae juvenilis fru&um 
perire : praefertim cum (fi quis acutius introfpiciat) femina fint, non flores. In illo 
autem adolefcentiam plane fpirant, quod fint ia morali, live demonftrativo genere, 
uberiora ; in deliberative, etjudiciali, perpauca. 

Tertia colle&io, quae pertinet ad promptuariam, atque etiam defideratur, eft ea, 
quam vocare placet, formularum minorum. Illae autem funt, veluti veftibula, pofti- 
cae, ante-camerae, re-camerae, tranfitus, etc. orationis ; quae indifcriminatim omnibus fub- 
jecliscompetere poffint. CHiales iunt praefationes,conclufiones,digreffiones,tranfitiones, 
promiffiones, declinationes, et plurima ejufmodi. Quemadmodum enim in aedificiis, 
plurimum facit et ad voluptatem et ad ufum, ut frontifpicia, gradus, oflia, fenefbae, 
aditus, tranfitus, et hujufmodi, commode diftribuantur; eodem modo etiam in ora- 
tione fit, ut additamenta et interpofitiones iftae (fi decore et perite formentur et collo- 
centur) plurimum turn gratiae, turn commoditatis, univerfae orationis ftruclurae adji- 
ciant. Harum formularum exemplum unum aut alterum proponemus, neque diutius 
iifdem iinmorabimur. Etfi enim fint res haud exigui ufus, tamen cum nihil in his ad- 
damusde noftro, fed tantum formulas nudas, ex Uemolthene, aut Cicerone, aut alio 
quopiam fele&o auclore, defcribamus, inferius quiddam videntur, quam ut in eotempus 
teramus. 



EXEMPLA FORMVLARVM MINORVM. 

CoNCLVSIO DELIBERATIVA. 

Sic et culpam praeteritam fas erit redimere, et futuris incommodis eadem opera pro- 
fpicere. 

Parti tionis accvratae corollarivm. 
Vt omnes intelligant, nihil me etfubterfugere voluijfe reticendo, aut objeurare dicendo, 

TRAKSITIO CVM M'ONITO. 

Veritm haec it a praetereamus, ut tamen intuentes et refpeclantes, relinquamus. 

PRAEOCCV PATIO CONTRA OPINIONEM INVETERATAM. 

Faciam, ut intelligatis in tot a caufa, quid res ipfa tulerit, quid error affinxerit, quid 

invidia conflaverit. 

Haec pauca enumeraffe, ad exempla, fatis fuerit j cum quibus, appendices rheto 
ricae, quae ad proptuariam fpeclant, concludimus. 



CAPVT 



Ca?. IT. DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. 17Q 

C A P V T C^V ARTV M, 

Appendices generates duae traditivae ; critics, et paedagogica. 

SVPERSVNT duae appendices traditivae ingenere; altera critica, altera paeda- 
gogica. Sicut enim pars traditivae praecipua in fcriptione librorum confiftit, it 1 
pars ejus relativa in librorum verfatur lectione: lecftio autem, vel magiftrorum ope re- 
gitur, vel induftria cujufque propria pexficitur; atque huic rei inlerviunt doftrinae 
iliac, quas diximus, duae. 

Ad criticam fpe<ftant, primo, auitorum probatorum limata corre&io et emendata 
editio ; quibus et ipforum au&orum honor vindicatur, et itudiolis lumen praefertur. 
Qua tamen in re ftudiis haud parum detrimenti intulit quorunJam hominum diligentia 
temeraria. Criticis enim haud paucis mos eft, ubi incidunt in quidpiam, quod non 
intelligunt, vitium ftatim in exemplari fupponere. Veluti in illo loco Taciti : cum 
quaedam colonia jus alyli apud fenatum affereret, narrat Tacitus, non aequis admodum 
auribus quae ab iis proterebantur, fuiile ab imperatore etfenatu audita : itaque legati, 
caufa diftiu, bonam pecuniae fummam Tito Vinio dederunt, ut eis patrocinaretur. 
Hoc itaque pa£to res obtinuit: turn (inquit Tacitus) dlgnitas et antiquitas coloniae 
vatiat : quafi argumenta, quae antea levia videbantur, accedente pretio, novum turn 
pondus accepiflent. At criticus quidam, non ex infimis, verbum turn expunxit, et 
tantum repofuit. Atque hac prava criticorum confuetudine faftum eft, ut (quod non 
nemo prudenter notavit) exemplaria maxime caftigata lint faepenumero minime om- 
nium cafta. Quinimo, ut verum dicamus, nifi critici fuerint eruditi in fcientiis illis, 
de quibus libri ab ipfis editi tractant, periculo diligentia eorum non vacat. 

Secundo ad criticam fpectant, auftorum interpretatio et explicatio, commentani, 
fcholia, notae, fpicilegia, et fimilia. In iftiufmodi autem laboribus, peflimus ille cri- 
ticorum nonnullos quafi morbus invafit, ut multa ex obfeurioribus tranfiliant, in fatis 
vero perfpicuis ad faftidium ulque immorentur, et expatientur. Scilicet, non tarn illud 
agitur, ut auctor ipfe illuftretur, quam ut criticus ille multiplicem fuam eruditionem, 
et variam lectionem, ubique arrepta occailone, oftentet. Optandum imprimis foret 
(licet haec res ad traditivam principalem, non ad appendices pertineat) ut qui argumenta 
obfeuriora et nobiliora pertractet fcriptor, fuas ipfe explicationes fubjungat; utettex- 
tus ipfe digreffionibus aut explicationibus nonabrumpatur; et notae a fcriptoris menie 
uon vecedant. Cujufmodi quidpiam fufpicamur de Theone Euclidis. 

Tertio, ad criticam fpectat (quod etiam nomen eidem indidit) de auftoribus, quos 
edunt, breve aliquot judicium interponere ; et illos cum caeteris fcriptoribus.'qui 
eadem tractant, comparare; utper hujufmodi cenfuram ftudioli et de librorum dele&u 
moneantur, et ad ipfam lectionem eorum inftruttiores accedant. Atque hoc ultimum, 
eft criticorum tanquam cathedra, quam ccrte noftra aetate nobilicarunt viri nonnulli 
magni, majores certe, noftro jndicio, quam pro modulo criticorum. 

Ad paedagogicam quod attinet, brevifiimum foret dictu ; Confule fcholas Jefuka- 
rum : nihil enim, quod in ulum venit, his melius. Nos tamen pauca, more noftro 
monebimus, tanquam fpicas legentes. Omnino inftitutionem pueritiae et juventutis 
collegiatamprobamus; non inaedibus privatis ; non fub ludimagiftris tantum. Adcft 
adolelcentulis in collegiis aemulatio major erga aequales ; adeft quoque ipfe vultus et 
afpe£tus virorum gravium, quod facit ad verecundiam, et teneros animos etiam a 
principio conformat ad exemplar: denique funt quidem plurima educationis collegiatae 

A a 2 commoda 



l8o DEAVO MENTIS SCIENTIARVM. Lir. VE 

comraoda. Id ordine autem et modo difeiplinae, illud imprimis confuluerim; ut ca- 
veatur a compendiis; et a praecocitate quadam docrrinae, quae ingenia reddat auda- 
cula, et magnos profeftus potius oftentet, quam faciat. Quin et favendum nonnihil 
ingeniorum libertati, ut fi quis, quae ex more difeiplinae funt, faciat, et fimul tempus 
ad alia, in quae propenfus eft, fuffuretur, ne utique cohibeatur. Porro operae pretium 
fuerit, diligenter animadvertere (quod fortaffe adhuc non fuerit notatum) efTe duos 
afluefaciendi, et exercendi, et praeparandi ingenia modos, eofque tanquam antiftro- 
phos. Alter inciprt a facilioribus, et ad magis ardua paulatim deducit ; alter ab initio 
duriora imperat et urget, ut, iis obtentis, facilioribus quis etiam fuaviter perfungi 
pollit. Alia enim eft methodus, incipere natare cum utribus, qui fublevent; alia, inci- 
pere faltare cum calceis ponderofis, qui aggravent. Neque facile eft di£tu, quantum 
harum methodorum prudens intermixtio conferat ad promovendas, tarn animi, quam 
corporis facultates. Item applicatio et deleftus ftudiorum, pro natura ingeniorum, quae 
erudiuntur, res eft fmgularis et ufus et judicii : quam etiam bene et vere notatam et 
perfpeclam magiftri parentibus adolefcentium debent ; fit de genere vitae, cui filios- 
luos deftinent, confulere poffent. Verum et illud attentius paulo obfervandum, non 
tantum in iis, ad quae natura quifque fua fertur, longe maximos fieri profedlus ; fed 
etiam ad ea, ad quae vitio naturae quis maxime fuerit inhabilis, reperiri in ftudiisad hoc 
proprie deleftis remedia et curationes. Exempli gratia; fi cuipiam ingenium tale fit, 
quale eft avium, ut facile abripiatur, nee per moram (qualem oportet) intentum effe 
fuftineat; remedium huic rei praebebunt mathematica, in quibus, fi evagetur paulo 
mens, de integro renovanda eft demonftratio. Etiam exercitiorum, in erudiendo, par- 
tes liquet effe vel maximas. At illud a paucis notatum eft, quod exercitiorum debeat 
effe non folum prudens inftitutio, fed etiam prudens intermifilo. Optime fiquidem 
Cicero notavit, quod in exercitiis plerunque exerceri contingat, non minus vitia, quam 
facultates ; adeo ut malus habitus, quandoque fimul acquiratur, et fe infmuet cum 
bono. Itaque tutius eft intermittere exercitia, et fubinde repetere, quam aflidue con- 
tinuare et urgere. Verum de his fatis. Sunt certe hae res primo afpectu minus gran- 
des et folennes, fed fruftuofae tamen et efficaces. Quemadmodum enim in plantis, ad 
ielicitatem vel infelicitatem ipfarum, plurimum faciunt injuriae, aut auxilia, quae iif- 
dem, cum tenerae fuiffent, imervenerint: quemadmodum etiam incrementa ilia im- 
menfa imperii Romani merito a quibufdam attribuuntur virtuti et prudentiae fex illo- 
rum regum, qui eidem in pueritia fua veluti tutores fuerunt, aut nutritii : fie certe 
cukura et inftitutio annorum puerilium, aut teneriorum, eas habet vires, licet latentes, 
et minime in cujufvis obfervationem incurrentes, quas neque temporis diuturnitas, ne- 
que laborum affiduitas et contentio, poftea, aetate maturiore, pofhnt ullo modo aequi- 
parare. Non abs re fuerit etiam notare, facultates vel mediocres, fi in magnos viros 
aut res magnas inciderint, graves et infignes interdum producere effeftus. Ejus rei 
ponemus exemplum memorabile ; quod eo magis adducimus, quia Jefuitae eandem 
difciplinam non videntur afpernari, fano (ut nobis videtur) judicio. Atque eft res, 
quae fi fit profefforia, infamis eft ; verum difciplinaria facia, ex optimis eft. Intelligi- 
mus autem actionem theatralem. Cmippe quae raemoriam roborat ; vocis et pronun- 
ciations tonum atque efficaciam temperat ; vultum et geftum ad decorum componit, 
iciam non parvamconciliat, denique oculis hominum juvenes affuefacit. Erit au- 
tem exemplum e Tacito defumptum, Vibuleni cujufdam, olim hiftrionis, tunc tempo- 
ris autem militantis in legionibas Pannonicis. Hie, fub exceffu Augufti, feditionem 
moverat ; ita ut Blaefus praefeftus aliquos ex feditiofis in carcerem conjiceret. Milrtes 
vero, imprelTione fafta, illos effractis carceribus liberarunt. At Vibulenus, apud mi- 

lites 



Caf.IV. de aygmf.ntis SCIENTIARVM. t- 

litesconcionabundus, fie orfus ell : Vos (mquit) bis innocentibus et miferrimis luceni'et 
Jbiritum reddidi/tis : fed quis fratri tAeovitam,quis fratrem mihi redditf quern mijfumad 

-cos aGermanico exer<iiu,de communibus t omnia dis, node proxima jugulavit per gladiatores 
fuos, quos in exithmi militum habet atquearmat. Refponde, Blaefe, ubi tadaver abjeceris? 
Ne 'holies quidemfepulluram invident. Cum ofculis,cum lacrymts dolor em meum implei-ero> 
me quoque trucidari jube; dum interfetlos, nullum ob fcelus, fed quia utilitatilegionuni 
eonfulebamus, hi fepeliant. Cuiibus verbis invidiae ac conftcrnationis nimium quantum 
concivit; adeo ut, nifi brevi poitea innotuiflet nihil horum f'uille, quin etiam fra- 
trem eum nunquam habuiffe, vix a praefe&o milites manus abftinuiffent : ille vero 
rem totam, tanquam fabulam, in fcena pcregit. 

Nunc vero ad colophonem pervenimus tra&atus noftri de doclrinis rationalibus. In 
quibus, licet a partitionibus receptis interdum recefferimus, nemo tamen exiftimet, nos 
ilias omnes improbare partitiones, quibus uii non fumus. Duplex enim nobis imponi- 
tur neceflitas partitiones mutandi : una, quia haecduo, nimirum, res natura proximas in 
inum claffem redigere, et res ad ufum promendas conjicere in unum cumulum; fine 
ipfo et intentione, funt omnino diverfa. Exempli gratia; fecretarius aliquis regis aut 
reipublicae in mufeo chartas fuas ita prccul dubio diitribuit, ut quae iimilis fmt natu- 
rae limul componat, veluti foedera feorfum, feorfum mandata, literas ab exteris, lite- 
ras domeiticas, et funilia, feorfum omnia. Contra, in fcrinio aliquo particular! illas 
fimul componit, quas, licet diverii generis font, limul tamen ului fore exiftimet : fie 
nimirum in hoc univerfali fcientiae repofitorio, nobis pro natura rerum ipfarum par- 
titiones erant inftituendae : cum tamen, li particularis aliqua fcientia fuiffet pertra- 
ftanda, partitiones fuiflemus fecuti, ufui et praxi potius accommodatas. Altera necef- 
litas partitiones mutandi ell, quia defideratorum ad fcientias adjeftio, et eorum cum 
reliquis in integrum corpus reda&io, etiam per confequentiam, fcientiarum ipfarum 
partitiones tranftulit. Nam (demonftrationis gratia) efto quod artes quae habentur, rati- 
onem habeant numeri 15, adjeiftis autem defideratis numeri 20. Dico quod partes 
numeri 15, non funteaedem partes, quae numeri 20. Nam partes numeri 15, lunt ;, 
et 5. Partes vero numeri 20, funt 2, 4, 5, et 10. Itaque patet quod haec aliter fieri 
non potuerint. Atque de fcientiis logicis haec dicta fint. 



F R A N- 



FRANCISCI 

BARONIS DE VERVLAMIO, 
VICE-COMITIS SANCTI ALBANI, 

D E 

DIGNITATE et AVGMENTIS 

SCIENTIARVM 

LIBER SEPTIMVS. 

AD REGEM SVVM. 

■ 

CAPVT PRIMVM. 

Partitio ethicae in doclrinam de exemplari, et georgica an'im'u Partitio exemplaris 
Cfcilket boni) in bonumftmplex, et bonutn comparatum. Partitio boni /implicit, in 
bonum individuate, et bonum communionis. 

PERVENTVM eft (rex optime) ad ethicam, quae voluntatem humanam intue- 
tur et tra&at. Voluntatem gubernat refta ratio, feducit bonum apparens; vo- 
luntatis ftimuli affectus, miniftri organa et moms voluntarii. De hac Salomon, 
Ante omnia (inquit) cujlodi, Jili, cor tuum, nam inde procedunt acliones vitae. In hujus 
fcientiae pertractatione, qui de ea fcripferunt, perinde mihi fecifle videntur, ac fi quis 
fcribendi artem tradere pollicitus, pulchra tantum exhibeat exemplaria literarum tarn 
fimplicium quam copulatarum : de calamo vero ducendo, aut modis characteres eftbr- 
mandi, nihil praecipiat : ita et ilti propofuerunt nobis exemplaria bella et luculenta, 
atque defcriptiones five imagines accuratas, boni, virtutis, orHciorum, felicitatis, tan- 
quam vera objefta, et fcopos voluntatis et appetitus humani : verum quomodo quis 
poffit optime ad hos fcopos (excellentes fane, et bene ab illis pofitos) collimare ; hoc eft, 
quibus rationibus et inftitutis animus ad ilia affequenda fubigi et componi poffit, aut 
nihil praecipiunt, aut perfumftorie et minus utiliter. Differamus, quantum libuerit, 
virtutes morales in animo humano effe habitualiter, non naturaliter: diftinguamus fo- 
lenniter, inter fpiritus generofos et vulgus ignobile; quod II 1 1 ration um momentis, hi 
praemio aut poena, ducantur : praecipiamus ingeniofe, animum humanum, ut refhfi- 
cetur, inflar bacilli, in contrariam partem inclinationis fuae flefti oportere: aliaque in- 
fuper hujufmodi hinc inde fpargamus: longe tamen abelt, ut haec et alia id genus, ab- 
fentiam rei excufent, quam modo requirimus. 

Hujufce 



Cap. I. DE AVGMENTIS SCIENTIA R V M. 18$ 

Ilujufce negleftus caufam haud aliam effe reor, quam larentcm ilium fcopuhim, ad 
quem to: fcientiae naviculae impingentes, naufragia paffac funt : nimirum, quod falti- 
diant fcriptores verfari in rebus vulgaris et plebeiis, quae nee fatis iubtiles fint ad dif- 
putandum, nee fatis illuftres ad ornandum. Sane haud facile quis verbis affequatur, 
quantam calamitatem attulerit hoc ipfum, quod dicimus: quod homines ingenita fuper- 
bia, et gloria vana, eas materias trattationum, eofque modos trattandi iibi delegerint, 
quae ingenia ipforum potius commendent, quam leftorum utilitatibus inferviant. Opti- 
me Seneca, Nocet Mis eloquent ia, quibus non rerumfacitcupiditatem,fedfui: fiquidera 
fcripta talia effe debent, ut amores documentorum ipforum, non doclorum excitenr. 
Ii igitur refta incedunt via, qui de confiliis fuis id praedicare poflint, quod fecit De- 
mollhenes, atque hac claufula ea concludere, Quae fi feceritis, non oratorem duntaxat 
in praefentia Liudabitis,fed vofmel ipfos etiam non ita multo poft, jiatu rerum veftrarum 
meliore. Ego certe (rex optime) ut de meipfo, quod res eft, loquar, et in iis, quae nunc 
edo, et iniis, quae in poftcrum meditor, dignitatem ingenii et nominis mei (Ii quafit) fae- 
pius fciens et volens projicio,dum commodis humanis inferviam : quique architefhisfor- 
taffe in philofophiaet fcicntiis effe debeam, etiam operarius et bajulus,et quidvisdemum 
fio; cum haud pauca, quae omnino fieri neceffe lit, aliiautem ob innatam fuperbiam fub- 
terfugiant, ipfe fuftineam et exequar. Verum (ut ad rem redeamus) quod coepimusdi- 
cere delegerunt iibi philofophi in ethica maffam quandam matcriac fplendidam ct niten- 
tem, in qua potillimum vel ingenii acumen, vel eloquentiae vigorem venditare poffint: 
quae vero prafticam maxime inftruunt, quandoquidem tarn belle ornari non poffint, 
maxima ex parte omilerunt. 

Neque tamen debuerant vrri tarn eximii defperaffe de fortuna, fimili ei, quam poeta 
Virgilius, et libi fpondere aufus, et revera coniequutus eft ; qui non minorem eloquen- 
tiae, ingenii, et eruditionis, gloriam adeptus eft, in explicando obfervationes agricul- 
turae, quamAeneae res geftas heroicas enarrando. 

Nee fum animi dubius, verbis ea vincere magnum 
Quam fit, et angujlis hunc addere rebus honorem. 
Certe, fi ferio hominibus cordi fit, non in otio fcribere, quae per otium legantur, fed 
revera vitam activam inftruere et fubornare ; georgica ifta animi humani non minore 
in pretio apud homines haberi debeant, quam heroicae illae effigies virtutis, boni, et 
felicitatis, in quibus tarn operofe eft infudatum. 

Partiemur igitur ethicam in doftrinas principales duas; alteram de exemplari five 
imagine boni; alteram de regimine et cultura animi, quam etiam partem georgica 
animi appellare confuevimus : ilia naturam boni defcribit, haec regulas de animo ad 
illam conformando praefcribit. 

Doftrina de exemplari (quae boni naturam intuetur et defcribit) bonum confiderat, 
aut fimplex, aut comparatum ; aut genera (inquam) boni, aut gradus. In pofteriore 
horum, difputationes illas infinitas, et fpeculationes circa boni fupremum gradum, 
quem felicitatem, beatitudinem, fummum bonum vocitarunt (quae ethnicis inftar theo- 
logiae erant) Chriftiana tandem fides fuftulit, et miffas fecit. Quemadnuxlum enim 
Ariftoteles ait, Adolefcentes pojfe etiam beatos ejfe,fed non aliter quamfpe; eodem inodo, 
a Chriftiana fide edofri, debemus nos omnes minorum et adolefcentum loco ftatuere, 
ut non aliam felicitatem cogitemus, quam quae in fpe fita eft. 

Liber<ai igitur (bonis avibus) ab hac doftrina, tanquam de coelo ethnicorum (qua in 
parte proculdubio elevationem naturae humanae attribuerunt majorem, quam cujus ilia 
effet capax : videmus enim quali cothurno Seneca Vere magnum, habere fragilitatem 
l:cmims,fecuritatemDei) reliqua certe ab illis circa doctrinam exemplaris tradita, mi- 
nore 



I'M 



DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. Lib. VII. 

nore aut veritatis aut fobrietatis ja&ura, magna ex parte recipere pofTumus. Etenim, 
quod ad naturam boni pofitivi etfimplicis fpeftat, illam certe pulcherrime etad vivura, 
veluti in tabulis eximiis depinxerunt ; virtutum et officiorum figuras, pofituras, genera, 
affinitates, partes, fubjefra, provincias, aftiones, difpenfationes, diligentiffime fub ocu- 
los repraefentantes. Neque hie finis: nam haec omnia animo humano, magnoquoque 
argumentorum acumine et vivacitate, et fuafionum dulcedine, commendarunt atque 
infinuarunt : quinetiam (quantum verbis praeftari poffit) eadem contra pravos et popu- 
lares errores et infultus, fidelifiime muniverunt. Quatenus vero ad naturam boni com- 
parati, huic rei etiam nullo modo defuerunt : in conitituendis trinis illis ordinibus bono- 
rum ; in collatione vitae contemplativae cum aftiva ; in difcriminatione virtutis cum 
relu&atione, et virtutis jam fecuritatem naftae, et confirmatae ; in conflic"tu et pugna 
honefti etutilis; in virtutum inter fe libramine, nimirum cui quaeque praeponderet, et 
fimilibus. Adeo ut hanc partem de exemplari infigniter excultam jam effe, et antiquos 
in ea re mirabilesfe viros praeftitiffe, reperiam: ita tamen, ut philofophos longo poit 
fe intervallo reliquerit pia et ftrenua theologorum diligentia, in officiis, et virtutibus 
moralibus, et cafibus confeientiae, et peccati circumfcriptionibus penfitandis et deter- 
minandis exercitata. 

Nihilo fecius (ut ad philofophos redeamus) fi illi (antequam ad populares et receptas 
notiones virtutis, vitii, doloris, voluptatis, et caeterorum, fe applicaffent) fuperfe- 
differ- paulifper, et radices ipfas boni et mali, et radicum illarum fibras indagafTent; 
ingentem, meo judicio, lucem illis omnibus, quae poftea in inquifitionem ventura fuif- 
fent, affudiffent : ante omnia, fi naturam rerum non minus, quam axiomata moralia, 
confuluhTent, do&rinas fuas minus prolixas, magis autem profundas reddidifTent. 
Quod cum ab illis aut omnino omiflum, aut confufe admodum tra&atum fuerit, nos 
breviter retra&abimus ; et fontes ipfos rerum moralium aperire et purgare conabimur, 
antequam ad doctrinam de cultura animi, quam ponimus ut defideratam, pervenia- 
mus. Hoc enim (ut arbitramur) do&rinam de exemplari novis quodammodo viribus 
donabit. 

Inditus eft atque impreffus unicuique rei appetitus ad duplicem naturam boni; al- 
teram qua res totum quiddam eft in ieipfa : alteram, qua eft pars totius alicujus ma- 
joris. Atque pofterior haec ilia altera dignior eft, etpotentior, cum tendat ad confer- 
vationem formae amplioris. Nominetur prima, bonum individuale, five fuitatis ; po- 
fterior, bonum communionis. Ferrum fympathia particulari fertur ad magnetem : at 
fi paulo ponderolius fuerit, amores illos deferit, et tanquam bonus civis, et amator pa- 
triae, terram petit, regionem fcilicet connaturalium fuorum, Vlterius paulo perga- 
mus ; corpora denfa et gravia terram petunt, congregationem magnam corporum den- 
forum : attamen, potius quam natura rerum divulfionem patiatur, et detur (ut Ioquun- 
tur) vacuum, corpora hujufmodi in furfum ferentur, et ceflabunt ab officio fuo erga 
terram, ut praeftent officium fuum mundo ipii debitum. Ita quafi perpetuo obtinet, 
ut confervatio formae magis communis minor.es appetitus in ordinem redigat. At prae- 
rogativa ifta boni communionis fignatur praecipue in homine, fi non degeneraverit; 
vuxta memorabile illud Pompeii Magni diftum, qui, quo tempore Romam fames pre- 
meret, annonae importandae praepolitus, vehementifiime autem ab amicis interpella- 
tus ne mari, atroce tempeftate ingruente, fe committeret; illad tantum refpondit, Ne- 
cejje eft ut earn, non ut vivam : adeo ut vitae defiderium (quod in individuo maxi- 
nmm ell) amori et fidei in rempublicam apud eum non praeponderaret. Sed quid 
vmoramur ? Nulla, omnibus feculis, reperta ell vel philofophia, vel fecta, vel religio, 
vol lex, aut difciplina, quae in tantum communionis bonum exaltavit, bonum vero 
4 individuale 



-Cap. IT. DE AVGMENTIS SCIENTIA R V M. 185 

individuate depreffit, quantum fanfta fides Chrifliana: unde liquido pateat, unum 
eundemque Deum fuifle, qui creaturis leges illas naturae, hominibus vero le,£: 
Chriftianamdediflet. Propterea legimus, nonnulios ex eleftis et fan&is viris ootafle 
fe potius erafos ex libro vitae, quam ut fsdus ad fratres fuos non perveniret; ecftafi 
quadam charitatis, et impotenti defiderioboni communioiiis ineitati. 

Hoc pofuum, ita ut immotum maneat et inconcuffum, nonriullis ex graviffimis in 
morali philofophia controverfiis finem imponit. Primo enim quaeftionem illam deter- 
minate de vita contemplativa aftivae praeferenda ; idque contra rententiam Ariftotelis. 
Omnesfiquidem rationes, quae ab illo pro contemplativa afferuntur, bonum privatum 
refpiciunt, atque individui tantum ipfius voluptatem, aut dignitatem ; quibus in rebus 
contemplativa palmam haud dubie reportat. Etenim contemplativa non abfunilis eft 
comparationi, qua ufus eft Pythagoras, ut philofophiae et contemplation! honorem ac 
decus aifereret: qui ab Hierone, quifnam eflet, intcrrogatus, refpondit; Hieronem 
non latere (li forte unquam olympicis certaminibus interfuiffet) id ibi loci contingere, 
ut veniant eo alii fortunae fuae in agonibus pcriculum facuari; alii vero ut mercatores, 
ad merces diltrahendas ; alii ut amicos undique confluentes convenirent, et epulis ac 
hilaritati indulgerent ; alii denique ut caeterorum effent fpe&atores : fe autem unum 
effe ex ill is, qui fpeftandi gratia vcnerit. Verum homines nolle debent, in hoc huraa- 
nae vitae theatro, Deo et angelis folum convenire, ut fpeftatores fint. Neque fane 
fieri potuit, ut hac de re dubitatio in ecclefia unquam fufcitaretur (utcunque plurimis 
in ore fuerit dictum illud, Pretiofa in cadis Domini mors fund, or urn cpis : ex quo loco 
mortem illam civilem, et inftituta vitae monafticae et regularis attollere foleant) nifi 
illud etiam una fubeffet, quod vita ilia monaftica mere contemplativa non lit, ve- 
rum plane in ofiiciis eccleiiafticis verfetur ; qualia funt jugis oratio, et votorum facri- 
iicia Deo oblata ; librorum item theologicorum, multo in otio, confcriptio, ad legis 
divinae doclxinam propagandam : quemadmodum et Mofes fecit, cum per tot dies in 
montis feceflu moratus effet. Quinetiam Henoch, ab Adamo feptimus, qui videtur 

He princeps vitae contemplativae (etenim cum Deo ambulajfe perhibetur) nihilomi- 
nus ecclefiam prophetiae libro (qui etiam a fancto Juda citatur) dotavit. Contempla- 
tivam vero quod attinet meram, et in fe ipfa terminatam, quaeque radios nullos, five 
caloris, five luminis, in focietatem humanam diffundat, nefcit earn certe theologia. 

Determinat etiam quaeftionem, tanta contentione agitatam, inter fcholas Zenonis et 
Socratis ex una parte, qui felicitatem in virtute, autfola, aut adornata (cujus femper 
in officiis vitae partes potiffimae) collocarunt : et reliquas complures fecias et fcholas, 
ex altera parte : veluti fcholas Cyrenaicorum et Epicureorum ; qui earn in voluptate 
conftituerunt : yirtutem autem (ficut fit in comoediis aliquibus, ubi hera cum famtila 
veftem mutet) plane ancillam ftatuerunt: utpote fine qua voluptati commode mini- 
ftrari nonpoffet: nee minus illam alteram Epicuri fcholam, quafi reformatam ; quae 
felicitatem nihil aliud efle praedicabat, quam animi tranquillitatem et ferenitatem, a 
perturbationibus liberi, et vacui ; ac fi Jovem de folio deturbare vellent, et Saturnum 
dim aureo feculo reducere, quando neque aeftas nee bruma fuilTent, non ver, nee au- 
tumnus, fed una et aequabilis aeris temperies : denique et illam explofam Pyrrhonis 
•et Herilli fcholam, qui fitam autumaverunt felicitatem in fcrupulis quibufque animi 
prorfus eliminandis, nullam ftatuentes fixam et conftantem boni aut mali naturam, fed 
aftiones pro bonis aut malis habentes, prout ex animo, mom puro et irrefraclo, aut 
contra, cum averfatione et reluctatione, prodirent ; quae tamen opinio in haerefi Ana- 
baptiftarum revixit, qui cunfta metiebantur juxta motus et inftinctus fpiritus, et con- 
ilantiam yel vacillationem fidei. Liquet autem ifta, quae recenfuimus, omnia ad pri- 

Vol.IV. B b vatam 



j86 DE AVGMENTIS SC1ENTIARVM. Lib. VI. 

vatam animorum tranquillitatem, et complacentiam, nullo modo autem ad bonum 
communionis, fpectare. 

Porro redarguit etiam philofophiam Epi&eti, qui hoc utitur praefuppofito ; felici- 
tatem in iis poni debere, quae in poteftate noftra funt, ne fcilicet fortunae et cafibus 
fimus obnoxii : quafi vero non multo fuerit felicius, in reftis et generofis intentionibus, 
et finibus, qui publicum bonum amplectantur, fucceffu deflitui et fruflrari, quam in 
omnibus, quae ad privatam tantum fortunam noftram referuntur, voti perpetuo com- 
potes fieri. Sicut Confalvus, Neapolim digito militibus indicans, generofa voce tefta- 
tus eft, multo fibi optatius fore, unum pedem promovendo, ad internum certum ru- 
ere, quam unius pedis receffu, vitam in multos annos producere. Cui etiam concinit 
coeleftis dux et imperator, qui pronunciavit, confcientia?n bonam juge effe ccnvivium; 
quibus verbis aperte iignificat, mentem bonarum intentionum fibi confciam, utcunque 
fucceffu careat, verius et purius, et naturae magis confentaneum praebere gaudium, 
quam univerfum ilham apparatum, quo inftrui polfit homo, vel ut defideriis fuis fru- 
atur, vel ut animo conquicfcat. 

Redarguit itidem philofophiae abufum ilium, circa Epi&eti tempora graffari coe- 
ptum : nempe quod philofophia verfa fuerit in genus quoddam vitae profefforium, et 
tanquam in artem ; quafi fcilicet inftitutum philofophiae effet, non ut perturbationes- 
compefcerentur et extinguerentur ; fedut caufae et occafiones ipfarum evitarentur et 
fummoverentur : ideoque particularis quaedam vitae ratio ad hoc obtinendum ineunda 
effet : introducendo fane tale genus fanitatis in animum, quale fuit Herodici in cor- 
pore: cujus meminit Ariftoteles; ilium fcilicet nihil aliud per totam vitam egiffe, 
quam ut valetudinem curaret ; et proinde ab infinitis rebus abftineret, corporis interim 
ufu quafi multatus. Vbi fi hominibus officia focietatis confe&ari cordi fit, ilia demum 
valetudo maxime eft expetenda, quae quaflibet mutationes et impetus quofcunque ferre 
et vincere queat. Eodem modo et animus ille demum vere et proprie fanus et validus 
cenfendus eft, qui per plurimas et maximas tentationes et perturbationesperrumpere 
poteft. Ita ut optime Diogenes dixiffe vifus fit; qui eas vires animi laudarit, quae non. 
ad caute abftlnendum, fed ad farther fuftinendum valerent ; quaeque animi impetum, 
etiam in maximis praecipitiis, cohibere poffint; quaeque (id quod in equis bene fubactis 
laudatur) praeftent, ut brevifiimo fpatio, et liftere fe, et vertere poflint. 

Pofiremo, redarguit idem teneritudinem quandam, et ineptitudinem ad morigeran- 
dum, in nonnullis ex antiquiifimis philofophis, et maxime in veneratione habitis, nota- 
tam: qui nimis facile fe a rebus civilibus fubduxerint, ut indignitatibus et perturbationi- 
bus fe exuerent ; atque magis, fua opinione, illibati, et tanquam facrofanfti, viverent : 
ubi confentaneum effet, conftantiam hominis vere moralis talem fore, qualem idem 
Confalvus in homine militari requirebat ; nimirum ut honor ejus contexeretur tan- 
quam e tela Craffiore ; minimeque tarn tenui, ut quidvis illud vellicare et lacerare 
point. 



C A P V T 



Cap. II. D E A V G M E N T I S S C I E N T I A 11 V M. 187 

C A P V T S E C V N D V M. 

V.ititio boni individualis, vel fuitatis, in bonum aclivum, ct bonum paffivum. Par- 
titic boni paffivi, in bonum confervativum, et bonum perfeftivum. Partitio boni com- 
munionii, in qfficia generalia, et refpecliva. 

REPETAMVS igitur jam et perfequamuj- primum bonum individuale, et fui- 
tatis. IUud partiemur in bonum aclivum, et bonum paffivum. Etenim haec 
quoque differentia boni (non abfimilis certe illis appellationibus, quae Romanis in 
oeconqmicis erant familiares, promi fcilicet, et condi) in univerfa rerum natura im- 
preffa reperitur: praecipue autem fe prodit in duplici rerum creatarum appetitu; al- 
tero, fe confcnandi et muniendi ; altero, fe multiplicand! et propagandi : atque hie 
pofterior, qui aftivus ell, et vcluti promiis, potentior videtur et dignior; ille autem 
prior, qui paffivus eft, et veluti condus, inferior cenferi poteft. Etenim in univerfi- 
tate rerum, natura coeleflis praecipue agens eft; at natura terreftris, patiens. Etiam 
in delettationibus animantium, major voluptas eft generandi, quam pafcendi, In ora- 
culis quoque divinis pronunciatur, Beatius ejfe dare, quam accipere. Qiiin et in vita 
communi, nemo invenitur ingenio tarn molli et effocminato, quin pluris raciat aliquid, 
quod ei in votis erat, perficere, et ad exitum perducere, quam fenfualitatem aliquam, 
aut deleftamentum. Atque ilta quidem boni aftivi prae-eminentia in immenfum exal- 
tatur, ex intuitu conditionis humanae, quod fit et mortalis, et fortunae iftibus expo- 
fita. Nam fi in voluptatibus hominum pofTet obtineri perpetuitas atque certitudo, 
magnum pretium eis accederet, propter fecuritatem et moram. Qtundoquidem au- 
tem videmus hue rem recidere : Magni aeltimamus mori tardius : et, Ne glorieris de 
craftino ; nefcis partum diei : mirum minime eft, li omni contentione feramur ad ea, 
quae temporis injurias non reformident. Ea vero nulla elle poflunt, praeter opera 
noftra ; iicut dicitur, Opera eorwn fequuntur eos. Eit et altera prae-eminentia boni 
aftivi haud exigua, indita et fuftentata ex eo afFe&u, qui humanae naturae, ut comes 
individuus, lateri adhaeret : amor fcilicet novitatis, aut varietatis. Ille vero in fen- 
fuum voluptatibus (quae boni paffivi pars funt vel maxima) anguftus admodum eft, 
nee latitudinem habet aliquam iniignem : Cogita quamdiu eadem feceris ; cibus, fo- 
mnus, ludus ; per hunc circulum curritur. Mori velle, non tantum fortis, aut mifer t 
aut prudens-, Jed etiam fufiidiofus pot eft. At in aebs vitae noitrae, et inftitutis, et 
ambitionibus, inligfiis eft varietas ; eaque multa cum voluptate percipitur, dum in- 
choamus, progedimur, interquiefcimus, regredimur ut vires augeamus, appropin- 
quamus, denique obtinemus, et hujulinodi ; ut vere admodum diclum fit, vita line 
propofito, languida et vaga eft. Qoiod limul et prudentibus et ftultillimis competit, 
ut ait Salomon; Pro defiderio quaerit cerebrofus, omnibus immifcetfe. Quinetiam vide- 
mus, reges potentilfimos, ad quorum nutum, quaecunque fenfibus grata iunt, parari 
polfent, nihilominus procuraffe fibi interdum deiideria humilia et inania (quemadmo- 
uiim cithara fuit Neroni, gladiatoria Commodo, Antonino aurigatio, et aliaaliis) quae 
tamen ipfis fuerint omni afduentia voluptatum fenfualium potiora. Tanto vo'uptatem 
majorem affert, ut aliquid agamus, quam ut fruamur. 

IUud interim paulo attentius notandum eft, bonum aftivum, individuale, a bono 
communionis prorfus diffene ; quanquam nonnunquam ambo coincidant. Quamvis 
enim bonum iitud individuale, a&ivum, faepe opera beneficentiae (quae ex virtuti- 
bus communionis eft) pariat et producat ; illud tamen intereft, quod ilia opera ab ho- 

B b 2 minibus 



188 DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. Lie. V_7. 

minibus plurimis fiant, non animo alios juvandi aut beandi, fed plane propter fe, 
atque potentiam et amplitudmem propriam. Id quod optime cernitur, quando bo- 
nura a&ivum inaliquid impingir, quod fit bono communionis contrarium. Siquidem 
giganteailla animi conditio, qua abripiuntur magni ifli orbis terrarum perturbatores 
(qualis fuit L. Sylla, et plurimi alii, licet in modulo longe minore) qui videntur ad ; 
hoc anhelare, ut omnes felices et aerumnofi lint, prout fibi fuerint amici, vel inimici ; 
atque utmundus tanquam ipforum praeferat imaginem (quae vera eft theomachia) haec, 
inquam, ipfa afpirat ad bonum a&ivum, individuale, faltem apparens; etfi a bono com- 
munionis omnium maxime recedat. 

At bonum paflivum partiemur, in bonum confervativum, et bonum perfec~Hvum. 
Etenim inditus eft unicuique rei triplex appetitus, quatenus ad bonum fuitatis, five 
individui. Primus, ut fe confervet : fecundus, ut fe perficiat: tenius, ut fe multi- 
plicet five dilTundat. Atque hie poftremus appetitus ad bonum ac~tivum refertur, de 
quo jam modo diximus. Superfunt igitur reliqua tantum duo, quae diximus, bona: 
ex quibus praecellit perfeclivum. Minus enim quiddam eft, confervare rem in fuo 
ftatu : majus vero, eandem ad naturam fublimiorem evehere. lleperiuntur fiquidem 
per res univerfas, naturae aliquae nobiliores, ad quarum dignitatem et excellentiam, 
naturae inferiores afpirant, veluti ad origines et fomes fuos. Sic de hominibus non 
male cecinit ille : 

Igneus eft ollis vigor, et coelejlis origo. 
Homini enim, aflumptio aut approximatio ad divinam aut angelicam naturam, eft 
formae fuae perfeftio. Cujusquidem boni perfectivi prava et praepoftera imitatio, 
peftis eft ipfa vitae humanae, et turbo quidam rapidus, qui omnia abripit et fubvertir. 
Nimirum, dum homines, exaltationis vice formalis atque eflentialis, caeca ambitione 
advolant ad exaltationem tantummodo localem. Quemadmodum enim aegri, reme- 
dium mali fui non invenientes, de loco in locum corpus agitant et volvunt ; quafi ex 
mutatione loci a feipfis abfeedere, et internum malum effugere poflint : eodem modo 
evenit in ambitione, ut homines, fimulachro quodam falfo naturae fuae exaltandae 
abrepti, nihil aliud adipifcantur, quam loci quandam celfitudinem et faftigium. 

Bonum vero confervativum nihil aliud eft, quam receptio et fruitio rerum naturae 
noftrae congruentium. Hoc vero bonum, licet maxime fit fimplex et nativum, tamen 
ex bonis videtur molliflimum atque infimum. Quin.et hoc ipfum bonum recipit dif- 
ferentiam nonnullam ; circa quam partim vacillavit judicium hominum, partim omiftk 
eft inquifitio. Boni fiquidem fruitionis, five, quod vulgo dicitur, jucundi dignitas et 
commendatio, aut in fmceritate fruitionis fita eft, aut in ejufdem vigore : quorum al- 
terum inducit et praeftat aequalitas; alterum autem varietas et viciflitudo: alterum mi- 
norem habet mixturam mali, alterum impreflionem magis fortem et vividam boni. 
Caeterum, horum utrum melius, ambigitur : dein, num natura humana utrumque fi- 
mul apud fe retinere polfit, non inquiricur. 

Atque quantum ad id, de quo ambigitur, ventilari coepit ilia controverfia inter So- 
cratem et fophiftam quendam. Ac Socrates quidem aflerebat, Felicitatem fit am efle 
in animi pace conftante, ettranquillitate: fophilta vero in hoc, Vt quis multum appetat, 
et multum fruatur. ■ Quin et ab argumentis delapfi funt ad convitia; dicente fophifta, 
felicitatem Socratis, ftipitis vel lapidis elTe felicitatem; e contra Socrate, fophiftae feli- * 
citatem, felicitatem efle fcabiofi, qui perpetuo pruriret et fcalperet. Neque tamen de- 
funt utrique fententiae fua firmamenta. Nam Socrati alTentitur vel Epicuri fcholaipfa, 
quae virtutis, ad felicitatem, partes efle maximas, non diffiteatur. Quod ii ita fit, 
certo certius eft, virtutis majorem c^t ufum in perturbationibus fedandis, quam in rebus 

cupitis 



Cap.IL DE AVGMENTIS SCIENTI All V M. r8o 

cupitis adipifeendis. Sophiftae autem nonnihil fufFragari vidctur affertio ilia, cujus a 
nobis mentio modo facta eft, quod videlicet bonum perfectivum bono confcrvativo fit 
fuperius ; quippe quia cupitarum rerum adeptiones naturam vidcantur fenfim perficere : 
quod licet \cre non faciant, tamen et motus ipfe in circulo, fpeciem nonnullam prae fe 
fert motus progreffivi. 

At fecunda quaeftio (num fcilicet natura humana non poffit et animi tranquillitatem, 
et n i: rem, limul retinere) rite definita, priorem illam reddit otiofam et fu- 

pervacaneam. Annon enim vidcmus, hand raro animos nonnullorum ita faclos et 
compoiitos, ut voluptatibus afficiantur vol maxime cum adfint, et tamen earum jactu- 
ram non gravate ferant : Itaut feries ilia philofophica, No/? uti, ut non appetas ; non 
appetere, ut . , tur clfe pufilli cujufdam animi, et diffidentis. Sane, 

.rinae pteraeque philofophorum videntur eflepaulo timidiores, et cavere homini- 
bus pluiquam natura rerum poltulat. Veluti, cum mortis formidinem medendo au- 
gent. Etenim, cum nihil Miudfere vitam humanam faciant, quam mortis quandam 
praeparationem et difciplinam, quomodo fieri poflit, ut ille holtis mirum in modum 
non videatui tcmbilis, contra quem muniendi nullus fit finis ?.' Melius poeta (ut inter 
ethnicos ;) 

A ^ ' finem vitae extremum inter munera ponat 

A. 
Similiter et in omnibus annifi funt philofophi animum humanum reddere nimis uni- 
formem et harmonicum : eum motibus contrariis et extremis minime afFuefaciendo. 
Cujus caufam arbitror fuiffe, quod ipfi vitae fe privatae dedicarunt, a negotiis et alio- 
rum oblcquiis immuni et liberae. Quin potius imitentur homines prudentiam gem- 
mariorum ; qui fi forte in gemma inveniatur nubecula aliqua, ant glaciecula, quae ita 
poffet eximi, ut magnitudini lapidis non nimium detrahatur, earn tollunt ; aliter vero 
inta£tam earn relinquunt : pari ratione, ferenitati animorum ita confulendum eft, ut 
non deftruatur magnanimitaSi. Atque de bono individuali haftenus. 

Poftquam igitur de bono fuitatis (quod etiam particulare, privatum, individuale, 
appeliare folemus) jam dixerimus; repetamus bonum communionis, quod focietatem 
intuetur. Iftud nomine officii vocari confuevit: fiquidem vocabulum officii magis 
proprie attribuitur animo bene difpofito erga alios : vocabulum virtutis animo intra fe 
recte formato et compofito. Verum ifta pars, primo intuitu, fcientiae civili deberi 
videtur: attamen, fi diligentius attendas, non ita: fiquidem traftat regimen et impe- 
rium uniufcuiufque in feipfum, neutiquam vero in alios. Atque ficut in architectu- 
ra, alia res eft, poftes, trabes, et caeteras aedificii partes eftbrmare, et ad aedificandi 
ufum praeparare ; alia autem, eafdem ad invicem aptare et compaginare : ficut etiam 
in mechanicis, inftrumentum aut machinam fabricare et conficere, non idem eft, quod 
fabricatum erigere, movere, et in opere ponere: fie doctrina de conjugatione ipfa 
hominum in c:n itate, five focietate, differt ab ea, quae eos reddit ad hujufmodi focie- 
tatis commoda conformes et bene afiectos. 

Ifta pars de officiis, etiam in duas portiones tribuitur : quarum altera tracfatde offi- 
cio hominis in commuai : altera de officiis fpecialibus et refpectivis, pro fingulorum 
profellione, vocatione, ftatu, perfona, et gradu. Harum primam, fatis excultam, di- 
ligenterque a veteribus et aliis explicatam, jam antea retulimus; alteram quoque, 
lparfm qu!de.n traclatam, licet non in corpus aliquod integrum fcientiae digeftam, 
reperimu. Neque tamen hoc ipfum, quod fparfim tra£tetur, reprehendimus ; quin- 
imo de hoc argumento per partes fcribi longe confultius exiitimamus. Quis enim 

tanta 






DEAVGMENTIS SCIENTIAKVM. Lib. VII. 

tunta fuerit vel perfpicacia vel confidemia, ut de officiis peculiaribus et relativis, fia- 
oulorum ordinum ec conditionum, perite et ad vivum difceptare, et deiinire poflit, 
aut fuftineat ? Tra&atus autem, qui experientiam non fapiunt, fed ex notitia rerum 
generali et fcholaftica tantummodo deprorapti funt, de rebus hujufmodi, inanes plerun- 
que evadunt et inutiles. Quamvis enim aliquando contingat, fpe&atorem ea animad- 
vertere, quae luforem fugiant; atque jaftetur proverbium quoddam magis audaculum, 
quam famim, de cenfura vulgi circa a&iones principum, Jlantem in valle cptime pcr- 
It/jlrare montem; optandum tamen inprimis effet, ut non nifi expertiffiraus et veria- 
tiinmus quifque fe hujufmodi argumentis imraifceret. Hominum enim fpeculativo- 
rum, in materiis aclivis, lucubrationes, iis, qui in agendo fuerint exercitati, nihiio 
meliores videntur, quam dilTertationes Phonnionis de bellis aeftimatae Iunt ab 
Hannibale, qui eas habuit pro fomniis et deliriis. Vnum duntaxat vitium illos 
occupat, qui de rebus ad fuum munus aut artem pertinentibus libros confcribunt ; 
quod fcilicet in illis ipfis Spartis fuis ornandis atque attollendis modum tenere 
nefciant. 

In hoc genere librorum, piaculum foret, non meminiffe (honoris caufa) excellentif- 
fimi illiusoperis, a majeftate tua elucubrati, De officio regis. Scriptum enim hoc plu- 
rimos intra fe cumulavit ac recondidit thefauros, tarn confpicuos, quam occultos, theo- 
logiae, ethicae, et politicae ; inGgni cum afperlione aliarum artium : eftque, meo ju- 
dicio, inter fcripta, quae mihi perlegere contigerit, praecipue fanumet folidum. Non 
illud ullo loco, aut inventionis fervore aeftuat, aut indiligentiae frigore torpet aut dor- 
mitat; non vertigine aliquando corripitur, unde in ordine fuo fervando ccnfundatur 
aut excidat : non digreflionibus diftrahitur, ut ilia, quae nihil ad rhombum funt, ex- 
patiatione aliqua flexuofa comple&atur : non odoramentorum aut pigmentorum fucis 
adulteratur ; qualibus i 11 i utuntur, qui leclorum potius dele£tationi, quam argumenti 
naturae inferviunt : ante omnia vero, fpiritu valet illud opus non minus, quam cor- 
pore, utpote quod et cum veritate optime confentiat, et ad ufum fit accommodatilh- 
mum. Quinetiam vitio illo, de quo paulo ante diximus (quod, fi in alio quopiam, in 
rege certe, et fcripto de majeftate regia, tolerandum fuerit) omnino caret; nempe, 
quod culmen et faftigium regium non immodice aut invidiofe extollat; fiquidem maje- 
itas tua regem non depinxit aliquem, Aflyriae aut Perfiae, gloria et externo faftu niten- 
tem, et corufcantem : fed vere Mofem, aut Davidem, paltores fcilicet populi fui. Ne- 
que vero mihi unquam memoria excidet diftum quoddam vere regium, quod in lite 
graviffima terminanda majeftas tua, pro facro illo, quo praeditus es, fpiritu ad po- 
pulos regendos, pronunciavit ; nimirum, Regesjuxta leges regnorum fuorum gubernacula 
traclare, quemadmodum et Deusjuxta leges naturae: et aeque raro praerogativam Mam 
fa am, quae leges tranfcendit, ab illis ufurpandam, ac a Deo vi demits it fur pari poteftatem 
miracula patrandi. Nihiio tamen fecius, ex libro illo altero, a majeftate tua confcripto, 
De libera monarchia, fatis omnibus innotefcit, non minus majeftati tuae cognitam effe et 
perfpeftam plenitudinem poteflatis regiae, atque ultimitates (ut lcholaftici loquuntur) 
iurium regalium, quam officii etmuneris regii limites et cancellos. Non dubitavi igi- 
tur in medium adducere librum ilium, a ma]eftatis tuae calamo exaratum, tanquam ex- 
emplum primarium et maxime illuftre traftatuum de peculiaribus et refpec"tivis officiis. 
Quo de libro, quae a me jam dicVa funt, dixiffem profeclo, li ante annos mille a rege 
quopiam confcriptus fuiiTet. Neque vero me movet decorum illud, quod vulgo prae- 
fcribitur, ne quis coram laudetur : modo laudes illae nee modum excedant, nee intem- 
peftive, aut nulla data occalione, tribuantur. Cicero certe, in luculentifnma ilia ora- 
tione fua pro M. Marcello, nihil aliud agit, quamut exhibeat tabulam quandam, fingu- 

5 ^ af i 



Cap. IT. DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. 191 

lari artificio depiftam, de laudibus Caefaris, licet coram ipfo oratio ilia haberctur. 
Quod et Plinius fecundus fecit erga Trajanum. Itaque jam ad propofkum rever- 
tamur. 

Pertinet porro ad hanc partem de officiis refpe&ivis vocationum, et profeffionum 
Gngularum, do&rina alia, tanquam priori relativa, five oppofita ; nimirum de frau- 
dibus, cautelis, impofturis, et vitiis ipfarum : fiquidem depravationes et vitia ofliciis 
et virtutibus opponuntur. Neque omnino de his, in plurimis fcriptis et tra£huibus, 
filetur: led faepe ad ilia notanda faltem obiter excurritur. At quo tandem modo? 
Per latiram fcilicet, et cynice (more Luciani) potius, quam ferio et graviter. Etenim, 
plus operae impenditur, ut pleraque in artibus, etiam utilia et fana, maligno dente velli- 
eentur, etad ludibrium hominibus exponantur, quam ut quae in iifdem corrupta funt 
et vitiofa, fecernantur a falubribus et incorruptis. At optime Salomon : quaerenti deri- 
fori fcientinm, ipfafe abfcondit, fed fludwfo ft abviam* Chiicunque enim ad fcientiam 
accedat ammo irridendi et afpernandi, inveniet proculdubio quae cavilletur plurima.ex 
qui bus vero doftior fiat, perpauca. Verum, tra<5latio hujus, de quo loquimur, argu- 
menti, gravis et prudens, atque cum integritate quadam et finceritate conjuncla, inter 
munitilhma virtutis ac probitatis propugnacula videtur numeranda. Nam ficut fabu- 
lofe perhibetur de bafilifco, fi primus quempiam confpexerit, illico hominem perimit; 
ii quis ilium prior, bafilifcus perit: pari ratione, fraudes, impofturae, et malae artes, 
fi quis eas prior detexerit, nocendi facilitate privantur ; quod ii illae praevenerint, turn 
vero, non alias, periculum creant. Eft itaque quod gratias agamus Machiavcllo, et 
hujuimodi fcriptoribus, qui aperte et indiifimulanter proferunt, quid homines facere 
foleant, non quid debeant. Fieri enim nullo modo poteft, ut conjungatur ferpentina 
ilia prudentia cum innocentiacolumbina, nifi quis mali ipiius naturam penituspernofcat. 
Abique hoc enim deerunt virtuti fua praefidia et munimenta. Imo, neque ullo modo 
polfit vir bonus et probus malos et improbos corrigere et emendare, nifi ipfe prius 
omnia malitiae latibula et profunda exploraverit. Etenim, qui judicio plane corrupto 
funt, et depravato, hoc habent, ut praefupponant honeftatem in hominibus ab infcitia 
et fimplicitate quadam morum oriri ; atque ab eo tantum, quod fides habeatur con- 
cionatoribus, et paedagogis ; item libris, praeceptis moralibus, et iis, qui vulgo prae- 
dicantur et decantantur, fermonibus : adeo ut, nifi plane perfpieiant, opiniones fuas 
pravas, ac corrupta et detorta principia, non minus illis, qui hortantur et admonent, 
quam fibi ipiis. ciie explorata et cognita, probitatem omnem morum et confiliorum 
al'pernentur: juxta oraculum illud Salomonis mirabile; Non recipit ftuttus verba fru- 
dentiae, nifi ea dixeris, quae verfcmtur in corde ejus. Hanc autem partem, de cautelis, 
ct vitiis rc-tpec'tivis, inter defiderata numeramus: eamque nomine fatirae feriae, five 
traclatvis de interioribus rerum, appellabimus. 

m ad do£trinam de officiis refpeftivis pertinent officia mutua, inter maritum et 
u::orem, paretites Lt iibercs, dominum et fervum: fimiliter leges amicitiae, et gratitu- 
di.'is; nee non civiles obligationes fraternitatum, coilegiorum ; etiam vicinitatis; ac 
ilium: vcrum imelligatur hoc femper, ilia iftic traftari, non quatenus funt partes 
focietatis civilis (id enim ad politicam refertur) fed quatenus animi iingulorum, ad ilia 
fociel 1 incula tuenda, initrui et praLdilponi debeant. 

At dcclrina de bono communionis (quemadmodum et ilia de individuali) bonum 
traftat, non tantum limpliciter, fed et comparate : quo fpe-5tat officia perpendere, in- 
ter hominem et hominem ; inter cafum et cafum; inter privata et publica ; inter tem- 
\us praefens et futurum: ficut videre eft in animadverfione ilia fevera et atroci L, 

Bruti, 



1^2 



BE AVGMENTIS SCIENTIARVM. Lib, VII. 

Bruti, contra filios fuos, illam a plerifque in coelum laudibus efferri ; at alius quifpiam 
dixit : 

Inf elite, utcunque ferent ea fata m'mores. 
Id ipfum licet intueri in coena ilia, ad quam invitati funt M. Brutus, C. Caffius, et 
alii, lllic enim, cum ad animos explorandos, circa confpirationem in caput Caefaris 
intentatam, quaeftio aftute mota effet, Numlicitum foret tyrannum occidere? ibant 
convivae in opiniones diverfas ; dum alii dicerent, plane licere, quod fervitus ultimum 
effet malorum ; alii minime, quod tyrannis minus exitialis effet, quam bellum civile. 
Tertium autem genus, veluti ex fchola Epicuri, afferebat, indignum effe prudentes 
periclitari pro ftultis. Verum plurimi funt cafus de officiis comparatis ; inter quos fre- 
quenter ille intervenit: Vtrum a juftitia defleftendum fit, propter falutem patriae, aut 
hujufmodi aliquod infigne bonum in futuro ? Circa quern Jafon Theffalus dicere fole- 
bat : Aliqua- funt injufte facienda, ut multa jufte fieri poffmt. Verum replicatio in 
promptu eft: Autforem praefentis juftitiae habes; fponforem futurae non habes. Se- 
quantur homines, quae in praefentia bona et jufta funt ; futura divinae providen- 
tiae remittentes. Atque circa doclrinam de exemplar!, five de bono, haec didta lint. 



CAPVT TERTIVM. 

Partitlo doclrinae de cultura anim'i ; in doclrinam de ch iSleribus animonim; de 
affeclibus ; et de remediis, five curat'ion'ibus. Appendix da£i ufdem de con- 

vruitate inter bonum anirni, et bonum corporis. 

NVNC igitur, poftquam de fruftu vitae (fenfu intelligimus philofophico) verba 
fecerimus; fuperelr, ut de cultura animi, quae ei debetur, dicamus: fine qua 
pars prior nihil aliudvidetur, quam imago quaedam, aut ftauv-i, pulchra quidem ai. 
fed motu et vita deftituta. Cui fententiae Ariftoteles ipfe difertis verbis fuffraga- 
tur : NeceJ/e efl igitur de virtute dicere, et quid fit, et ex quibus gignatur. Inutile enim 
ferefuerit, virtutem quidem tioffe, acquirendae autem ejus modos et vias ignorare. Non 
enim de virtute tantum, quafpeciefit, quaerendiun eft, fed et quomodo fui copiam faciat : 
zitrumque enim volumus, et rem ipfam noffe, et ejus compotes fieri: hoc autem ex voto non 
fuccedet, nifi fciamus, et ex quibus, et quo modo. Verbis adeo exprefiis, atque etiam 
iterato, banc partem inculcat ; quam tamen ipfe non perfequitur. Hoc fimiliter illud 
eft, quod Cicero Catoni juniori, veluti laudem non vulgarem, attribuit; quod fcilicet 
philofophiam amplexus effet, non difputandi caufa, ut magna pars, fed ita vivendi. 
Quamvis autem, pro temporum, in quibus vivimus, focordia, paucis curae fit, ut ani- 
mum fedulo colant et componant, et vitae rationera ad normam aliquam infiituant 
(fecundum illud Senecae, De partibus vitae quifque deliberat ; defumma nemo: adeo ut 
haec pars cenferi poffit fupervacua) illud tamen minime nos movet, ut earn inta&am 
relinquamus, quin potius cum illo Hippocratis aphorifmo concludimus; ^ui gravi morbo 
correpti, dolores nonfentiunt, Us mens aegrotat. Medicina illis hominibus opus eft, non 
folum ad curandum morbum, fed ad fenfum expergefaciendum. Quod fi quis objiciat, 
animorum curationem, theologiae facrae munus efle, veriflimum eft quod afferit; atta- 
men philofophiam moralem in famulitium theologiae recipi, inftar ancillae prudentis, 
et pediffequae fidelis, quae ad omnes ejus nutus praefto fit, et miniftret, quid prohi- 
beat? etenim quemadmodum in Pfalmo habetur, quod Oculi ancillae perpetuo ad mania 

dominae 



Ca*. in. DE A VG MENTIS S C I E N T I A R V M. 1 9 

dominae refplciunt ; cum tamen minime dubium fit, quin haud pauca ancillae fudicio 
ct curae relinquantur ; codem modo et ethica obiequium theologiae omnino praeftare 
debet, cjufque praeceptis morigera effe; ita camen ut et ipfa, intra fuos limites, haud 
pauca fana et utilia documenta contihere poflit. 

Hanc igitur partem (quando praeftantiam ejus in animo rccolo) in corpus doftrin i : 
nondum redaftam, non pollum non vehcmenter mirari. Earn igitur, ex more noil; \ 
cum inter dcliderata collocemus, aliqua ex parte adumbrabimus. 

Ante omnia igitur in hac re (iicut et in univerfis, quae fpeftanj ad pra&icam) ratio 
nobis eit fubduccnda, quid in noltra lit potcftatc, quid non. In altero enim datur alte- 
ratio, in altero vcro applicatio tantum. Agricolae nullum eft imperium, aut in natu- 
ram foli, aut in aeris temperies; itidem nee medico, aut in cralin et conftitutionera 
naturalem aegri, aut in accidentium varietatcni. At in cultura animi, et morbis ejus 
perfanandis, tria in confiderationcm veniunt ; characteres diverfi difpofitionum ; af- 
fe&us, et remedia: qucmadmodum et in corporibus medicandis proponuntur ilia tria; 
complexio, five conftitutio aegri, morbus, et curatio. Ex illis autem tribus, pofirc- 
mura tantum in noftra poteftate iitum eft ; priora duo non item. Verum et in illis 
ipiis, quae in poteftate noftra non funt, non minus diligens facienda eft inquifitio, 
quam in illis, quae poteftati noftrae fubjiciuntur. Etenim illorum perfpicax et accu- 
rata cognitio fublternenda eft doftrinae de remediis, ut eadem commodius et felicius 
applicentur. Neque enim veftis corpori aptari pofiit, nil! meniura corporis ante exci- 
piatur. 

Primus igitur articulus doctrinae de cultura animi verfabitur circa diverfos chara- 
cteres ingeniorum five difpofitionum. Neque tamen loquimur de vulgatis illis pro- 
penfionibus in virtutes etvitia; aut etiam in pertubationes et aftecTais : fed de magis 
intrinfecis et radicalibus. Sane fubitt animum, etiam in hac parte, nonnunquam ad- 
miratio, quod a fcriptoribus, tarn ethicis, quam politicis, ut plurimum neglecla aut 
praetermilfa fit; cum utrique fcientiae clarifilmum luminis jubar affundere poffit. In 
traditionibus aftrologiae non infeite omnino diftincta funt ingenia, et difpofitiones ho- 
minum, ex praedominantiis planetarum ; quod alii a natura fafli fint ad contempla- 
tiones; alii ad res civiles; alii ad militiam ; alii ad ambitum; alii ad amores ; alii ad 
artes ; alii ad genus vitae varium. Item apud poetas (heroicos, fatiricos, tragico-, 
comicos) fparguntur ubique fimulacra ingeniorum, licet fere cum exceflu, et prae- 
tcr modum veritatis. Q^iin et hoc ipfum argumentum, de diverfis charafteribus in- 
geniorum, eft ex iis rebus, in quibus fermones hominum communes (quod valde 
raro, interdum tamen contingit) libris ipfis funt prudentiores. At longe optima 
hujus traclatus fupellex et fylva peti debet ab hifloricis prudentioribus : neque tamen 
ab elogiis tantum, quae fub obitum perfonae alicujus illuftris fubnectere folent, fed 
multo magis ex corpore integro hiiloriae, quoties huiufmodi perfona veluti icenam 
confeendat. Ilia enim intertexta imago, potior videtur defcriptio, quam elogii cen- 
lura: qualis habetur apud T. Livium, Africani et Catonis majoris ; apud Taciturn, 
Tiberii, Claudii, et Neronis; apud Herodianum, Septimii Severi; apud Philippum Co- 
mineum, Lodovici undecimi Gallorum regis ; apud Francifcum Guicciardinum, Ferdi- 
nandi Hifpani, Maximiliani Caefaris, et Leonis, et Clementis, pantificum. Illi enim 
fcriptores, harum perfonarum, quas fibidepingendas delegerunt, effigies quafi perpetuo 
intuences, nunquam fere rerum geftarum ab ipiis mentionem faciunt, quin et aliquid 
infuper de Datura ipforum infpergant. Etiam nonnullae, in quas incidimus, relatipn( 5 
de conch vibus pontificum, characteres de moribus cardinalium bonos exhibuerunt : 
Iicut et Literae legatorum, de conliliariis principum. Fiat itaque'ex ea, quam diximus, 
Vol. IV. C c materia 



j 



i 94 



D E A V G M E N T I S SGIENTIARVM. Lin. VH. 

materia (quae certe fertilis eft et copiofa) traftatus diligens et plenus. Keque vero vo- 
lumus, uc charafteres ifti in ethicis (utfitapud hiftoricos, et poetas, et in fermonibus 
communibus) excipianmr, tanquam imagines civiles integrae; fed potius ut imaginum 
ipfarum lineae et duftus magis fimplices; quae inter fe compofitae et commixtae quaf- 
cunque effigies eonftituunt: quot etquales eae font, et quomodo inter fe connexae et 
fubordinatae; ut fiat tanquam artificiofa et accurata ingeniorum et animorum diflectio, 
atque ut difpoiltionum, in hominibus individuis, fecreta prodantur, atque ex eorum 
notitia, curationum animi praecepta rec~tius inilituantur. 

Neque vero charafteres ingeniorum, ex natura impreffi, recipi tantum in hunc trae- 
tatum debent; fed et illi, qui alias animo imponuntur, ex fexu, aetate, patria, vale- 
tudine, forma, etfimilibus : atque infuper illi, qui ex fortuna, veluti principum, nobi- 
lium, ignobilium, divitum, pauperum, magiftratuum, idiotarum, felicium, aerum- 
noforum, et hujufmodi. Videmus enim, Plautum miraculi loco habere, quod fenex 
quis fit beneficus; benimitas hnjus, ut adokfcentuli ejl. D. autem Paulus, feverita- 
tem difciplinae erga Cretenfes praecipiens {increpa eos dure) ingenium gentis ex poeta 
accufat, Cretenfes Temper mendaces, malae bafiiae, ventres pigri. Salluftius id in regum 
ingeniis notat, quod apud eos frequens fit contradiftoria appetere : Plerunque regiae 
vokmtates, ut vehementes funt, fie mobiles, faepeque ipfaefibi adverfae. Tacitus ob- 
fervat, honores et dignitates ingenia hominum in deterius faepius fleftere, quam in 
melius ; folus Vefpafiamis mutatus eft in melius. Pindarus illud animadvertit, fortu- 
nam fubitam et indulgenteni, aniinos plerunque enervare et folvere ; funt, qui mag- 
nam f elicit atem concoquere von pofjunt. Pfalmus innuit, facilius efle modum adhi- 
bcre et temperamentum in fortunae ftatu, quam in incremento : Divitiae ft affluent, 
nolite cor appenerc. De fimilibus quibufdam obfervationibus ab Ariftotele in Rhetoricis 
mentioncm obiter fatkim non inficior, nee non in aliorum fcriptis nonnullis fpariim: 
verum nunquam adhuc incorporatae fuerunt in moralem philofophiam; ad quam prin- 
cipaliter pertinent: non minus certe quamadagriculturam, traftatus de diverfitate foli et 
glebae; aut ad medicinam, traftatus de complexionibus aut habitibus corporum diver- 
fis. Id autem nunc tandem fieri oportet, nifi forte imitari velimus temeritatem empi- 
ricorum, qui iifdem utuntur medicamentis ad aegrotos omnes, cujufcunque fint con- 
ftitutionis. 

Sequitur do£trinam de characleribus doftrina de afieftibus et perturbationibus, qui 
loco morborum animi funt, ut jam dictum eft. Quemadmodum enim peloid prifci 
de democratiis dicere folebant ; quod populus effet mari ipfi fimilis, oratores autem 
vends: quia ficut mare per fe placidum foret et tranquillum, nifi a ventis agitaretur 
et turbaretur; fie et populus eflet natura fua pacatus et traftabilis, nifi a feditiofis ora- 
toribus impelleretur et incitaretur: fimiliter vere affirmari poflit, naturam mentis hu- 
manae fedatam fore, et fibi conftantem, fi affeclus, tanquam venti, non tumultuaren- 
tur, ac omnia mifcerent. Et hie rurfus fubiit nova admiratio, Ariftotelem, qiii tot 
libros de ethicis conferipfit, affeclus, ut membrum ethicae principale, in illis non tra- 
claffe; in rhetoricis autem, ubi traftandi interveniunt fecundario (quatenus fcilicet ora- 
tione cieri aut commoveri poffint) locum illis reperiffe (in quo tamen loco de iis, 
quantum tarn paucis fieri potuit, acute et bene differuit) nam difceptationes ejus de 
Voluptate et dolore huic traftatui nullo modo fatisfaciunt ; non magis, quam qui de 
luce et lumine tantum fcriberet, de particularium colorum natura fcripfiffe diceretur: 
fiquidem voluptas et dolor erga affectus particulares ita fe habent, ut lux erga colores. 
Meliorem certe in hoc argumento (quatenus ex his, quae nunc extant, conjicere li- 
reat) diligentiam adhibuerunt Stoici; attamen talem, quae potius in definkionum fub- 
4 tilitate 



Gap. III. D E A V G MENTIS SCIENTIARV M. 195 

t 

iilitate, q-iam in tractatu aliquo pleno et fufo, eonfifteret. Equidem re] 1 io etiam 
ibellos quofdam elegantes, de nonnullis ex affe&ibus; veluti de ira, de inutili verc- 
cundia, ( tiis perpaucis. Sed a verum omnino dicendum fit, do&ores hujus fcien- 
tiae pra unt poetae et hiftorici, in quibw ad vivum depingi et diffecari fo 

quomodo affe&us excitandi funt et accendendi? quomodo leniendi et fopiendi ? quo- 
modo rurfus co'ntinendi ac refracnandi, ne in actus erumpanL? quomodo itidein fe, 
licet compreffi et occultati, prodant? quaS operationes edant? quas vices fubcant ? 
qualiter fibi mutuo implicentur ? qualiter inter fe digladientur et opponantur; ct 
innumera hujus generis. Inter quae hoc ultimurn plurimi eft ulus in moralibus et ci- 
vilibns ; qualiter (inquam) aihxtus affeftura in ordinem cogat; et alterius auxilio, ad 
alterum fubjugandum, uti liceat ? Venatorura et aucupum more, qui beftiae opera ad 
bellias, volucris alicujus ad volueres capiendas utuntur: quod iortafie aliter ex fefe, 
abfque hrutorum auxilio, homo tarn facile praeftare non poffit. Quin et hoc funda- 
mento nititur excellens ille, et per omnia patens, ufus in civilibus praemii et poenae ; 
quae rerumpublicarum columen funt; cum atlectus illi praedominantes formidinis et 
fpei, alios omnes affeftus noxios coerceant et fupprimant. Etiam ficut in regimine 
ftatus, non raro fit ut faftio faclione in officio contineatur ; fimiliter fit et in regimine 
memis interno. 

Pervenimus nunc ad ilia, quae in noflra funt poteflate, quaeque operanturin ani- 
mum, voluntatemque et appetitum afficiunt et circumagunt; ideoque ad immutandos 
mores plurimum valent. Qua in parte debuerant philoiophi ftrenue et gnaviter 
inquirere, Ue viribus et energia confuetudinis, exercitationis, habitus, educationis, 
imitationis, aemulationis, conviftus, amicitiae, laudis, reprehenfionis, exhortationis, 
famae, legum, librorum, ftudiorum, et fi quae funt alia. Haec enim funt ilia, quae 
regnant in moralibus; ab iftis agentibus animus patitur et diiponitur; ab litis, veluti 
ingredientibus, conficiuntur pharmaca, quae ad confervandam et recuperandam 
animi fanitatem conducant, quatenus remediis humanis id praellari polfit. Ex 
quorum numero unum aut alterum feligemus, in quibus paululum immoremur, 
ut reliquis fint exemplo. De confuetudine igitur et habitu, pauca delibabimus. 

Opinio ilia Arillotelis plane mihi videtur angultias quafdam contemplationis, et 
negligentiam fapere: cum afierit in illas aftiones, quae naturales funt, conkietudinem 
nihil poffe : exemplo ufus, quod fi lapis millies projiciatur in ahum, ne inclinationem 
quidem fponte afcendendi acquirit: quinetiam quod faepius videndo, aut audiendo, 
nihilo melius aut videmus, aut audimus. Quamvis enim hoc teneat in ahquibus, ubi 
natura eft peremptoria (cujus rei caufas reddere in praelentia non vacat) aliter tamen in 
illis fit, in quibus natura, fecundum latitudinem quandam, patitur intentionem et re- 
mifiionem. Sane videre potuit, chirothecam paulo arctiorem, manui faepius indu- 
ceado, laxiorem reddi; baculumufu et mora in contrarium ilexus lui naturalis incur- 
vari, et in eodem ftatu paulo poft durare; vocem exercitando, magis fieri robuftam 
et fonoram; frigora aeftumque confuetudine tolerari ; et ejuldem generis complura. 
O^uae quidem pofteriora duo exempla propius accedunt ad rem, quam quae ab ipfo 
adducta funt. Attamen, utcunque hoc fe habeat, quo magis verum fuerit, tam vir- 
tutes, quam vitia, in habitu confiftere; eo magis ei contendendum fuerat, ut normas 
praefcriberet, quomodo hujufmodi habitus fuerint acquirendi aut amovendi : plurima 
fiquidem confici poffint praecepta de prudenti inftitutione exercitationum, animi non 
minus, quam corporis. Ulorum paucula recenfebimus. 

Primum erit, ut jam a principio caveamus a penfis, vel magis arduis, vel magis 
pufillis, quam res poftulat: nam fi oneris nimium imponatur, apud mgenium medi- 

C c 2 ocre > 



i 9 6 DE AVGMENTIS SCIENTIARVM Lid. YI% 

ocre, benefperandi alacritaternobtundes; apud ingenium fiduciae plenum opinionem 
concitabis, qua plus fibi polliceatur, quara praeftare point ; quod fecum trahit focor- 
diam. In utroque autem ingenii temperainento fiet ut experiraentum expeftationi non 
fatisfaciat : id quod animum femper dejicit, et confundit. Quod fi penfa leviora fue- 
rint, magna inducitur, in progreilionis fumma, jactura. 

Secundum erit, ut ad exercendam facultatem aliquam, quo habitus comparetur, duo 
imprimis teinpora obferventur : alterum, quando animus optime fuerit ad rem difpofi- 
tus ; alterum quando pefume : utex priore, plurimum in via promoveamus; ex pofte- 
riore nodos obicefque animi contentione ftrenua deteramus, nude tempora media facile 
et placide labentur, 

Tertium erit illud pracceptum, cujus Ariftoteles obiter meminit ; Vl totis viribus 
(citra tamen vitium) nitamur in contrarium iilius, ad quod natura maxime impellimur : 
ikutcumin adverfum gurgitis remigamus; aut baculum incurvum, ut rectum fiat, in 
contrarium flectimus. 

Quartum praeceptum ex illo axiomate pendet, quod veriffimum eft ; animum ad 
quaecunque f elicius trahi et fuavius, ii illud, quo tendimus, in intentione operantis non 
lit principale, fed tanquam aliud agendo fuperetur; quoniamita fert natura, ut necef- 
iitatem et imperium durum ferme oderit. Sunt et alia multa, quae utiliter praecipi 
poflint, de regimine confuetudinis ; confuetudo enim, ii prudenter et perite inducatur, 
fit revera (ut vulgo dicitur) altera natura : quod fi imperite et fortuito adminiftretur, 
erit tanquam fnnia naturae, quae nihil ad vivum imitetur, fed infcite tantum et de- 
formiter, 

Similiter fi de libris, et ftudiis, eorumque ad mores virtute et influentia, verba fa- 
cere vellemus ; numnam defunt plurima praecepta et confilia fruchiofa, eo fpeclantia? 
Annon unus ex patribus, magna cum indignatione, poefim appellavit vintim daemo- 
rmm; cum revera progignat -plurimas tentationes, cupiditates et opiniones vanas ? 
Annon prudens admodum, et digna, quae bene perpendatur, eft fententia Ariftote- 
Itijjfuvenes non e[fe idoneos moralls philofopbiae audltores : quia in illis perturbationum 
aeituatio nondum fedata eft, nee tempore et rerum experientia confopita? Atque ut 
veruin dicamus, an non ideo fit, ut fcriptorum prifcorum praeftantiflimi libri et fer- 
mones (quibus ad virtutem homines efficaciffime invitati funt; tarn auguftara ejus ma- 
ieftatem omnium oculis repraefentando, quam opiniones populares, in virtutis ignomi- 
niam, tanquam habitu parafitorum indutas derifui propinando) tam parum profint ad 
vitae honeltatem, et mores pravos corrigendos, quia perlegi et revolvi non confueve- 
runt a viris aetate et judicio maturis, fed pueris tantum et tironibus relinquuntur ? An- 
fton et hoc verum eft, juvenes multo minus politicae quam ethicae auditores idoneos 
effe, antequam religione et doftrina de moribus et oinciis plane imbuantur : ne forte 
iudicio depravati et corrupti, in earn opinionem veniant, non efle rerum differentias 
morales veras etfolidas, fed omnia ex utilitate, autfucceffumetienda; ficutpoetacanit : 

Pro/per urn et felix fcelus viiftus vocatur. 
et rurfus, 

Hie crucem pret'iwnfceleris tullt, hie d'tadema. 
Ac po;tae quidem haec fatirice et per indignationem loqui videntur: At libri non- 
nulli politici idem ferio et pofitive fupponunt. Sic enim Machiavello dicere placet, 
S^iod 'ft conhfi(jet Caefarem bello fuperatum fuiffe, Catllina ipfo fuiffct odio/tor : quafi ve- 
ro nihil interfuilfet, praeter fortunam folam, inter furiam quandam, ex libidine et fan- 
guine conflatam, atque animum excelfum, et inter homines naturales maxime omni- 
^um (Ii arnbitio abfuilfet) fufpiciendum. Videmus etiarn ex hoc ipfo, quam necefia- 

rium 



C ••..•. III. D E A V G MENTIS S C I E N T I A 11 V M. 19 j 

homines db&rinas pias ct ethicas, antequam politicam deguftent, plenis fau- 
1 laurirc: nimirum, quod qui in aulis principum, et negotiis ciyilibus, a teiieri^ 

(ut aiunt iculis innutriti funt, nunquam fere linccram ct internum moruinpra- 

bitatem affequantur : quanto minus fi accefferit etiain librorum difciplina? Porro, et 
in documentis ipfis moral ibus, vel faitem aliquibus eorum, annon cautio pariter eft 
adbibenda, ne inde fiant homines pertinaces, arrogantes, et infocjabiles? Juxta illud 
Cicen de M. Catone: Haec mus, divina ct egregia, ipjius fcitote 

vquam re$ unt omnia non a natura, fed a magifiris. 

Suntet axiomata alia complura, de i . aftudiiset libris hominum auimis inge- 

antur. Venim eft enimquod dicitille, Abeun, n mores : quod pariter affir- 

mandum de cacteris illis rebus, convic~iu, fama, legibus patriis, et reliquis, quas paulo 
ante recenfuimus. 

Caeterum animi quaedam eft cultura, quae adhuc mag'ts accurata et elaborata 
videtur, quam reliquae. Nititur autem hoc fundamento: quod omnium mortalium 
animi, certis temporibus, reperiantur inftatu perfeftiore; aliis, in ftatu magis depra^ 
vato. Hujus igitur culturae intentio fuerit et inftitutum, ut bona ilia tempora fo\c- 
antur; prava vero tanquam ex cal'endario deleantur et expunganrar. Acbonorun 
quidem temporum fixatio duobus modis procuratur : voti;, aut faitem conftantiffimis 
animi decretis, et obfervantiis, atque exercii uon tantum in fe valent 

quantum in hoc, quod animum in ofiicioet obedientiajugiter contineant. Malorum 
temporum obliteratio duplici itidc : redemptionealiqua, vel ex- 

piatione praetexitorum, et novo vitae inftituto, veluti de integro. Verum haec pars 
religionem plane fpeftare videtur ; nee mirum; cum moraiis philofophia vera ct 
uina (ficut ante dictum eft) ancillae tantum vices erga theologiam fuppleat. 
(luamobrem, concludemus hanc partem de cultura animi cum to remedio, quod 
omnium ell maxime compendiofum et fummarium, et rurfus maxime nobile et effi- 
cax, quo animus ad virtutem efformetur, et in ftatu collecetur perfe&ioni proximo. 
Hoc autem ell, ut fines vitae actionumque deligamus, et nobis ipfis proponamus, rectos 
et virtuti congruos ; qui tamen tales fint, ut eos affequendi nobis aliquatenus fuppetat 
facultas. Si enim haec duo fupponantur; ut et fines a&ionum fint honefti et boni, et 
decretum animi de iis affequendis et obtinendis fixum fit et conftans ; fequetur ut con- 
tinuo vertat et efibrmet ie animus, una opera, in virtutes omnes. Atque haec certe 
ilia eft operatio, quae natura ipfius opus referat, cum reliquae, quae diximus, vide- 
antur effe folummodo ficut opera manus. Quemadmodum enim ftatuarius, quando 
fimulacrum aliquod fculpit aut incidit, illius folummodo partis figuram effingit, circa 
quam manus occupata eft, non autem caeterarum (veluti fi faciem efibrmet, corpus 
reliquum rude permanet et informe faxum, donee ad illud quoque pervenerk) e contra 
vero natura, quando fiorem molitur, aut animal, rudimenta partium omnium fimul 
parit et producit: eodem modo, quando virtutes habitu acquiruntur, dum temperari- 
tiae incumbimus, ad fortitudinem, aut reliquas parum proficimus; quando autem rectis 
et honeftis finibus nos dedicaverimus penituset devoverimusj quaecunque fuerit vir- 
tus, quam animo noftro commendaverint et imperaverint fines illi, reperiemus nos 
jamdudum imbutos, et praedifpolitos habilitate et propenfione nonnulla ad earn affe- 
quendam et exprimendam. Atque hie poffit efTe ftatus ille animi, qui egregie ab 
Ariftotele defcribitur ; et ab eo, non virtutis, fed divinitatis cujufdam charattere infigni- 
tur. Ipfa ejus verba haec funt: Immanitati autem confentaneum ejl,opponere earn, quae 
fitpra bumanitatem eft, heroicamjive divinam virtutem. Et paulo polt, Nam ut ferae 
neque vitium neque virtus eft, fie neque Dei. Sed hie quidem ft at us alt ins quiddam virtuti 

eft J 



1^8 



DE AVG MENTIS S C I E N T I A 11 V M. Lus.VIL 

eft ; tile allud quiddam a vitio. Plinius certe ferundus, ex licentia magniloquentiae 
ethnicae, Trajani virtutem, divinae, non tanquam imitamentum, fed tanquam exem- 
p!ar, proponit, cum ait: Opus non effe hominibus, alias ad Deos pieces fundere, quam ut 
benlgnos aeque et propitios fe dominos mortalibus praeftarent, ac Trajanus praeflitijjct, 
Verum haec profanam ethnicorum jattantiam fapiunt, qui umbras quafdam corporc 
majores prenfabant. At religio vera, et fandta fides Chriftiana, rem ipfam petit: im- 
primendo animis hominum charitatem; quae appofitiftime vinculum perfeclicnis appel- 
latur, quia virtutes omnes fimul colligat, et revincit. Sane elegantiffnne diftum eft a 
Menandro, de amore fenfuali, qui divinum ilium perperam imitatur: Amor melwr 
fopbifta laevo, ad humanam vitam. Quibus innuit, morum decus melius ab amore 
efformari, quam a fophifta et praeceptore inepto, quern laevum appellat. Siquidem 
univerfis fuis operofis regulis et praeceptionibus hominem tarn dextere et expedite 
effingere nequeat, ut fe ipfum et in pretio habeat, et fe belle in omnibus componat, 
quam amor facit. Sic proculdubio, fi animus cujufpiam fervore charitatis verae in- 
cendatur, ad majorem perfeftionem evehetur, quam per univerfam ethicam doftrinam ; 
quae fophiftae profeclo habet rationem, fi cum altera ilia conferatur. Quinetiam, ficaf 
Xenophon refte obfervavit, Cacteros ajf'eclus, licet animum attollant, eumtamen diftor- 
qiiere et difcomponere per ccjlafes et exceffusfuos : amorem verofolum, eum fimul et dilatare 
et componere. Sic omnes aliae humanae, quas admiramur, dotes, dum naturam in 
majus exaltant, exceffui interim funt obnoxiae: fola autem charitas non admittit ex- 
ceffum. Angeli, dum ad potentiam, divinae parem, afpirarent, praevaricati funt, et 
ceciderunt : Afcendam et erofimilis Altififimo. Homo, dum ad fcientiam divinae parem 
afpiraret, praevaricatus eft, et lapfus: Eritis ficut dii ; fcientes bonum et malum. 
Verum ad fimilitudinem divinae bonitatis aut charitatis afpirando, nee Angelus, nee 
homo, unquam in periculum venit, aut veniet. Imo ad hanc ipfam imitationem etiam 
invitamur : Diligite inimicos veftros, benefacite his, qui oderunt vos, et orate pro perfe- 
quentibus et c alumni antibus vos, ut fit is ft Hi Patris veftri, qui in coelis eft, qui fiolem fiuum 
criri facit fuper bows et malos, ct pluit fupcr juftos et injuftos. Quin et in ipfo archetypo 
naturae divinae, verbafic collocat religio ethnica (optimus, maximus;) Scriptura autem 
facra pronunciat; Mifericordia ejus fuper omnia opera ejus. 

Hanc itaque moralis doArmae partem, de georgicis animi, jam abfolvimus. In qua, 
fi ex intuitu portionum ejus, quas perftrinximus, quis exiftimet, operam noftram in 
hoc tantummodo fitam effe, ut ea in artem feu doftrinam redigeremus, quae ab aliis 
feriptoribus praetermiffa fint, tanquam vulgata et obvia, et per fe fatis clara et per- 
i'picua; fuo judicio libereutatur. Interim illud meminerit, quod ab initio monuimus, 
propofitum a nobis effe, non rerum pulchritudinem, fed ufura et veritatem fe&ari. 
Recordetnr etiam paulifper commentum illud parabolae antiquae, de geminis Somni 
portis: 

Sunt gemmae Somni port ae, quorum altera fertur 

Cornea, qua veris facilis datur exit us umbris : 

Altera candenti perfecla nitens elephanto ; 

Sedfalfa ad caelum mittunt infonmia manes. 
lr.fknls fane magnificentia portae eburneae; tamen fomnia vera per corneam com- 

meant. 

Additamenti vice poni poffit circa docVinam ethicam obfervatio ilia; inveniri nimi- 

'rum relationem et congruitatem quandam, inter bonum animi, et bonum corporis. 

Nam ficut bonum corporis conftare diximus ex fanitate, pulchritudine, robore, ac vo- 

luptatej lie animi bonum, fi juxta moralis doftrinae fcita illud cjntemplemur, hue 

tenderc 



Cap.IH. DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. r 99 

tendere peripiciemus, at animum reddat fanum, et a perturbationibus immunem • 
pulchrum, veriqae decoris ornamentis excultum; fortem, ac agilem ad omnia vitae 
muniaobeunda; denique non ftupidum, fed voluptatis et folatii honelti fenlum vivide 
retinentem. Haec autem, ficut in corporc, ita et in animo raro fimul omnia conjun- 
guntur. Facile enim videre ell multos, ingenii viribus et fonimdine animi pollente?, 
quos infeftant tamen perturbationes; quorumque etiam moribus vix aliquid de^anda^ 
aut venuftatis afpergitur : alios, quibus abunde eft in moribus elegantiae et venuftati>\ 
illis tamen non fuppetit, aut probitas animi, ut velint, aut vires, ut poflint recte agere: 
alios, animo praeditos honelto, atque a vitiorum labe repurgato, qui tamen nee fibi 
ipfis ornamento funt, nee reipublicae utiles : alios, qui iftorum fortafle trium com- 
potes funt, fed tamen Stoica quadam triftitia et ftupiditate praediti, virtutis quidem 
aftiones cxercent, gaudiis non pcrfruuntur. Quod li contingat, ex quatuor iftis duo 
aut tria aliquando concurrere, rariffime tamen fit, quemadmodum diximus, ut omnia. 
Jam vero principals iftud membrum philofophiae humanae, quae hominem contem- 
piatur, quatenus ex corpore confiftit atque anima*fed tamen fegregatum, et citra focie- 
ratem, a nobis, pertractatum eft» 



FRAN> 



FRA N C I S C I 

BARONIS DE VERVLAMIO, 

VICE-COMITIS SANCTI ALBANI, 

D E 

': DIGNITATE et AVGMENTIS 

SCIENTIARVM 

LIBER OCTAVVS. 

AD REGEM S V V M. 

CAPVT PRIMVM. 

Partitlo doclrinae chilis, in doclrinam de converfatione; doclrinam de negotiis; et do* 

clrinam de imperio, five repub/ica. 

VETVS eft narratio, rex optime, conveniffe complures philofophos folenniter, 
coram legato regis exteri, atque fingulos pro virili parte fapientiam fuam often- 
taflfe ; ut haberet legatus, quae referret de mirabili fapientia Graecorum. Vnus 
tamen ex eorum numero filebat, et nihil adducebat in medium : adeo ut legatus ad 
eum converius diceret ? Tu vera quid babes, quodreferam? Cui ille; Refer (inquit) regt 
tuo, te inveniffe apudGraecos aliquem, qui tacere fciret. Equidem oblitus eram, in hac 
artium fynopfi, artem tacendi interferere : quam tamen (quoniam plerunque defidere- 
tur) exemplojam proprio docebo. Etenim, cum me tandem ordo rerum ad illud de- 
duxerit, ut paulo poll de arte imperii traftandum fit, cumque ad tantum regem fcri- 
bam, qui perfeftus adeo in ea arte fit magifter, ipfamque ab incunabulis fuishauferit: 
nee omnino immemor effe poffim, qualem apud majeftatem tuam locum fuftinuerim : 
confentaneum magis exiltimavi, me ipfum tacendo de hac re, apud majeftatem tuam, 
quam fcribendo, probare. Cicero vero, non folum artis, verum etiam eloquentiae 
cuiufdam, quae in tacendo reperiatur, meminit. Cum enim fermones nonnullos fuor, 
cum alio quodam, ultra citroque habitos, in epiftola quadam ad Attticum commemo- 
raffet, fie fcribit : Hoc loco, fumpfi aliquid de tua eloquent ia; namtacui. Pindarus vero 
(cui illud peculiare eft, animos hominum inopinato, fententiola aliqua mirabili, vcluti 
virgula divina, percutere) hu')ufmodi quidpiamejaculatur: Interdum magis afficiitnt non 
dicla., quam dicla. In hac parte igitur, tacere, aut, quod lilentio proximum eft, brevis 

admodum 



Cap. I. DE AVG MENTIS SCIENTIARVM. 201 

admodum effe decrevi. Verum, antequam ad artes imperii perveniam, baud pauca 
de aliisdo&rinae civilis portionibus func praemittenda. 

Scientia civilis verfatur circa fubje&um, quod caeterorum omnium maxime eft ma- 
teriae immerfum : ideoque difficillime ad axiomata reducitur. Sum tamen nonnulla, 
quae banc difficultatem levant. Primo enim, quemadmodum Cato Hie cenforius de 
Komanis fuis dicere folitus eft : Ovibus eos Jimiles effe, quarum gregem integrum mincre 
quis molejlia ageret, quam unam aliquant : quoniamji paucas ex grege, ut reel am ineant 
v'uim, propel 1 ere fojfis, caeterae ultro feqaentur. Similiter, hoc quidem refpedtu, ethi- 
cae munus eft quodammodo illo politicaedirhcilius. Secundo proponit iibi etbica, ut 
animus bonitate interna imbuatur, et cumuletur : at civilis fcientia nihil amplius poftu- 
lat praeter bonitatem externam: haec enim ad focietatem fufficit. Itaque non raro 
accidit, ut regimen lit bonum, cempora mala : fiquidem in facra hiftoria illud non 
femel occurrit (cum de regibus bonis et piis narretur) fed adhuc populus nondirexerat 
cor fuum adDominum Deum pat rum fuorum. Itaque et hoc quoque refpeftu, duriores 
partes funt ethicae. Tertio, hoc habent refpublicae, ut tanquam machinae grandiores 
tardius moveantur, nee fine magno molimine ; unde baud tarn cito labefa&aniur : 
ficut enim in Aegypto feptem anni fertiles, Iteriles feptem fuftentarunt ; ita in rebuf- 
publicis priorum temporum bonainltitutioerlicit, utfequentium errores non (hitim per- 
niciem inferant : at fingulorum hominum decreta, et mores, magis lubito fubverti fo- 
lent. Hoc denique ethicam gravat, politicae fuccurrit. 

Scientia civilis tres habet partes, juxta tres focietatis acViones fummarias; docrrinam 
de converfatione ; docbrinam de negotiis, et doctrinam de imperiofive republica; tria 
fiquidem funt bona, quae ex lbcietate civili homines fibi parare expetunt : folamen 
contra folitudinem, adjumentum in negotiis, et prote<ftio contra injurias. Suntque 
iftae tres prudentiae plane inter fe diverfae, et faepenumero disjunftae ; prudentia in 
converfando, prudentia in negotiando, et prudentia in gubernando. 

Enimvero, quod ad converfationem attinet, ilia certe afte&ata efle non debet, at 
multo minus negle&a ; cum prudentia in ejus moderamine, et decus quoddam morum 
in fe ipfa prae fe ferat, et ad negotia, tarn publica, quam privata, commode admini- 
ftranda, plurimum juvet. Etenim ficut actio oratori tanti habetur (licet fit externum 
quiddam) utetiam illis alteris partibus, quae graviores et interiores videntur, antepo- 
natur ; eodem fere modo, in viro civili, converfatio, ejufque regimen (utcunque hi 
exterioribus pecupetur) fi non fummum, at certe eximium locum invenit. Quale 
enim pondus habet vultus ipfe, ejufque compofitio? Refte poeta: 

Nee vultu dejl rue verba tuo. 
Potent enim quis vim orationis vultu labefactare, et plane prodere. Q^un et facia, 
non minus quam verba, vultu pariter dellrui poftint, li Ciceroni crcdamus; qui, cu:n 
fratri afFabilitatem commendaret erga provinciales, non in hoc earn potiinmum litam 
dixit, utadituspraeberet adfe faciles, nilietiam vultu ipfocomiter accedentes excipe- 
ret. Nil intereft habere oflium aperium, vultum claufum. Vid-emus quoque Atticum, 
fub primum Ciceronis cum Caefare congreffum, bello adhuc fervente, diligenter et 
ferio Ciceronem per epiftolam monuiffe, de vultu et geftu ad dignitatem et gravitatem 
componendis. Quod fi tantum poffit oris et vultus folius moderatio, quanto magis 
lermo familiaris, et alia, quae ad converfationem pertinent ? Atque fane lumma et 
compendium decori et elegantiae morum in hoc fere fita funt, ut quad aequa lance et 
propriam dignitatem etaliorummetiamur et tueamur: quod etiam non male expreffit 
T. Livius (licet alii rei intentus) eo perfonae charactere: A r ? (inquit) aut arrogans vi- 
de ar, aid obaoxius : quorum alter urn efl alienae liber tatis obliti, alteram Juae. Ex con- 
Vol. IV. D d traria 



202 



D E AVGMENTIS SCIENTIARVM. Lie. VIII. 

tram vero parte, fi urbanitati et clegantiae morum externae impenfius fludeamus, 
tranfeunt illae in affeclationem quandam deformera et adulterinam. £>uidenim deformius 
quam fteriam in vitam transferre? (^uinetiam, licet in exceflurn ilium vitiofum minimc 
prolabantur, temporis tamen nimium in hujufmodi leviculis abfumitur, animufque ad 
curam ipfarum, magis quam oportet, deprimitur. Ideoque ficut in academiis, adole- 
fcentesliterarumftudiofi, atfcdaliumcongreflibusplus fatis indulgentes, moncri loleant 
a praeceptoribus, Amicos eJJ'e fures temporis : lie certe affidua ifta, in converiationis de- 
corum, animi intentio, magnum gravioribus meditationibus furtum facit. Deinde, 
qui primas adeo in urbanitate obtinent, et ad banc rem unam quail nati videntur, hoc 
fere habent, ut fibi ipfis in ilia fola complaceant, et ad virtutes folidiorcs et celliores 
vix unquam afphent: quando e contra, qui fibi in hac parte defeclusfuntconfcii, decus 
ex bona exillimatione quaerunt: ubi enimadeft bona exiftimatio, omnia fere decent; 
ubi vero ilia deficit, turn demum a commoditate morum atque urbanitate fubfidium 
petendum eft. Porro, ad res gerendas, vix gravius aut frequentius reperias impedi- 
mentum, quam hujufce decori externi curiofam nimis obiervationem, atque illud alte- 
rum, quod huic ipli infervit ; nimirum, anxiam temporis atque opportunitatum ele- 
elionem. Egregie enim Salomon: jQuj refpicit ad "centos, nonfem'incit ; qui refpicit ad 
nube.s, non metit. Creanda fiquidem nobis eft opportunitas faepius quam opperienda. 
Vt verbo dicamus, urbana ifta morum compofitio, veluti veftis animi eft, et proinde 
veftis commoditates referre debet. Primum enim talis effe debet, ut fit in ufu com- 
muni: rurfus, ut non fit nimis delicata aut fumptuofa: deinde, ita conficienda, ut 
fi qua fit in ammo virtus, earn exhibeat maxime confpicuam ; fi qua deformitas, ean- 
dem fuppleat et occultet : poftremo, et fuper omnia, ne fit nimis arfta, atque ita ani- 
mum anguftet, ut ejufdem motus in rebus gerendis cohibeat et impediat. Verum haec 
pars fcientiae civilis de converfatione eleganter profefto a nonnullis tracfata eft, neque 
ullo modo tanquam defiderata reponi debet. 



C A P V T SECVNDVM, 

Tartitio doBrinae de negotiis, in doclrinam de occafwnibus fparfis, et doclrinam de am- 
bitu vitae. Exemption doclrinae de occafionibus fparfis, ex parabolis a li qui bus Salo- 
monis. Praecepta de ambitu vitae. 

DOCTRIN AMde negotiis partiemur indoflxinam de occafionibus fparfis, et do- 
clrinam de ambitu vitae : quarum altera univerfam negotiorum varietatem com- 
plec~titur, et vitae communis tanquam amanuenfis eft; altera, ea tantum, quae ad pro- 
priam cujufque fortunam amplificandam fpeftant, excerpit, et fuggerit ; quae fingulis 
pro intimis quibuldam rerum fuarum tabellis aut codicillis effe polfint. Verum ante- 
quam ad fpecies defcendamus, aliquid circa doclrinam de negotiis in genere praefabi- 
inur. Doclrinam de negotiis, pro rei momento, traclavit adhuc nemo ; cum magna, 
tarn literarum, quam literatorum, exiftimationis jaclura. Ab hac enim radice pullulat 
illud malum, quod notam eruditis inuflit; nimirum, eruditionem et prudentiam civi- 
lem raro admodum conjungi. Etenim fi quis recle advertat, ex prudentiis illis tribus, 
quas modo diximus ad vitam civilem ipeclare, ilia converiationis ab eruditis fere con- 
temnitur, tanquam fervile quiddam, atque infuper meditationibus inimicum. Qiiod 
vero ad illam de republica adminiftranda ; fane fi quando rerum gubernaculis admove- 
■tmxwx eruditi, munus fuum non incommode fuftinent ; verum ea promotio contingit 

paucis 



Cap.IL DE AVGMENTIS SCIENTI ARVM. 2?3 

paucis. De prudentia autem negotiandi (qua de nunc loquimur) in qua rita humana 
plurimum verfatuf, nulli omnino libri confcripti habentur; practer ; lam 

moniiacivilia in fafciculum unura aut alterum collecta, quae amplitudini hujus fubjefli 
millo modo refpondent. Etenim fi libri aliqui extarent de hoc a icui de 

reris, minime dubitavcrim, quin viri erudici, aliquo experientiae manipulb inftrufti, 
ineruditos, licet diminaexpericntia edoftos, longe fupcrarent, cc proprio illorum (quod 

tur) arcu uil, magis elonginquo ferirent. 
Neque vero eft cur vereamur, ne fcientiae hujus tarn varia fit materia, ut fub prae- 
ceptionibus non cadat : multo fiquidem anguftior eft, quam ilia reipublicae admini- 
ftrandae fcientia ; quam tamen apprime viderftus excultam. Hujus generis prudentiae 
a pud Romanes, optimis temporibus, extitide videntut nonnulli pforeffores. Tellatur 
enim Cicero moris fuiffe, paulo ante fua iecula, ut fenatores, prudentia et rerumufu 
maxime celebres (Coruncanii, Curii, Laelii, etalii) ftatis horis in foro deambularent, 
ubi civibus copiam fui facerent et confulerentur, non de jure, led de negotiisomnigenis : 
veluti de filia elocandar. five de iilio educando, five dc praedio co-emendo, de contra- 
ctu, accuiatione, defenfione, aut alia quacunque re, quae in vita communi interveniat. 
Ex quo liquet, prudentiam quandam eife conlilium dandi, etiam In negotiis privatis, 
exuniveriali rerumcivilium cognitione et experientia promanantem; quaeexerceatur 

!em in cafibus particularibus, extrahatur autem ex generali cafuum confimilium 
obfervatione. Sic enim videmus in eo libro, quern ad fratrem conferipfit Q^ Cicero 
De petition* confalatUs (quern unicum a veteribus habemus, quantum memini, tracra- 
tum de negotio aliquo particulari) quanquam ad confilium dandum, de re turn prae- 
fenti, potillimum fpe&aret, plurima tamen contineri axiomata politica, quae non ufum 
lblum temporarium, fed normam quandam perpetuam circa ele&iones populares prae- 
fcribant. In hoc genere autem nihil invenitur, quod ullo modo comparandum fit cum 
aphorii'mis illis, quos edidit rex Salomon ; de quo teftaturScriptura cor ulifuijfe injlar 
arenae maris .- ficut enim arenae maris univerlas orbis orascircundant, ita et iapientia 
ejus omnia humana, non minus, quam divina complexa eft. In aphorilmis vero illis, 
praeter alia magis theologica, reperies liquido haud pauca praecepta et monita civilia 
praeitantiilima, ex profundis quidem fapientiae penetralibus fcaturientia, atque in am- 
pliifimum varietatis campum excurrentia. Quoniam vero doctrinam de occalionibus 
iparfis (quae dofrrinae de negotiis portio eft prior) inter defiderata reponemus, ex more 
noflro paulifper in ilia immorabimur : atque exemplum ejufdem, ex aphorifmis five 
parabolis illis Salomonis delumptum, proponemus. Neque vero quis, ut arbitramur, 
nos merito fugillare poffit, quod ex fcriptoribus Sacrae lcripturae aliqucm ad fenfum 
politicum trahamus : equidem exiftimo, fi extarent commentarii ill i Salomonis ejuf- 

\ de natura rerum (in quibus de ottirii vegetabili, a mufcofuper munim ad cedrum 
Libani, itemque de animalibus, conferipfit) non illicitum efle, eos iecundum ienlura 
eaturalem interpretari : quod idem nobis liceat in politicis. 



Bdz XEMPLVM 



2o 4 DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. Lib. VIII. 

EXEMPLVM PORTIONIS DOCTRINAE 

DE OCCASIONIBVS SPAR SIS, 
EX PARABOLIS ALI Q_V I B V S SALOMONIS, 

Parabola I. 
Mollis refponfio frangit iram. 

EXPLICATIO. 

Si incendatur ira principis vel fuperioris adverfus te, et tuae jam Tint loquendi 
partes, duo praecipit Salomon: alterum ut fiat refponfio, alterum ut eadem fit mollis. 
Prius continet tria praecepta. Primo, ut caveas a filentio trifti et contumaci : illud 
enim aut culpam totam in te recipit, ac fi nihil habeas, quod refpondere poffis { aut 
dotninum occultae iniquitatis infimulat, acfi aures ejus, defenfioni licet juftae, non pa- 
terent. Secundo, ut caveas a re comperendinanda, neque tempus aliud ad defenlio- 
nem poilules : hoc enim aut eandem notam inurit, quam prius (nimirum dominum 
tuum nimia mentis perturbatione efferri) aut plane fignificat, te artificiofam quandam 
defenfionem meditari, cum in promptu nihil habeas: adeo ut optimum Temper fuerit, 
aliquid in praefentia, et e re nata, in excufationem tui adducere. Tertio, ut fiat prorfus 
refponfio : refponfio, inquam, non mera confeffio, aut mera fubmiffio, fed aliquid apo- 
logiae et excufationis infpergatur: neque enim aliter tutum eft facere, nifi apud inge- 
nia vakle generofa et magnanima ; quae rara admodum funt. Sequitur pofteriore lo- 
co, ut refponfio fit mollis, minime praefra&a aut afpera. 

Parabola II. 
Servus prudens dominabitur in filium Jlultum; et partietur haereditatem inter fratres. 

ExPLICATIO. 

In omni familia turbataet difcordi, femper exurgit aliquis fervus, authumilis ami- 
cus, praepotens, qui pro arbitro fe gerat, ad lites familiae componendas ; cuique, eo 
nomine, et familia tota et dominus ipfe funt obnoxii. Ille, fi fuam rem agat, familiae 
malafovet et aggravat; fin fidelis revera fuerit et integer, plurimum certe meretur: 
adeo ut etiam tanquam inter fratres haberi debeat, aut faltem procurationem haere- 
ditatis accipere fiduciariam. 

Parabola III. 
Virfapiens, ft cum J} ul to contender i t, Jive irafcatur, five ride at, non inveniet requiem, 

EXPLICATIO. 

M o n E m v r faepius, ut congreffum imparem fugiamus ; eo fenfu, ne cum potiori- 
bus decertemus. At haud minus utile eft monitum, quod hie exhibet Salomon, Ne 
cum indigno contendamus. Iniqua enim prorfus forte haec res tranfigitur. Siqui- 
dem fi fuperiores fimus, nulla fequitur vi&oria ; fi fuperemur, magna indignitas. Ne- 
que juvat etiam, in hujufmodi contentione exercenda, fi interdum veluti per jocum 
agamus, interdum cum faftu et contemptu. Nam quocumque nos vertamus, leviores 
inde efficiemur, neque commode nos explicabimus. PefTime autem fit, fi hujufmodi 
perfona, quacum contendimus (ut Salomon loquitur) aliquid affine habeat cumftultoj 
hoc eft, fi fit audaculus et temerarius. 



Parabola 



Cap. II. D E A V G M E N T I S S C I E N T I A R V M. 205 

Parabola IV. 
Sed el cunclisfermonibus, qui dicuntur, ne accommodcs aurem team, ne forte audias 
fervum teum maledicentem tibi. 

Explicatio. 

Vix credipoflit, vitam quantum perturbet inutilis curiofitas circa illasres, quae noftra 
interfunt : nimirum, quando fecreta ilia rimari fatagimus, quae detefta et inventa 
aegritudinem quidem animo inferant, ad confilia autem expedienda nihil juvent. Pri- 
moenim fequitur animi vexatio et inquietudo, cum humana omnia perfidiae et ingra- 
titudinis plena lint. Adeo ut, fi comparari poflit fpeculum aliquod magicum, in quo 
odia et quaecunque contra nos ullibi commoventur, intueri poflemus, melius nobis 
foret, fi protinus projiceretur et collideretur. Hujufmodi enim res, veluti foliorum 
munnura iunt, et brevi evanefcunt. Secundo curiofitas ilia animum fufpicionibus ni- 
miis onerat ; quod confiliis inimicillimum eft, eaque reddit inconftantia et complicara. 
Tertio eadem, mala ipfafaepilfime figit, alias praetervolatura: grave enim eft confcien- 
tias hominum irritare; qui, fi latere fe putent, facile mutantur in melius, fin depre- 
henfos fe ientiant, malum malo pellunt. Merito igitur fummae prudentiae ttibueba- 
tur Pompeio Magno, quod Sertorii chartas vniverfas, ncc a fe perleftas necaliis per- 
mifTas, igni protinus dediifet. 

P ARABOL A V. 

Advenit veluti viator pauperies, et egeftas quafi vir annates. 
Explicatio. 
Elf.gantf.r defcribitur in parabola, quomodo prodigis et circa rem familiarem 
incurioiis, fuperveniant naufragia fortunarum. A principio enim pedetentim et pari- 
bus lentis, inltar viatoris, advenit obaeratio et fortis diminutio, neque fere fentitur : 
At non multo poll invadit egeftas, tanquam vir armatus, manu fcilicet tarn forti et 
potente, ut ei amplius refifti non poffit: cum apud antiquos refte dicbam ft, necefli- 
tatem ex omnibus rebus effe fortiilimam. Itaque viatori occurrendum, contra arma- 
tum muniendum. 

Parabola VI. 
£>ui erudit deriforem, ipfejibi injuriamfacit; et qui arguitimpium,fibimaculamgenerat. 

Exp l 1 c a no. 
Congrvit cum praeceptoSalvatoris, ut non mittamus margaritas nojlras ante per- 
cos. Diftinguuntur autem in hac parabola acbones praeceptionis, et reprehenfionis ; 
diflinguuntur itidem perfonae deriforis, et impii ; diftinguitur poftremo id, quod repen- 
ditur. In priore enim rependitur opera lufa; in pofteriore etiam et macula. Cum 
enim quis erudiit et inftituit deriforem, jaftura primum fit temporis ; deinde et alii 
conatum irrident, tanquam rem vanam, et operam male collocatam ; poftremo derifor 
ipfe fcientiam, quam didicit, faftidio habet. At majore cum periculo tranfigitur res 
in reprehenfione impii ; quia non folum impius non aufcultat ; fed et cornua obvertit, 
et reprehenforem, odiofum fibi jam facbam, aut confeftim convitiis profcindit, aut fal- 
tem poftea apud alios criminatur. 

Parabola VII. 
Filius fapiens laetif cat pattern: Jiliits verojlultus mceftitiae eft matrijuae. 

Explicatio. 

Distixgvvxtvr folatia atque aegritudines oeconomicae, patris videlicet et matris, 

circa liberos fuos. Etenim filius prudens et frugi, praecipuo folaiioeft patri, quivir- 

tutis pretium melius novit, quam mater; ac propterea filii fui indoli, ad virtutem 

propenfae, magis gratulatur : quinetiam gaudium illi fortafTe affert inltitutum ftium, 

I quod 



2 o6 DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. Lib. VIII. 

quod filium tam probe educarit, illique honeftatem roorum, praeceptis et exemplo, 
imprefferit. E contra mater calamitati filii plus compatitur et indolet; turn ob afte- 
ftura maternum magis mollem ettenerum ; turn fortaffe indulgentiae fuae confeia, qua 
eum corruperit et depravaverit. 

Parabola. VIII. 
Memor'ia jujli cum laudibus ; at nomen impiorum putrefcet. 

ExPLICATIO. 

Distingvvntvr. inter famam virorum bonorum et malorum, qualis effe foleat 
poll obitura. Viris enim bonis, extincta invidia (quae famem eorum, dum vixerant, 
carpebat) nomen continuo effiorefcit, et laudes magis indies invalefcunt : at viris maiis 
(licet faina eorum, per gratiam amicorum et fa&ionis fuae hominum, ad breve tempus 
rnanferit) paulo porl faltidium nominis oboritur, et poftremo laudes illae evanidae in 
infamiam, et veluti in odorem gravem et tetrum, delinunt. 

Parabola IX. 

Qui conturbat dotnuni fuam, pojfidebit ventos. 

E x r L I C A T I o. 

Vtile admodum monitum, de difcordiis et turbis domefticis. Plurimi enim, ex 

diffidiis uxorum, aut exhaeredationibus fiiiorum, aut mutationibus frequentibus fami- 

liae, magna fibi fpondent ; ac fi inde, vel animi tranquillitas, vel rcrum fuarum ad- 

miniftratio felicior, fibiobventura foret. Sed plerunque abeunt fpes fuae in ventos. 

Etenim, turn mutationes illae, ut plurimum, non cedunt in melius ; turn etiam per- 

turbatores ifti familiae fuae, moleftias varias, et ingratitudinem eorum, quos, aliis 

praeteritis, adoptant et deligunt, faepenumero experiuntur. Quin et hoc pafto rumo- 

res fibi progignunt non optimos, et famas ambiguas : neque enim male a Cicerone no- 

tatum eft; Omnem famam a domefticis manare. Vtrumque autem malum per vento- 

rum poffeflionem eleganter a Salomone exprimitur : nam et expeclationis fruftratio, 

et rumorum fufcitatio, vends recfe comparantur. 

Parabola X. 
Melior eft finis cmticnis, quam principium. 
E x F l i c A t i o. 
Corrigit parabola errorem frequentiffimum, non folum apud eos, qui verbis prae- 
cipue ftudent, verum etiam apud prudentiores. Is eft, quod homines de fermonum 
fuoruin aditu atque ingreffu magis fmt foliciti, quam de exitu ; et accuratius exordia 
et praefatiunculas meditentur, quam extrema orationum. Debuerant autem nee ilia 
negligere, et ifta, ut longe potiora, praeparata etdigefta apudfe habere ; revolventes 
fecum, et, quantum fieri poteft, animo profpicientes, quis tandem exitus fcrmonis fit- 
futurus, et quomodo negotia inde promoveri et maturari poffint. Ncque hie finis. 
Cminimo non epilogos tantum, et fermonum, qui ad ipfa negotia fpeftant, egreflus 
meditari oportet; verum etiam et illorum fermonum cura fufcipienda, quos fub ipfum 
difceflum commode et urbane injicere poffint, licet a negotio prorfus alienos. Equi- 
dem cognovi confiliarios duos, viroa certe magnos, et prudentes, et quibus onus rerum 
tunc praecipue incumbebat ; quibus illud fuit perpetuum et proprium, ut quoties cum 
principibus fuis de negotiis ipforum communicarent ; colloquia in rebus ad ipfa nego- 
tia fpectantibus nunquam terminarent ; verum femper aut ad jocum, aut aliud aliquid, 
quod audire erat volupe, diverticula quaererent ; atque, ut adagio dicitur, fermones 
marines aqua fiuviatili fub extremum abluerent. Neque hoc illis inter artes poftre- 
mum erat. 

Parabola 



Caf.IT. DE A VG MENTIS SCIENTIARVM. 2c 7 

Parabola XI. 
merluae faeiere faciunt unguentum optimum, fie h 'reticjlm fa- 

pic . lultitia. 

E x p l i c A t i o. 
Iniqva admodum et mifera eft conditio hominum virtute praecellentium (ut optime 
notat parabola) quia erroribus eorum, quamumvis leviftirnis, nullo modo ignofcitur. 
Verum, qucmadmodum in gemma, valde nilida, minimum quodque granulum, aut 
nubecula, oculos ferit, et moleftia quadam afficit ; quod tamen ii in gemma vitiofiore 
repertum fora, vix notam fubiret: iimiliter in viris fingulari virtute praeditis, minima 
jque \ itia ftatim in oculos et fermones hominum incurrunt, et cenfura perftringun- 
tur graviore; quae in hominibus mediocribus aut omnino laterent, aut veniam facile 
repcrirent. Itaque viro valde prudent! parva ftuhitia; valde probo parvum peccatum; 
urbano et moribus eleganti, paululum indecori, de fama et exiftimatione multum de- 
trahit. x\deo ut nonpeffimum foret viris egregiis, fi nonnulla abfurda (quod citra vi- 
tium fieri poflit) actionibus i'uis immifcerent, ut libertatem quandam fibi retineant, et 
parvorum defechium notas confondant. 

Parabola XII. 
Homines derifores ch it .item perJunt, fapientes vero avertunt calamitatem. 

Exi'LIC A T I O. 

Mirvm videri poflit, quod in dekriptione hominum, qui ad refpublicas labefaclan- 
das et perdendas veluti natura comparati et fa£ti funt, delegerit Salomon characlerem ; 
non hominis luperbi et infolentis; non tyrannici et crudelis; non temerarii etviolenti; 
non impii et fcelerati; non injufti et opprelToris ; non feditiofi et turbulenti ; non li- 
bidinoli et voluptarii ; non dcnique infipientis et inhabilis ; fedderiforis. Ye rum hoc 
fapientia ejus regis, qui rerumpublicarum confervationes et everfiones optime norat, 
dignilTimum eft. Neque enim iimilis fere eft peftis regnis et rebufpublicis, quam fi 
confiliarii regum, aut lenatores, quique gubernaculis rerum admoventur, lint ingenio 
derifores. Hujufmodi enim homines, periculorum magnitudinem, ut fortes videantur 
fenatores, femper extenuant ; iifque, qui pericula, prout par eft, ponderant, veluti 
timidis infuhant : confultandi et deliberandi maruras moras, et meditatas difceptationes, 
veluti rem oratoriam, et taedii plenam, et ad fummas rerum nihil facientem, fubfan- 
nant : famam, ad quam principum confilia praecipue funt componenda, ut falivam 
vulpi, et rem cito praetervolaturam, contemnunt : legnm vim et auctoritatem, ut re- 
ticula quaedam, quibus res majores minime cohiberi debeant, nil morantur : confdia 
et praecautiones in longum profpicientes, ut fomnia quaedam, et apprehenCones me- 
lancholicas, rejiciunt : viris revera prudentibus et rerum peritis, atque magni animi 
et coniilii, dicreriis et facetiis illudunt : denique fundamenta omnia regiminis politic! 
fimul labefactant. Quod magis attendendum eft, quia cuniculis et non impetu aperto, 
haec res agitur : neque coepit effe inter homines (prout meretur) fufpecta. 

Parabola XIII. 

Princeps, qui lib enter praebet aures verbis mendacii, amnes fer-jos habet improbcs < 

E x p l i c a t i o. 

Cvm princeps talis fuerit, ut fufurronibus, et fycophantis abfque judicio faciles et 
credulas aures praebeat, fpirat omnino, tanquam a parte regis, aura peftilens, quae 
gomes fervos ejus corrumpit et inficit. Alii metus principis rimantur, eofque narra- 
tionibus ficritiis exaggerant : alii invidiae furias concitant, praefertim, in optimos 
quofque : alii criminationibus aliorum proprias fordes et confcientias malas eluunt : alii 
amicorum fuorum honoribus et defideriis velificant, eompetuores eorum calumniandq 

et 



208 DEAVGMENTISSCIENTIARVM. Lib. VIII. 

et mordendo: alii fabularum argumenta, contra inimicos fuos, tanquam in fcena, 
componunt: et innumera hujufmodi. Atque haec illi, qui ex fervis principis ingenio 
funt magis improbo. At illi etiam, qui natura probiores funt et melius morati, poft- 
quam in innocentia fua parum praefidii effe fenferint (quoniam princeps vera a falfis 
diftinguere non novit) morum fuorum probitatem exuunt, et ventos aulicos captant, 
iifque fervilem in modum circumferuntur. Nil ' enim (ut ait Tacitus de Claudio) tutum 
efl apud principem, cajus animo omnia funt tanquam indita et jufja. Atque bene 
Comineus ; Praeflat, fervum efje principis, citjus fufpicionum non efl finis, quam ejus, 
a/jus credulitatis non efl modus. 

Parabola XIV. 
Jujlus miferetur animae jumenfi fui ; fed mifericordiae impiorum crudeles. 

ExPLICATIO. 

Inditvs eft, ab ipfa natura, homini mifericordiae affeftus nobilis et excellens ; qui 
etiam ad animalia bruta extenditur; quae ex ordinatione divina ejus imperio fubjici- 
untur. Itaque habet ifta mifericordia analogiam quandam cum ilia principis erga fub- 
ditos. Quinetiam illud certiffimum eft:, quod quo dignior eft anima, eo pluribus 
compatiatur. Etenim animae anguftae et degeneres hujufmodi res ad fe nihil perti- 
nere putant: at ilia, -quae nobilior efl portio univerfi, excommunione afficitur. Qiiare 
videmus, fub veteri lege haud pauca fuiffe praecepta, non tarn mere ceremonialia. 
tjuam mifericordiae inftitutiva: quale fuit illud, de non comedendo carnem cum fan- 
guine ejus, et fimilia. Etiam in fectis Effaeorum et Pythagoraeorum, ab efu anima- 
lium omnino abftinebant. Quod etiam hodie obtinet (fuperftitione inviolata) apud 
incolas nonnullos imperii Mogollenfis. Quin et Turcae (gens licet et ftirpe et difci- 
plina crudelis et fanguinaria) brutis tamen eleemofynas largiri folent ; neque anima- 
lium vexationes et torturas fieri fuftinent. Verum, ne forte haec, quae diximus, omnis 
generis mifericordiae patrocinari videantur, falubriter fubjungit Salomon impiorum 
milericordias effe crudeles. Eae funt, quando hominibus fceleratis et facinorofis 
parcitur, juftitiae gladio feriendis: crudelior enim hujufmodi mifericordia, quam 
crudelitas ipfa. Nam crudelitas exercetur in fingulos : at mifericordia ilia univer- 
fum facinoroforum exercitum, concefla impunitate, in homipes innocentes armat et 
immittit. 

Parabola XV. 
Totum fpiritum fuum prefer t ftultus ; at fapiens refervat afiquid in pcflerum. 

ExPLICATIO. 

Corrigit parabola praecipue (ut videtur) non hominum vanorum futilitatem, qui 
dicenda tacenda, facile proferunt: non parrhefiam illam, qua abfque difcrimine et 
judicio in omnes et omnia involant: non garrulitatem, qua ad naufeam ufque aliis 
obftrepunt: fed vitium aliud magis occukum ; nempe fermonis regimen minime om- 
nium prudens et politicum; hoc eft, cum quis ita fermonem (in colloquiis privatis) 
inltituit, utquaecunque in animo habeat, quae ad rem pertinere putet, iimul et tan- 
quam uno fpiritu, et oratione continuata proferat. Hoc enim plurimum negotiis 
officit. Siquidem primo, oratio intercifa, et per partes infufa, longe magis penetrat, 
quam continuata ; quoniam in continnata pondus rerum non dill infte et figillatim 
excipitur, nee per moramnoanullan infidet, fed ratio rationem, antequam penitus infe- 
derit, expellit. Secundo, nemo tam potenti et f'elici eloquentia valet, ut primo fer- 
monis impetu eum,'quem alloquitur, mutum et elinguem plane reddat ; quin et alter 
aliquid viciffim relpoadebit, et fortaffe objiciet : turn vero accidit, ut quae in refu- 
tationem aut replicationem relervanda fuilfent, praemillajam et antea delibata, vires 

luas 



Cap. II. D E AVGMENTIS SC1ENTIARVM. 299 

fuas et gratiam amiferint. Tertio, fi quis ea, quae dicenda funt, non fimul effundat, 
fed per partes eloquatur, aliud primo, aliud fubinde injiciens; fentiet ex ejus, 
quern alloquitur, vuku et refponfo, quomodo fingula ilium affecerint, guam in 
partem accepta fuexlnt : ut quae adhuc reliant dicenda, cautlus aut fupprimat aut 
excerpat 

Parabola XVI. 

SI fpiritus potejiatem habentis afcenderit fuper te, locum tuum tie dimijeris; quia 
curatio faciei cejfare magna peccata. 

Explicatio. 

Praecitit parabola, quomodo fe quis gercre debeat, cum iram atque indignatio- 
nem principis incurrerit. Praeceptum duplex: primo, ut non dimittat locum fuum: 
fecundo, ut curationi, tanquam in morbo aliquo gravi, diligenter et caute attendat. 
Coniueverunt enim homines, poftquam commotos contra fe principes fuos fenferint, 
partim ex dedecoris impatientia, partim ne vulnus obverfando refricent, partim ut tri- 
ititiam et humilitatem eorum principes fui perfpiciant, le a muneribus et functionibus 
fuis fubducere; quinetiam interdum ipfos magiilratus et dignitates, quas gerunt, in 
principum manus reftituere. At Salomon hanc medendi viam, veluti noxiam, impro- 
bat; idque fumma profecro ratione. Primo enim, dedecus ipfum nimis ilia publicat; 
unde turn inimici atque invidi audaciores fiunt ad laedendum ; turn amici timidiores 
ad fubveniendum. Secundo, hoc pafto fit, ut principis ira, quae fortaffe, fi non evul- 
garetur, fponte concideret, magis figatur, et veluti principio jam facto hominis detur- 
bandi, in praecipitium illius feratur. Poflremo, fecefius iile aliquid fapit ex male- 
volo, et temporibus infenfo ; id quod malum indignationis malo fufpicionis cumulat. 
Ad curationem autem pertinent ifta. Primo, caveat ante omnia, ne itupiditate qua- 
dam, aut etiam animi elatione, indignationem principis minime fentire, aut inde, 
prout debeat, affici, videatur: hoc ell ut et vultum, non ad triilitiam contumacem, 
fed ad moeilitiam gravem atque modeflam componat: et in rebus quibufcunque 
as;endis fe minus folito hilarcm et laetum oftendat: quin et in rem fuam erit, amici 
alicujus opera et fermone apud principem uti, qui quanto doloris fenfu in intimis ex- 
crucietur, tempeflive infinuet. Secundo, occaiiones omnes vel minimas fedulo evitet, 
per quas aut res ipfa, quae indignationi caufam praebuit, refricetur, aut princeps 
denuo excandefcendi, et ipfum, quacunque de caufa, coram aliis objurgandi, anfam 
arripiat. Tertio, perquirat etiam diligenter occaiiones omnes, in quibus opera ejus 
principi grata effe point; ut et voluntatem promptam redimendi culpam praeteritam 
odendat ; et princeps fuus fentiat, quali tandem fervo, fi eum dimittat, privari fe 
contigerit. Quarto, culpam ipfam aut fagaciter in alios transferat; aut anirao illam 
non malo commiilam effe infinuet; aut etiam malitiam illorum, qui ipfum regi detu- 
lerunt, vel rem fupra modum aggravaruut, indicet. Denique in omnibus evigilet, et 
curationi fit intentus. 

Parabola XVII. 
Primus in caufa fua jujius : turn venit a iter a pars, et inqulrit in eum. 

Explicatio. 

Prima in unaquaque caufa informatio, fi paulifper animo judicis infederit, altas radi- 
ces agit, eumque imbuit, et occupat; adeo lit aegre elui poffit, nuTaut manifefta ali- 
qua falfitas in materia informationis, aut artificium aliquod in eadem exhibenda depre- 
hendatur. Etenim nuda et fimplex defenfio, licet jufta fit et praeponderans, vix prae- 
iudicium informationis primae compenfare, aut libram juilitiae femel propendentem ad 
aequilibrium rcdacere per fe valet. Itaque et judici tutiilhnum, ut nihil, quod ad me- 
Vol. IV. E e rita 



,10 



DEAVGMENTIS SCIENTIARVM. Lib. VIII. 

rita caufae fpe&at, praelibetur, priufquam utraque pars fimul audiantur ; et defenfori 
optimum, fi judicem fenferit praeoccupatum, in hoc potiffimum (quantum dat caufa) 
incumbere, ut verfutiam aliquam, et dolum malum, ab adverfa parte, in judicis abu- 
ium adhibitum, detegat. 

Parabola XVIII. 
£>tfi delicate a pueritia nutrit fervumfuum, pojlea fent'iet cum contumacem. 

Explica'tio. 
Servandvs elt principibus et dominis, ex confilio Salomonis, in gratia et favore 
fuo erga fervos modus. Is triplex elt. l'rimo, ut promoveantur per gradus, non 
per faltus: fecundo, ut interdum afiuefiant repulfae: tertio (quod bene praecipit Ma- 
chiavellus) ut babe ant prae oculisfuis femper aliquid, quo ulterius afpirare poffint. Nifi 
enim haec fiant, reportabunt proculdubio principes, in fine, a fervis fuis, loco animi 
grati et officioli, faitidium et contumaciam. Etenim, ex promotione iubita, oritur in- 
folentia ; ex perpetua defideratorum adeptione impatientia repulfae ; denique ii vota 
defint, deerit itidem alacritas et induftria. 

Parabola XIX. 
Vidifli virtcm velocem in operefuo, coram regibus ftabit, nee erit inter ignobiles. 

Explicatio. 
Inter virtutes, quas reges, in deleftu fervorum, potiffimum fpectant et requirunt, 
gratiffima eft prae cuncris celeritas, et in negotiis expediendis ftrenuitas. Viri pro- 
funda prudentia regibus fufpe&i, utpote qui nimium fint infpe&ores, et dominos fuos, 
infeios et invitos, ingenii fui viribus (tanquam machina) circumagere poflint. Popu- 
lares, invili; utpote qui regum luminibus officiunt, et oculos populi in fe convertunt. 
Animofi, pro turbulentis faepe habentur, et ultra, quam par eft, aufuris. Probi, et 
vitae integrae, tanquam difficiles exiftimantur, nee ad omnes nutus heriles apti. De- 
nique non eft virtus alia, quae non habeat aliquam quafi umbram, qua regum animi 
offendantur; fola velocitas ad mandata, nihil habet, quod non placeat. Infuper, 
motus animorum regiorum celeres funt, et morae minus patientes : putant enim, fe 
quidvis efficere poffe; illud tantum deefle, ut cito fiat. Itaque ante omnia iis grata 
elt celeritas. 

Parabola XX. 
Vidi cunclos viventes, qui ambulant fubfole, cum adolefcente fecundo, qui confurgit pro eo. 

Explicatio. 
Notat parabola vanitatem hominum, qui fe agglomerare folent ad fucceflfores de- 
fignatos principum. Radix autem hujus rei elt infania ilia, hominum animis penitus 
a natura infita ; nimirum ut fpes fuas nimium adament. Vix enim reperitur, qui non 
deleftatur magis iis, quae fperat, quam iis, quae fruitur. (^uinetiam novitas humanae 
naturae grata eft, et avide expetitur. In fucceffore autem principis ilia duo concur- 
runt ; fpes et novitas. Innuit autem parabola idem, quod olim dictum erat ; primo 
a Pompeio ad Syllam; poltea a Tiberio de Macrone; plures adorare folem orientem, 
quam occidentem. Neque tamen imperantes multum hac re commoventur, aut earn 
magni faciunt, ficut nee Sylla, nee Tiberius fecit ; fed rident potius hominum 
levitatem, nee pugnant cum fomniis: ejl autem (ut aiebat ille)^^ vigilantis in- 
fomnium. 



Parabola 



Cap.II. DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. 211 

Parabola XXI. 
Erat civitas parva, et paitci in ea viri ; venit contra earn rex magnus, et vad 
■ it, inflruxitque muniti ; yrum, ct perfecla eft obfidio ; inventufque cjl in ea vir 

w etfapiens, et liber avit earn per fapientiam fuam\ et nullus deinccps recordatus cjl 

lis i Hi us pauperis 

EXPLICATIO. 

Describit parabola ingenium hominum pravum et malevolum. Ii in rebus duris, 
et anguftis, confugiunt fere ad viros prudentes, et ftrenuos, licet antea contemptui 
•tos. Quamprimum autem tempeftas tranfierit, ingrati demum erga confervatores 
fuos reperiuntur. Macciavellus vero, non line caufa, inftituit quaeftionem, Vter in- 
vratior effet erga benemeritos, princeps aut populus ? Sed interim utrumque ingratitu- 
dinis arguit. Attamen hoc non foluin ex ingratitudine principis aut populi oritur, fed 
accedit plerunque his invidia procerum, qui fecreto indolent eventui, licet felici et 
profpero, quia ab ipfis profecius non fit: itaque et meritum hominis extenuant, et 
ipfum depriraunt. 

Parabola XXII. 
Iter pigrorum, quafifepes fpinarum. 

Elegaxtissime oflendit parabola, pigritiam in fine laboriofam effe. Diligentia 
enim, et fedula praeparatio, id praeftanr, ut pes in aliquod oftendiculum non impin- 
gat ; fed ut complanetur via, antequam ineatur. At qui piger eft, et omnia in extre- 
mum momentum executionis diiTert, nece/Te eit, ut perpetuo, et fingulis paflibus, quali 
per rubos et fentes incedat, qui eum fubinde detineant, et impediant. Idem obfervari 
poffit etiam in familia regenda; in qua, 11 adhibeatur cura et providentia, omnia pla- 
cide et velnti fponte procedunt, abfque ftrepitu et tumuku: fin haec delint. ubi major 
aliquis motus intervenerit, omnia ftmul agenda turmatim occurrunt; tumultuantur 
fervi, aedes perfonant. 

Parabola XXIII. 

£>ui cognofcit in judicio faciem, non bene facit ; ifle et pro buccella panis defer et 
veritatem. 

E X P L I C A T I O. 

Prvdentissime notat parabola, in judice magis perniciofam effe facilitatem mo- 
rum, quam corruptelam munerum. Munera enim haudquaquam ab omnibus defe- 
runtur ; at vix ulla eft caufa, in qua non inveniatur aliquid, quod flectat judicis ani- 
mum, ii perfonas refpiciat. Alius enim refpicietur, ut popularis ; alius, ut maledi- 
cus ; alius, ut dives; alius, ut grams ; alius, ut ab amico commendatus. Denique 
omnia plena funt iniquitatis ubi dominatur refpec"tus perfonarum ; et levi omnino de 
caufa, veluti pro buccella panis, judicium pervertetur. 

P AR A BO L A XXIV. 

Vir pauper calumnians pauperes, funilis eft irabri vehementi, in quo paratur fames. 

EXPLICATIO. 

Parabola ifta antiquitus expreffa et depiftafuit fub fabula hirudinis utriufque, ni- 
mirum, plenae et vacuae. Pauperis enim et famelici opprefho longe gravior eft, quam 
oppreffio per divitem et repletum ; quippe quae omnes exa&ionum technas, et omnes 
nummorum angulos, perquirit. Solebat hoc ipfum etiam fpongiis affimilari, quae ari- 
dae fortiter fugunt, madidae non item. Monitum autem utile continet, turn erga 
principes, ne praefe&uras provinciarum, aut magiftratus, viris indigentibus et obae- 

E e 2 ratis 



212 DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. Lib. VIII. 

ratis committant; turn erga populos, ne reges fuos cum nimia egeflate confli&ari per- 
mittant. 

Parabola XXV. 
Forts turbatus pede, et vena corrupt a, eft juftus cadens coram impio. 

EXPLICATIO. 

Praecipit parabola, rebufpublicis ante omnia cavendum effe de iniquo et infami 
jndicio, in caufa aliqua celebri et gravi ; praefertim ubi non abfolvitur innoxius, fed 
condemnatur infons. Etenim injuriae inter privatos graffantes, turbant quidem et pol- 
luunt latices juftitiae, fed tanquam inrivulis: verum judicia iniqua, qualia diximus, 
a quibus exempla petuntur, fontes ipfos juftitiae inficiunt et inquinant. Poflquam 
enim tribunal ceilerit in partes injullitiae, ftatus rerum vertitur tanquam in Iatroci- 
nium publicum : fitque plane, ut homo hominijit lupus. 

Parabola XXVI. 
Noli ejfe amicus bomini iracundo, nee ambulato cum homine furiofo. 
Explicatio. 

Qvanto religiofius amicitiae jura inter bonos fervanda et colenda funt, tanto magis 
cavendum eft, jam ufque a principio, de prudente amicorum deleflu. Atque amico- 
rum natura et mores, quantum ad nos ipfos fpeftant, omnino ferendi funt. Cum vero 
neceffitatem nobis imponunt, qualem erga alios perfonam induamus etgeramus, dura 
admodum et iniqua amicitiae conditio eft. Itaque intereft imprimis, ut praecipit Salo- 
mon, ad vitae pacem, et praefidia, ne res noftras cum hominibus iracundis, et qui 
facile lites etjurgia provocant aut fufcipiunt, commifceamus. Iftud enim genus ami- 
corum perpetuo nos contentionibus et fa&ionibus implicabit ; ut aut amicitiam abrum- 
pere, aut incolumitati proprie deelle, cogamur, 

Parabola XXVII. 

£>ui celat deliclum, quaerit amicitiam ; fed qui altera fermone repetit, feparat foe- 
deratos. 

Explicatio. 

Dvplex, concordiam tra&andi, et animos reconciliandi, via. Altera, quae incipit 
ab amneftia ; altera, quae a repetitione injur iarum, fubjungendo apologias etexcufa- 
tiones. Equidem memini fententiam viri admodum prudentis et politici, £>ui pacem 
traclat non repetitis conditionibus dijjidii, is magis animos dulcedine concordiae fallit, 
quam aequitate componit. Verum Salomon, illo fcilicet prudentior, in contraria opini- 
one eft; et amnettiam probat, repetitionem prohibet. Etenim in repetitione haec 
infunt mala; turn quod ea fit veluti unguis in ulcere; turn quod periculum impendeat 
a nova altercatione (fiquidem de injuriarum rationibus inter partes nunquam conveniet;) 
turn denique quod d^ducat rem ad apologias ; at utraque pars malit videri potius 
ofFenfam remififTe, quam admiiifTe excufationem. 

Parabola. XXVIII. 

In omni opere bono erit abundantia ; ubi autem verba funt plurima, ibi frequenter 
egeftas. 

Explicatio. 

Separat Salomon, hac parabola, fruftum laboris linguae, et laboris manuum; 
quafi ex altero proveniat egeftas, ex altero abundantia. Etenim fit fere perpetuo, ut, 
quimulta effutiant, jaclent multa, multa promittant, egeni lint, nee emolumentum capi- 
ant ex illis rebus, de quibus loquuntur. Quinetiam, ut plurimum, induftrii minime 
funt, aut impigri ad opera; fed tantummodo fermonibus fe, tanquam vento, pafcuntet 
fatiant. Sane, ut poeta loquitur, Qui filet, eft firmus. Is qui confeius eft, fe in opere 

proficere, 



Cap.H. DE A VG MENTIS SCIENTIARVM. 213 

proficere, fibi plaudit, et tacet : qui vero e contra confcius eft, auras fc inanes captare, 
multa et mira apud alios praedicat. 

Parabola XXIX. 
ptio manifejla, quam amor occultus. 
Explicatio. 
Reprehendit parabola moi'itiem amicorum, qui amicitiae privilcgio non utuntur 
in admonendo liberc ct auda&er amicos, tarn de erroribus, quam de periculis fuis. 
Quid enim faciam (folet hujufmodi mollis amicus dicere) aut quo me vertam? Amo 
ilium, quantum quis, maxime; meque, fi quid illi advcrii coatigerit, ipfius loco 
libenter fubftituerim: fed novi ingeiuum ejus; fi libere cum eo egero, animum illius 
xiam; faltem contriftabo : neque tamen proficiam; atquc citius cum ab amicitia 
mea alienabo, quam ab iis, quae in animo fixa habet, abducam. Hujufmodi amicum, 
tanquam enervem et inutilem, redarguit Salomon; atque plus utilitatis ab inimico 
manifello, quam ab ejus generis amico, fumi pofle pronunciat. Siquidem ea fortaffe 
audire ei comigerit ab inimico per contumeliam, quae amicus muflat prae nimia in- 
dulgentia. 

Parabola XXX. 
Prudens advert it ad grejfus fuos ; flultus divert it ad dolos. 
Explicatio. 
Dvae funt prudentiae fpecies. Altera vera et fana : altera degener et falfa, quam 
Salomon ftultitiae nomine appellare non dubitat. Qui priori fe dederit, viis et vefti- 
propriis cavet, periculis profpiciens, meditans remedia ; proborum opera mens, 
contra improbos fe ipfum muniens ; cautus inceptu, receptu non imparatus ; in occafi- 
ones attentus, contra impedimenta ftrenuus; cum innumeris aliis, quae ad fui ipfius 
actiones et greflus regendos fpeftant. At altera fpecies, tota elt confuta ex fallaciis 
et aflutiis, fpemque ponit omnino in aliis circumveniendis, iifdemque ad libitum effin- 
gendis. Hanc merito rejicit parabola, non tantum ut improbam, fed etiam ut ftul- 
tam. Primoenim, minime eft ex iis rebus, quae in noftra funt poteftate; nee etiam 
aliqua conftanti regula nititur: fed nova quotidie comminifcenda funt ftrategemata, 
prioribus fatifcentibus et obfoletis. Secundo, qui vafri et fubdoli hominis famam et 
opinionem femel incurrerit, praecipuo fe ad res gerendas inftrumentoprorfus privavit, 
hoc eft, fide : itaque omnia parum votis fuis confentientia experietur. Poftremo, artes 
iftae, utcunque pulchrae videantur et complaceant ; attamen faepius frultantur; quod 
bene notavit Tacitus: Confilia callida et audacia, expeclatione laeia, trad at u dura,. 
eventu trijlia. 

Parabola XXXI. 
Noli ejfejic/lus nimium, nee fapientior quamoportet ; cur abripiare fubito? 

Explicatio. 
Sunt tempora (ut inquit Tacitus) in quibus ma virtutibus certijjimum eft exitium.. 
Atque hoc viris virtute et juftitia egregiis, aliqu ndo fubito, aliquando diu ante prae- 
vifum, contingit. Quod ll adjungatur etiam prudentia, hoc eft, ut cauti fint, et ad 
propriam incolumitatem evigilent, mm hoc lucrantur, ut ruina eorum fubito obve- 
niat ex occultis omnino et obfeuris coniiliis; quibus et evitetur invidia, et pernicies 
ipfos imparatos adoriatur. Quod vero ad illuJ nimium, quod in parabola ponitur 
(quandoquidem non Periandri aiicujus, fed Salomonis verba funt ifta; qui mala in 
hominum vita faepius notat, nunquam praecipit) intelli^endum eft, non de virtute 
ipfa (in qua nimium non eft) fed de vana ejus atque invidiofa afxeftatione et oftenta- 
tione. Simile quiddam innuit Tacitus de Lepido, miraculi loco ponens, quod nun- 
quam. 



214 



DE AVG MENTIS SCIENTIARVM. Lib. VIII. 

quam fervilis alicujus fententiae au&or fuiffet:, et tamem tam faevis temporibus incolu- 
mis manfiflet: Subit (inquit) coghatio, iitrum haec fatoregantur, an etiam fit innoflra 
pot eft ate, curfum quendam tenere, inter deforme obfequium et abrupt am contumaciam, me- 
dium, periculo fimul et indignitate vacuum. 

Parabola XXXII. 
Da fapienti occafionem, et addetur ei fapientia. 
Explicatio. 
Bistingvit parabola inter fapientiam illam, quae in verum habitum increverit et 
maturuerit, et illam, quae natat tantum in cerebro et conceptu, aut fermone ja&atur, 
fed radices altas non egerit. Siquidem prior, oblata occafione, in qua exerceatur, 
illico excitatur, accingitur, dilatatur, adeoutfe ipfa major videatur : poflerior vero, 
quae ante occafionem alacris erat, occafione data, fit attonita et confufa, ut etiarn ipfi, 
qui ea fe praeditum arbitrabatur, in dubiura vocetur; annon praeceptiones de ea fue- 
rint infomnia mera, et fpeculationes inanes. 

Parabola XXXIII. 
Shii laudat amicum voce alta, furgendo mane, erit illi loco malediclionis. ■ 

Explicatio. 
Lavdes moderatae ettempeftivae, et per occafionem prolatae, famae hominum at- 
que etiam fortunae plurimum conferunt ; at immoderatae et ftreperae, et importune 
effufae, nihil profunt ; imo potius, ex fententia parabolae, impenfe nocent. Primo 
enimmanifefto fe produnt, aut ex nimia benevolentia oriundas, aut ex compofito affe- 
clatas, quo collaudatum potius falfis praeconiis demereantur, quam veris attributis 
ornent. Secundo, laudes parcae et modeftae invitant fere praefentes, ut ipfis etiam 
aliquid adjiciant; profufae contra et immodicae, ut aliquid demantet detrahant. Ter- 
tio (quod caput rei eft) Connatur illi invidia, qui nimium laudatur ; cum laudes omnes 
nimiae videantur fpedhire ad contumeliam aliorum, qui non minus merentur. 

Parabola XXXIV. 
Sluomodo in aquis refplendent fades; fie cor da hominem manifefta funt prudentibus. 

Explicatio. 
Distingvit parabola inter mentesprudentiumet caeterorum hominum; illas aquis 
autfpeculiscomparans, quae fpecies et imagines rerum recipiunt; cum alterae fimiles 
fint terrae, aut lapidi impolito, in quibus nihil renedtitur. Atque eo magis apte com- 
paratur animus hominis prudemis ad fpeculum; quia in fpeculo imago propria fpeftari 
poflit, una cum imaginibus aliorum; id quod oculis ipfis fine fpeculo non conceditur. 
Quod fi animus prudemis adeo capax fit, ut innumera ingenia et mores obfervare et 
internofcere poffit; fupereft, ut detur opera, quo reddatur non minus varius applica- 
tione, quam repraefentatione: 

S>ui fapit, innumeris moribus aptus erit. 

Atc^ve his Salomonis parabolis diutius fortaffe immorati fumus, quam pro modo 
exempli ; dignitate et rei ipfius et au&oris longius provecti. 

Neque tantum in ufu erat apud Hebraeos, fed alibi etiam prifcorum fapientibus fre- 
quentiifimum ; ut, fi cujufpiam obfervatio in aliquid incidiffet, quod vitae communi 
conducibile fuiffet, id redigeret et contraheret in brevem aliquam fententiam, vel para- 
bolam, vel etiam fabulam. Verum, quod ad fabulas (ficut alias diftum eft) illae exem- 
plorum vicarii et fupplementa olim extiterunt: nunc quando tempora hiltoriarum co- 
pia abundent, ad animatum fcopum reftius et alacrius collimatur. At modus fcri- 
bendi, qui optime convenit argumento tarn vario et multiplici (quale eft traclatus de 

ncgotiis 



Cap.II. DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. 215 

negotiis et occafionibus fparfiV, apiiffimus ille effet, quemdelegitMacciavellus, ad tra- 
i ndas res politicasj nimirum per obfervationes, live difcurfus (ut Icquuntur) fuper 
>riam et exempla. Nam fcientia, qv. iter, et quafi in confpe&u noft.ro, c* 

particuli licitur, viam optime noi it particularia denuo repetendi: atque ccrte ad 

fticara Ionge conducit magis, cum difcurfus five difceptatio fub exemplo milhat, 
.mcum exemplum difceptationi fubjungitur. Neque enim hie ordotantum fpecta- 
tur, fed « ipfa. <- 'inn enim exemplum ftatuimr tanqnam difceptationis bafis, uni- 
fo cum circumftantiarum apparatu proponi folet, quae difcurfira interdum corri- 
. .. dum fuppleant ; unde fit loco exemplaris ad imitationera, et prafticam. Vbi 
e contra exempli . i 1 gratiam difceptationis adduda, fuccinfteet nude citantur, et tan- 
qnam mancipia nutus tantum difceptationis obfervant. 

Hoc verodifcriminisoperaepretium fueritobfervafle; quod ficut hiftoriae temporum 
optimam praebent materiam ad difcurfus fuper politica, quales funt illi Macciavelli; 
hiftoriae vitarura optime adhibentur ad documenta de negotiis: quoniam omnem 
occaiionum et negotiorum, tarn grandium quara leviorum, varietatem complechintur. 
Imo reperire eft bafinad praeceptiones de negotiis utraqueillab.ill.oria adhuc commodio- 
rem : ea eft, ut difcurfus fiant fuper epiftolas, fed prudentiores, et magis ferias ; quales 
funtillae Ciceronis ad Atticum, et aliac. Siquidem epiftolae magis in proximo, et ad 
vivum, negotia folent repraefentare, quam vel annales, vol vitae. Qu are jam, et de 
materia, et de forma portionis primae, doclrinae de negotiis, quae tra&at occafiones 
fparfas, diximus, eamque inter deiiderata numeramus. 

Eft et alia portio ejufdem dodlrinae, quae tantum differt ab ilia altera, de qua dixi- 
mus, quantum fapere, et libi fapere. Altera enim movere videtur tanquam a centro 
ad circumferentiam ; altera tanquam a circumferentia ad centrum. Eft enim prudent- 
tiaquaedam confilii aliis impertiendi ; eft vero et alia fuis rebus profpiciendi : atque 
hae nonnunquam conjunguntur, faepius feparantur. Muhi fiquidem in fuis ipforum 
rationibus inftituendis prudentillimi funt, qui tamen in rebufpublicis adminiftrandis,. 
aut etiam conliliis dandis, nihil valent: formicae fimiles, quae creatura fapiens eft ad 
fcfe tuendum, fed horto plane noxia. Haec virtus fibi fapiendi, llomanis ipfis, licet 
patriae optimis curatoribus, non ignotafuit; unde comicus, Nam pol fapiens fingitfor- 
tunam fibi. Quin et in adagium apud ipfos verfum eft, Faber qui/que for tuna e propriae.. 
Et Livius hanc ipfam Catoni Majori tribuit: In hoc viro tanta vis animi et ingenii ine- 
rat, ut, quocunque loco natus effet, Jibi ipfe fortunatn faElurus videreiur. 

Hoc genus prudentiae, fi quisipfum profiteatur et palam venditet, femper habitum 
eft, non modo non politicum, verum etiam infauftum quiddam et inaufpicatum : iicut 
in Timotheo Athenienfi obfervatum eft : qui, poftquam praeclara multa facinora, in 
decus et commodum civitatis fuae edidiffet, atque adminiftrationis fuae (ficut turn moris 
erat) populo rationem reddcre r ; iingula conclufit hac claufula; Atque in hacrefortu- 
nae partes fue runt nullae. Contigit vero ut poll id temporis nunquam ei quicquam 
feliciter ceiferit. Sane nimis elatum hoc, et ahum fapiens; eodem fpeftans, quo 
Ezechielis illud de Pharaone: Diets, Fluvius eft rneus, et ego feci memetipfum. Aut 
illud Habacuc prophetae; Exultant, etfacrifcant retifuo.: aut illud etiam poetae, de 
contemptore Deorum Mezentio : 

D extra mi hi Deus, et telum, quod mijfile libra, 

Nunc adfint. 

Denique, Julius Caefar, nunquam (quod memini) impotentiam cogitationum fuarum 

arcanarum prodidit, nififimilidifto : cum enim arufpexei referret, exta reperta fuifle- 

non bona, admurmvjravit fubmifle: Erunt laetiora, cum vola,. Quod etiam dictum 

j mortis- 



,i<5 DE AVGMENTIS SCIENTI ARVM Lib. VIII. 

mortis fuae infortunium non diu praeceffit. Verum exceffus ifte fiduciae (utdiximus) 
res ur profana, ita femper infelix. Quapropter, viris magnis et vere fapientibus vi- 
fum lucceffus quoflibet felicitati fuae, non virtuti aut induftriae, tribuere: nam et 
Sylla, felicem fe, non magnum cognominavit; et Caefar (melius quam fupra) ad na- 
\ is gubernatorem: Caefarem veins, et fortunam ejus. 

Attamen iftae fententiae; Faber qui/que fortunae fuae; Sapiens dominabitur aftris; In- 
•via virtuti nulla eft via, ac fimiles ; li intelligantur et adhibeantur potius pro calcari- 
bus ad induftriam, quam pro ftapedibus ad infolentiam, magifque ut progignant in 
hominibus decretorum conftantiam et robur, quam arrogantiam et ja&antiam, tan- 
quam fanae et falutares merito babitae funt, ac proculdubio in peftoribus hominum 
magnanimorum fedem nonnullam occuparunt, eoufque ut cogitationes tales quando- 
que aegre diffimulent. Videmus enim, Auguftum Caefarem (qui cum avunculo fuo 
comparatus, potius ab illo diverfus quam inferior fuit ; fed vir certe paulo moderatior) 
fub finem vitae petiiffe ab amicis, qui leftum ejus circumftabant, ut, poftquam expiraf- 
fet, fibi plauderent; quafi confcius fibi fuiflet, mimum vitae a fe commode tranfa&um. 
Haec quoque doftrinae portio inter defiderata numeranda eft : non quin in praxi, etiam 
nimio plus quam oportet, ufurpata fit et frequentata; verum quod libri de ilia filent. 
Quamobrem ex more noftro, ficut in priore, nonnulla ejus capita recenfebimus ; eam- 
que fabrum fortunae, five (ut diximus) doftrinam de ambitu vitae nominabimus. 

Ac primo quidem intuitu, novum quoddam et infolitum argumentum traftare vide- 
bor; docendo homines, quomodo fortunae fuae fabri fieri poifint; doflxinam certe, 
cui quivis libenter fe difcipulum addixerit, donee difficultatem ejufdem habuerit per- 
fpettam. Non enim leviora funt, aut pauciora, aut minus ardua, quae ad fortunam 
comparandam requiruntur, quam quae ad virtutem: refque eft aeque difficilisacfevera, 
fieri vere politicum, ac vere moralem. At hujus doftrinae pertraftatio plurimum ad 
literarum, turn decus turn pondus, pertinet. Intereft enim imprimis honoris literarum, 
ut homines iftipragmatici fciant,eruditionem haudquaquam aviculae, qualiseft alauda, 
fimilem efTe, quae in fublime ferri, et cantillando fe oble&are foleat; at nihil aliud: 
quinimo ex accipitris potius genere efTe, qui et in alto volare, ac fubinde, cum vifum 
fuerit, defcendere, et praedam rapere novit. Deinde et ad perfeftionem literarum hoc 
ipfum fpeftat, quia legitimae inquifitionis vera norma eft, ut nihil inveniatur in globo 
materiae, quod non habeat parallelum in globo cryftallino, five intelleftu. Hoc eft, 
ut nihil veniat in prafticam, cujus non fit etiam doctrina aliqua et theoria. Neque 
tamen literae hanc ipfam fortunae architefturam aliter admirantur aut aeftimant, quam 
ut opus quoddam inferioris generis. Nemini enim fortuna propria, pro dono efTe 
fui, a Deo conceflb, ullo modo digna retributio effe poffit. Quin et non raro fit, ut 
viri virtutibus egregii fortunae fuae fponte renuncient, ut rebus fublimioribus vacent. 
Digna tamen eft fortuna, quatenus virtutis ac benemerendi organum eft, fua quoque 
fpeculatione et doftrina. 

Ad hanc do&rinam pertinent praecepta, nonnulla fummaria, nonnulla fparfaet varia, 
Praecepta fummaria verlantur, circa veram notitiam, et aliorum et fui. Primum igi- 
tur praeceptum (in quo cardo notitiae aliorum vertitur) illud conftituatur, ut procu- 
remus nobis (quantum fieri poffit) feneftram illam, quam olim requifivit Momus. 
Ille, cum in humani cordis fabrica tot angulos et receffus confpicatus efiet, id repre- 
hendit, quod defuiffet feneftra, per quam in obfeuros illos et tortuofos anfrr.ftus infpi- 
cere quis poffit. Hanc autem feneftram obtinebimus, fi omni fedulitate nobis informa- 
tionem comparemus et procuremns, de perfonis, quibufcum intercedunt negotia 
particularibusj earumque ingeniis, cupiditatibus, finibus, moribus, auxiliis et admi- 

niculis, 



Cap. II. DEAVGMENTISSCIENTIAUVM. 217 

niculis, quibus praecipue fuflulciuntur et valent; et rurfus, defe&ibus ct imbecil- 
litatibus, quaque ex parte maxime pateant et obnoxii fint ; amicis, faftionibus, pa- 
tronis, clicntelis; rurfulque inimicis, invidis, competitoribus; etiam temporibus ct 
aditibus; 

(Sola viri molles aditits ct tempora noris:) 
Denique inftitutis et normis, quas fibi praecripferunt, et timilibus. Quinetiam, non 
folum informatio capienda eft de perfonis, fed infuper de aftionibus particularibus, 
quae de tempore in tempus in motu funt, et tanquam i'ub incude ; quomodo regantur 
ct fucccedaut, quorum ftudiis foveantur, a quibus oppugnentur, cujiifque fine ponderis 
et momenti, et quid fecum trahant, et hujufinodi. Etenim aftiones praefeptes nofTc, 
et in fe plurimumprodeft; et illud infuper habet, quod abfque hoc etiam perfonarum 
notitia valde futura Jit fallax et erronea. Mutantur enim homines fimul cum aftioni- 
bus: et alii funt dum actionibus ipfi,s implicentur et obfideantur ; alii, poftquam redie- 
rint ad ingenium. Atque hae de rebus particularibus informationes, quae tarn ad 
perfonas, quam ad aftiones, fpcchnt, funt tanquam propofitioncs minorcs in omni acti- 
ve fyllogiimo. Nulla enim oblcrvationum aut axiomatum (unde conficiuntur majores 
propofitiones politicae) Veritas aut excellentia, ad conelufionis firmamentutn fumeere 
poffit, fi in minore propofitione fuerit erratum. Gmod vero hujufmodi notitia com- 
parari poffit, fidejuilor nobis eft Salomon, qui ait; Conjilium in cor de viri, tanquam 
aqua profunda ; Jed vir prudens exhauriet illud. Quamvis autem ipfa notitia non ca- 
dat fub praeceptum, quoniam individuorum eft ; attamen mandatade eadem elicienda 
utiliter dari poflunt. 

Notitia hominum fex modis elici et bauriri poteft : per vultus et oraipforum; per 
verba; per fa&a; per ingenia'fua; per fines fuos; denique per relationes aliorum. 
Quantum ad vultus attinet, minime nos moveat vetus adagium, Fronti nulla fides : li- 
cet enim hoc ipfum non perperam diclum fit, de vultus et geftus compofitione externa 
et generali ; attamen fubfunt fubtiliores quidam motus et labores oculorum, oris, vul- 
tus et geftus ; ex quibus referatur et patet (ut eleganter ait Q^Cicero) veluti janua 
quaedam animi. Qiiis Tiberio Caefare occultior ? At Tacitus, notans chara&erem et 
modum loquendi diverfum, quo ufus eft Tiberius in laudando apud fenatum res a Ger- 
manico et a Drufo geftas; de laudibus Germanici fie; Magis in fjpeciem adornqtis ver- 
bis, quam ut penitus /entire videretur. De laudibus Drufilic: Paucioribus,fed intea- 
tior etjida orai'wne. Iterum Tacitus eundem Tiberium, alias etiam ut nonnihil pelluci- 
dum, notans: in aids (inquit) er at veluti eludantium verborum; folutius vero loqucbatur, 
quando fubveniret. Sane difficile reperiatur fimulationis artifex aliquis tarn pcritus et 
egregius; aut vultus aliquis ita coaftus, et, ut ille loquitur, juttus; qui a fermone arti- 
ficiofo et fimulatorio poffit iftas notas fejungere, quin aut fermo fit folito folutior, aut 
comptior, aut magis vagus et oberrans, aut magis aridus et quafi elu&ans. 

Ad verba hominum quod attinet, funt quidem ilia (ut de urinis loquuntur medici) 
meretricia. Sed ifti meretricii fuci optime deprehenduntur duobus modis: cum fci- 
licet proferuntur verba aut ex improvifo, aut in perturbatione. Sic Tiberius, cum ex 
■ .; pinae verbis aculeatis fubito commotus effet et nonnihil abreptus, extra inna- 
tae fimulationis terminos pedem protulit; Audita haec (inquit Tacitus) raram ccculti 
pecloris vocem elicuere; correptamque Graeco verfee, admonuit, idea laedi, quia non reg- 
naret. Oiiare poe'ta perturbationes hujufmodi non infeite appellat torturas, quod ab 
iis fecreta lua prodere homines compellantur ; 

Vino tortus et ira. 
Vol. IV. F f Ipfa 



?i8 DE AVGMENTIS SCIEKTI ARVM. Lib. VIII. 

Tpfa fane teftatur experientia, paucos admodum reperiri, qui crga arcana fua tarn 
fidi lint, aniraumque gerant adco obfirmatum, quin interdum ex iracundia ; interdum 
ex ja&antia ; interdum ex intima erga amicum benevolentia ; interdum ex animi imbe- 
cillitate, qui fe mole cogitationum onerari amplius non fuftineat; interdum denique ex 
alio quopiam afteclu, intimas animi cogitationes revelent et communicent. Ac ante 
omnia finus animi excutit, fi fimulatio ilmulationem impulerit ; juxta adagium illud 
Ilifpanorum, Die mendacium, et crues vent at cm. 

Quin et fa&is iplis, licet humani animi pignora Tint certillima, non prorfus tamen 
fidendum, nil! diligenter ac attente penfitatis prius illorum et magnitudine et proprie- 
tate. Illud enim veriffimum ; fraus libi in parvis fidem praeftruit, ut majore emolu- 
ment fallat. Italus vero fe ipfum in ipfo Hare lapide putat, ubi praeco praedicat, fi 
melius folito traftetur, abfque caufa manifefta. Etenim officia ifta minora homines 
reddunt ofcitantes, et quafi confopitos tam ad cautionem, quam ad induftriam : atque 
refte a Demofthene appellantur alimenta focordiae. Porro proprietatem et naturam 
nonnullorum faJtorum, etiam quae beneficiorum loco habentur, fubdolam et ambigu- 
am, luculenter cernere licet ex eo, quod Antonio primo impofuit Mutianus: qui poft 
reditum cum eo in gratiam, fed fide peffima plurimos ex Antonii amicis ad diguitates 
evexit : Simul amicis ejus praefecluras et tribunatus largitur. Hoc autem aftu Anto- 
nium non munivit, fed exarmavit penitus et defolavit, amicitias ejus ad fe trans- 
ferendo. 

Certiffima autem clavis, ad animos hominum referandos, vertitur, in rimandis et 
pernofcendis, vel ingeniis et naturis ipforum, vel finibus et intentionibus. Atque 
imbecilliores certe et fimpliciores ex ingeniis; prudentiores autem et teftiores, ex fini- 
bus fuis optime judicantur. Certe prudenter etfacete (licet meo judicio minus vere) 
diftum fuit a nuntio quopiam Pontificis, fub reditu ejus a legatione apud nationem 
quandam, ubi tanquam ordinarius refederat. Interrogatus de deleftu fuccefforis fui, 
confiliumdedit; ut nullo modo mitteretur aliquis, qui eximie prudens effet, fed po- 
tius mediocriter tantum; quoniam (inquit) ex prudentioribus nemo facile conjiciet, 
quid verifimile foret iltius gentis homines facluros. Sane non raro intervenit ille error, 
et maxime familiar is eft viris prudentibus, ut ex modulo ingenii proprii alios metian- 
tur, ac proinde ultra fcopum faepius jaculentur, iupponendo quod homines majora 
quaedam meditentur, et fibi deftinent, et fubulioribus technis utantur, quam quae 
illorum animos unquam fubierint. Q_Liod etiam eleganter innuit adagium Italicum, 
quo notatur; Nummorum, prudentiae, fidei, femper minores inveniri rationes, quam 
quis putaret. CHiare in levioris ingenii hominibus, quia multa abfurda faciunt, capi- 
enda eft conjeftura potius ex propenfionibus ingeniorum, quam ex deftinationibus 
finium. Porro, principes quoque (fed longe aliam ob caufani) ab ingeniis optime ju- 
dicantur : privati autem ex finibus. Principes enim faftigium adepti humanorum de- 
fideriorum, nullos fere fibi propofitos fines habent, ad quos, praefertim vehementer et 
conftanter, afpirent; ex quorum finium fitu et diftantia, reliquarum fuarum aftionum 
poffit excipi et confici direcftio et fcala : id, quod inter alia caufa eft vel praecipua, ut 
corda eorum (quod Scriptura pronunciat) fint infcrutabilia. At privatorum nullus eft, 
qui non fit plane veluti viator, et proficifcatur interne ad aliquam itineris metam, ubi 
confiftat : unde non male divinare quis poterit, quid fafturus fit, aut non fa&urus. 
Si enim in ordine fit quidpiam ad finem fuum, probabile eft fafturum : fin fit in 
contrarium finis, minime. Neque de finium aut ingeniorum in hominibus diverfitate 
informatio capienda eft fimpliciter tantum, fed et comparate : quid fcilicet prae- 

dominetnr, 



Cap. II. DE AVGMENTIS SCIENTIARVM, i? 

dominetur, et rcliqua in ordinem cogat ? Sic, ut videmus, Tigellinus, cum fe Pe- 
tronio Turpiliano inferiorem fentiret, in voluptatibus Ncroni miniftrandis ct prae- 
guftandis, metus (ut ait Tacitus) Neronis rimatus eft, et hoc pa<fto aemulum evertit. 

Ad notitiam quod attinet de hominum animis fecundariam, nimirum, quae ab 
aliorum relatione defumitur, breviter dicere fufficiet. Defectus et vitia didiceris opti- 
me ab inimicis : virtutes et facultates ab amicis : mores et tempera a famulis: opi- 
niones et meditationes ab intimis familiaribus, cum quibus frequentius colloquia mif- 
cent. Fama popularis levis eft, et fuperiorum judicia minus certa: etenim coram illis 
teftiores incedunt homines. Verior fama e domefticis emanat. 

Verum ad inquifitionum iftam univerfam via maxime compendiaria in tribus con- 
fiftit. Primum, ut amicitias multas comparemus cum ejufmodi hominibus, qui mul- 
tiplicem et variam habent tarn rerum, quam perfonarum, notitiam: imprimis vero 
enitendum, ut faltem fingulos habeamus praerto, qui, pro negotiorum atque hominum 
diverlitate, nos de unaquaque re certiores facere et folideinformarepoffint. Secundo, 
ut prudens temperamemum et mediocritatem quandam perfequamur, et in libertate 
fermonis, et in taciturnitate : frequentius libertatem ufurpantes ; at, cum res poitulat, 
filentium. Libertas iiquidem in fermonc etiam alios invitat et provocat, ut pari li- 
bertate erga nos utantur; et fie multa deducit ad notitiam noftram; at taciturnitas 
fidem conciliat, erficitque ut ament homines fecreta fua apud nos, tanquam in finu, 
deponere. Tertio, is nobis paulatim acquirendus eft habitus, ut, vigilante et prae- 
fente animo, in omnibus colloquiis et a£tionibus fimul et rem, quae inilat, geramus; 
et alia, quae incidunt, obfervemus. Nam ficut Epi&etus praecipit ut philofophus, 
in fingulis fuis a&ionibus, ita fecum loquatur : Et hoc volo, et etiam inftitutum fer- 
vare; fie politicus, in fingulis negociis, ita fecum ftatuat; Et hoc volo, atque etiam 
aliquid, quod in futurum ufui effe pofiit, addifcere. ltaque, qui eo funt ingenio, ut 
nimium hoc agant, et toti fint in praefente negotio, quod in manibus habent, de iis 
autem, quae interveniunt, nee cogitant quidem (id quod in fe agnofcit Montaneus) illi 
certe miniftri regum aut rerumpublicarum funt vel optimi, fed ad proprias fortunas 
claudicant. Interim cautio ante omnia adhibenda, ut impetum animi et alacritatem 
nimiam cohibeamus, ne multa fciendo, ad nos multis immifcendum feramur. Infe- 
lix enim quiddam elt et temerarium, pqlypragmofyne. ltaque ifta, quam comparan- 
dara j)raecipimus, notitiae rerum et perfonarum varietas hue tandem redit, ut et 
rerum, quas fufcipimus, et hominum, quorum opera utimur, magis cum judicio de- 
lciTtum faciamus, unde cunfta et magis dextere et magis tuto difponere et admini- 
flrare fciamus. 

Notitiam aliorum fequitur notitia fui. Etenim non minor diligentia adhibenda eft, 
fed major potius, ut nos de nobis ipfis, quam de aliis, vere et accurate informemus. 
^lippe cum oraculum illud, Nofce te ipfwn, non tantum fit canon prudentiae univer- 
falis, fed et in politicis praecipuum locum habeat. Optime enim homines monet S. 
Jacobus, eum, qui vultum in ipeculo confderavit, oblivifci tamenillicd, qualis fuerit; 
ut omnino frequent! infpeclione fit opus. Idque tenet etiam in politicis. Sed fpecula 
llilicet funt diverfa: nam fpeculum divinum, in quo nos contueri debemus, eft ver- 
bum Dei: fpeculum autem politicum, non aliud elt, quam ftatus rerum et temporum. 
in quibus vivimus. 

Examen igitur accuratum, ncc quale cfTe fokt fui nimium amantis, inftituendum 
cil homini, de propriis facultatibus, virtutibus, et adminiculis ; nee non de deiectibus, 
bhabilitatibus, et obftaculis : ita rationerh fubducendo, ut haec perpetuo in majus, 

F f 2 ilia 



2 20 DEAVGMENTIS SCIENTIARVM. Lib. VIII. 

ilia autem m'moris potius, quam revera funt, aeftimentur. Ex hujufmcdi autem exa- 
mine in confiderationem vcniant quae fequuntur. 

Prima confideratio fit, quomodo alicui homini, moribufque, et naturae fuae, cum 
tem r o. ibus conveniat ; quae fi inventa fuerint congrua omnibus in rebus, magis libere 
et folute agere, et fuo ingenio uti liceat: fin fit aliqua amipathia, tumdemum in uni- 
verfo vitae curfu magis caute et tefte eft incedendum, minufque in publico verfiindum. 
Sic Tiberius fecit, qui, morum fuorum fibi confcius cum feculo fuo non optime con- 
venientium, ludos publicos, nunquam fpeftavit : quinetiam per duodecim continuos 
annos poftremos nunquam in fenatum venit : ubi contra Auguftus perpetuo in oculis 
hominum vixit: quod et Tacitus obfervat; alia Tiberio morum via. Eadem et Peri- 
clis ratio fuit. 

Secunda fit confideratio, quomodo alicui conveniat cum profefiionibus et generibus 
vitae, quae in ufu et pretio funt, quorumque fibi dele&us fit faciendus ; ut fi jam 
decretum non fit de genere vitae, maxime aptum et ingenio fuo congruum fumat : fin 
jam pridem id genus vitae, ad quod minus a natura fac~tus eft, fuerit ingreffus, fub 
prima occafione fe fubducat, et novam conditionem arripiat. Id quod a Valentino' 
Borgia videmus factum, ad vitam facerdotalem a patre innutrito ; quam tamen 
poftea ejuravit, fuo obfecutus ingenio, et vitae militari fe applicuit ; quanquam 
principatu aeque ac facerdotio indignus, cum utrumque homo peftilens dehone- 
ftaverit. 

Tenia fit confideratio, quomodo fe habeat quis, comparatus ad aequales et aemulos 
fuos, quos verifimile fit cum habiturum in fortuna fua competitores, eumque vitae 
curfum teneat, in quo maxima inveniatur virorum egregiorum folitudo: atque in quo 
probabile fit, fe ipfum inter caeteros maxime poffe enitere. Id quod a C. Caefare 
factum efi : q'ji ab initio orator fuit et caufas egit; et in toga potifiimum verfabatur : 
cum vero vidifTet, Ciceronem, Hortenfium, Catulum, eloquentiae gloria excellere, re- 
bus vero bellicis clarum admodum neminem, praeter Pompeium ; deftitit ab incepto, 
et potentiae i 11 i civili multum valedicere jubens, tranftulit fe ad artes militares et im- 
peratorias; ex quibus fummum rerum faftigium confeendit. 

Quarta fit confideratio, ut naturae fuae et ingenii rationem habeat quis in deligen- 
dis amicis ac neceffariis: fiquidem diverfis diverfum genus amicorum convenit; aliis fo- 
lenne et taciturnum; aliis audax et jacuibundum; et complura id genus. Certenota- 
tu diguum eft, quales fuerint amici Julii Caefaris (Antoninus, Hirtius, Panfa, Op- 
pius, Balbus, Dolabella, Pollio, reliqui) illi fcilicet jurare folebant, Ita vivente Cae- 
fare moriar; infinitum ftudium erga Caefarem prae fe ferentes ; erga omnes alios 
arrogantes et contemptores : fueruntque homines in negotiis gerendis impigri, fama 
et exiftimatione mediocres. 

Quinta fit confideratio, ut caveat quis fibi ab exemplis; neque ad imitationem alio- 
rum fe inepte componat: quali quod aliis fuerit pervium, etiam fibi patere neceffefit: 
neutiquam fecum reputans, quantum fortafle interfuerit inter fuum et illorum, quos 
ad exemplum fibi delegit, ingenium et mores. In quern errorem manifefto incidit 
Pompeius, qui, ut Cicero fcriptum reliquit, toties folitus erat dicere : Sylla potuit, 
ego non poterof Qua in re vehementer fibi impofuit, cum ingenium et rationes agendi 
Syllae a fuis toto coelo (ut aiunt) diftarent: cum alter ferox effet, violentus quique, 
faftum in omnibus urgeret ; alter gravis, legum memor, omniaque ad majeftatem et 
famam compouens ; unde longe minus erat, ad perficienda quae cogitarat, efficax et 
validus. Sunt et aliae hujus generis praeceptioncs ; verum hae ad exemplum reliqua- 
Tum fufficient. 

Neque 



Cap. II. DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. 221 

Ncque vcro, node fe ipfum, homini fufficit; fed JnctinJa etiam eft ratio fecum, qoo- 
modo le oilcntarc, dedarare, denkjue fle&ere fe, et dfingere, commode et prudemer 
poilit. Ad oftentandum le quod attinet, nihil vidcmus ulu venire frtquentius, quam 
ut qui virtutis habitu fit inferior, fpecic virtutis externa fit potior. Non parva igitur 
eft prUdentiae praerogativa, fi quis arte quadam, et d. core, fpecimen lui apnd alios ex- 
hibere pofiit: virtutes iuas, merita, atque fortunam etiam (quod fine arrogantia aut 
faltidio fieri pofiit) commode oftentando; contra, vitia, defectus, infortunia et dede- 
cora, artificiofe occuhando: illis immorans, eafque veluti ad lumen obvertens; his 
fubterfugia quaerens, aut apte ea interpretando eluens; et fimiiia. Itaque, de Muti- 
a.10, viro lui temporis prudentiflimo, et ad res gerendas impigerrimo, Tacitus ; Omnium 
quae dixeraf, freer atque, arte qua iam ofientator. Indiget certe res haec arte nonnulla, 
ne taedium et contemptum pariat: ita tamen, ut oftentatio quaepiam, licet ulque ad 
vanitatis primum gradum, vitium fit pot i us in ethicis, quam in politicis. Sicut enim 
dici folet de calumnia. Audactcr calumniare femper aliquid haeret: fie dici pofiit de 
jaftantia (nifi plane deformis fuerit et ridicula) Audac'ter te vendita, femper aliquid 
haeret. Haerebit certe apud populum, licet prudentiores fubrideant. Itaque exilli- 
matio parta apud plmrimos, paucorum faftidium abunde compenfabit. Quod fi ifta, 
de qua loquimur, fui oftentatio decenjer et cum judicio regatur; exempli gratia, fi 
natimm quenditm p ' »rem et ingenuitatem prae fe ferat ; aut fi illis tempo- 

ribus adhibeatur, vel cum pericula circumftent (ut apud viros militares in bellis) vel 
cum alii iir, idia fiagrent ; aut fi verba quae ad laudes proprias pertinent, tanquam aliud 
agent! exciduTe videantur; nunimeque vel ferio vel prolixe nimis iis infiftatur ; aut fi 
ita quis fe laudibus honeitet, ut fimul etiam cenfuris et jocis erga fe non abitineat; aut 
fi denique hoc facit non fponte, fed tanquam lacefiitus, et aliorum infolentiis et con- 
tumeliis provocatus ; non parvum certe haec res exillitnationi hominis cumulum adji- 
cit. Neque fane exiguus eft eorum numerus, qui, cum natura fint magis folidi, et 
minime ventofi, atque propterea hac arte honori fuo velificandi careant, moderationis 
fuae, nonnulla cum dignitatis jaclura, dant poenas. 

Verum hujufmodi oftentationem virtutis, utcunque aliquis infirmiore judicio, et ni- 
mium fortaffe ethicus, improbaverit ; illud nemo negarit, dandam faltem eiTe operam, 
ut virtus per incuriam jufto fuo pretio non fraudetur, et minoris, quam revera eft, 
aeftimetur. Haec vero in virtute aeftimanda, preiii diminutio, tribus modis folet con- 
tingere : primo, quando quis, in rebus gerendis, fe et operam fuam, oftert et obtrudit, 
non vocatus aut accerfitus: hujufmodi enim ofiiciis, remunerationis loco e(Te foler, i\ 
non repudieiuur. Secundo, quando quis in principio rei gerendae viribus fuis nimium 
abutitur; et quod fenlim erat praeftandum, uno impetu effundit : id quod rebus 
bene adminiftratis praeproperam conciliat gratiam, in fine autem fatietatem inducit. 
Tertio, quando quis virtutis fuae fruftum in laudibus, plaufu, honore, gratia, fibi 
praebitis, nimis cito et leviter ientit, atque in iis fibi complacet : de quo prudens ha- 
betur monitum; Cave ne infuetus rebus majoribus videaris, fi haec te res parva, ficuti 
magna, dele£.at. 

Defeftuum enimvero fedula occultatio, minoris haudquaquam momemi eft, quam 
virtutum prudens et artificiofa oftentatio. Defeftus autem occultanter et latent max- 
ime, triplici quadam induftria, et quafi tribus latebris : cautione, praetextu, et confi- 
dentia. Cautionem dicimus, quando iis rebus prudenter abilinemus, quibus pares non 
fumus : ubi contra ingenia audacula et inquieta fe facile ingerunt, fine judicio, rebus 
quibus non infueverunt; et proinde defeiftus fuos proprios publicant et quafi procla- 
mant. Praetextum dicimus, cum fagaciter et prudenter Viam nobis fiernimus et mu- 
2. nimu?, 



222 DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. Lib. VIII. 

nimus, qua benigna et commoda de vitiis et defe&ibus noftris fiat interpretatio; quad 
aliunde provenientibus, aut alio tendentibus, quara vulgo exiftimatur. Etenim, de 
latebris vitiorum non male poeta : 

Saepe latet vit'ium proximitate bon'i. 
Quare, fi quern defectum in nobis ipfis perceperimus, opera danda, ut perfonam et 
praetextum virtutis finitimae mutuemur, fub cujus umbra lateat. Verbi gratia, tardo 
gravitas praetexenda, ignavo lenitas, et lie de caeteris. Illud etiam utile, probabilem 
aliquam caufam obtendere, et in vulgus fpargere, qua addufti, ultimas vires noftras 
promere refugiamus ; ut quod non poffimus, nolle videamur. Quod ad confidentiam 
attinet, impudens certe eft remedium, fed tamen certiilimum atque efficaciffimum : 
nempe, ut quis ea omnino contemnere, et vilipendere fe profiteatur, quae revera afle- 
qui non pollit : mercatorum prudentium more, quibus folenne eft et proprium, ut 
pretium mercium fuarum attollanr, aliorum deprimant. Eft tamen et aliud confiden- 
tiae genus, hoc ipfo impudentius; nimirum, perfri&a fronte defeftus fuos etiam opi- 
nioni obtrudere et venditare, quafi in iis, quibus maxime deftituitur, fe eminere cre- 
dat : atque ut hoc facilius caeteris imponat, fe in iis rebus, quibus revera plurimum 
pollet, fingat diffidentem ; quemadmodum fieri videmus in .poetis. Poeta enim car- 
mina fua recitante, fi unum aliquem verficulum non admodum dixeris probandum, 
.audias illico: Atque hie verfus pluris mihi conftitit, quam reliquorum plurimi. Turn 
iyero alium quempiam verfum adducet, quafi fibi fufpeftum, et de eo, quid putes, 
'fcifcitabitur, quern fatis norit, inter plurimos effe optimum, et cenfurae minime obno- 
xium. Ante omnia vero ad hoc, quod nunc agitur, ut fcilicet fpecimen fui quis edat 
coram aliis illuftre, et jus fuum in omnibus retineat, nil magis intereffe judico, quam 
ne quis, per nimiam fuam naturae bonitatem et fuavitatem, fe exarmet et injuriis et 
contumeliis exponat: quin potius in omnibus aliquos animi liberi et generofi, et non 
aculei minus, quam mellis, intra fe geftantis, igniculos fubinde emittat. Quae quidem 
munita vitae ratio, una cum prompto et parato ad fe a contumeliis vindicandum animo, 
aliquibus ex accidente imponitur, et neceffitate quadam inevitabili, propter aliquid 
infixum in perfona aut fortuna fua ; veluti fit in deformibus, et fpuriis, et ignominia 
aliqtia mulctatis; unde hujufmodi homines, fi virtus non defit, felices plerunque eva- 
dunt. 

Quod vero ad fe declarandum attinet ; id alia res omnino eft ab oftentatione fui, de 
qua diximus. Neque enim ad virtutes aut defectus hominum refertur ; fed ad a&iones 
vitae particulares. Qua in parte nihil invenitur magis politicum, quamut mediocritas 
quaedam fervetur, prudens et fana, in fenfa animi, circa actiones particulares, ape- 
riendo, aut recondendo. Licet enim profunda taciturnitas, et confiliorum occultaiio, 
et is rerum gerendarum modus, qui omnia caecis et (ut modernae linguae potius lo- 
quuntur) furdis artibus et mediis operatur, res lit et utilis, et mirabilis : tamen non 
raro evenit, ut (quod dicitur) diliimulatio crrores pariat, qui diffimulatorem ipfum illa- 
queant. Nam videmus, viros politicos, maxime omnium infignes, libere et inuifii- 
mulanter fines, qucs peterent, palam proferre non dubitafle. Sic L. Sylla manifefio 
prae le tulit, /(', omnes mortales vel f dices, vel infdices fieri cupere, pr-outjibi ejjent vel 
amici vel inhnici. Sic Caefar, cum primum profeftus eft in Gaiiias, nil veritus eit pro- 
fiteri : fe malle primum effe in villa obfeura, quam feciindum Romae. Idem Caefar, 
coepto jam bello, dillimulatorem minime-egit, fi audiamus quid Cicero de illo praedicet. 
Alter (Caefarem innuens) non recufat,fed quodammodo poftulat, ut (ut eft)fic appelletur, 
tyrannits. Similiter videmus, in epiftola quadam Ciceronis ad Atticum, quam minime 
fuerit Auguitus Caefar diilimulator ; qui m ipfo ingreflu ad res gerendas, cum adhuc 

fenatui 



Cap. II. D E AVGMENTIS SC IENTIARVM. 

fenatui eflct in deliciis, folitus tamcn erat in concionibus apud populum iurare ilia 

formula: Ita parentis honores confequi liceat. Illud autcm non minus quiddam erar, 

quam ipfa tyrannis. Verum eft, ad invidiam paululum leniendam, folitum eumfimul 

ad ftatuam Julii Caefaris, quae in roftris poiita erat, manum protendere. Homines 

autem ridebanr, ct plaudebant, et admirabantur, et inter fe ita loquebantur: Quid hoc 

eft ? Qua/is adokfeens f Sed tamen nihil malitiae in eo fufpicabantur, qui tarn candide 

et ingenue, quod fentiret, loqueretur. Et ifti quidem, quos nominavimus, profpera 

omnia confecuti funt: Pompeius contra, qui ad eofdem tendebat fines, fed viis magis 

umbrofis et obfeuris (ficut Tacitus de eo loquitur, Occultior, rionmelior: atque Sallu- 

ftius iimiliter idem infunulat, Ore probe, ammo inverecundo) id prorfus agebat, etinnu- 

meris technis moliebatur, ut, cupiditates fuas et ambitionem alte recondendo, interim 

rempublicam in anarchiam et confufionem redigeret, quo ilia fe neceffario in (inns ejus 

conjiceret; atque hoc pa&o l'umma rerum adeum deferretur, quali invitum ct reniten- 

tem. Cum vero hoc fe putaret confecutum, factus conful folus (quod nunquam cui- 

quam contigiffet) nihilo plus ad fines fuos proficiebat, eo quod etiam illi, qui procul- 

dubio eum fuiffent adjuturi, quid vellet non perciperent. Adeo ut tandem coaclus fit, 

tritam et vulgarem inire viam, ut fcilicet, praetextu fe Caefari opponendi, anna et 

exercitum compararet. Adeo lenta, cafibus obnoxia, et plerunque infelicia folentefle 

ea confdia, quae profunda difiimuhuione obteguntur! Qua de re idem fenfiffe videtur 

Tacitus, cum limulationis artificia tanquam inferioris fubfellii prudentiam conftituit^J 

prae artibus politicise illam Tiberio, has vero Augufto Caefari attribuens. Eternal/* 

de Li via verba faciens, fie loquitur; quod fuiffet ilia cum artibus mariti, et funulaticne 

jilii, bene compefita. 

Quod ad animum fle&endum et effingendum attinet; totis viribus certe incumben- 
dum, ut animus addatur occafionibus etopportunitatibus obfequens, neque ullo modo 
erga eas durus aut renitens. Neque enim majus fuerit impedimentum ad res gerendas, 
aut fortunas hominum conftituendas, quam illud; idem manebat, neque idem 
decebat : videlicet, cum homines iidem fint, et natura fua utantur, poitquam oc- 
cafioncs fe mutaverinr. Bene itaque Livius, cum Catonem Majorem introducir, 
tanquam fortunae fuae architectum peritiflimum, illud iubjungit ; quod ei fuerit 
ingenium verfatile. Atque hinc fit, quod ingenia gravia et folennia, et mutare 
nefcia, plus plerunque habeant dignitatis, quam felicitatis. Hoc vero vitium in 
aliquibus a natura penicus infitum eft, qui fuopte ingeifio. funt vifcofi et nodofi, 
ct ad verfandum inepti. At in aliis confuetudine obtjnuit (quae eft altera natuya) 
atque opinione quadam (quae in animos hominum facile obrepit) ut minime m,u- 
tandamfibi putent rerum gerendarum rationem, quam prius. bonam et profperam fint 
experti. Prudenter enim obfervat Macciavellus in Fabio Maximo; Quod prijhnum 
fttum et inveteratum cunctandi et bella trahendi morem retinere mordicus roluerit, cum na- 
tura belli efjet alia, et acriora fojlularet con/ilia: In aliis. porro idem vitium ex inopia 
iudicii progignitur; cum homines periodos rerum et afrionum non tempeftive difcer- 
nant ; fed turn demum fe vertant, poftquam opportunitas jam elapfa fit. Tale quidpiam 
in Athenienfibus fuis redarguit Demofthenes, eos aiens eUcru/licisJiniiles, qui in ludogfa - 
diatoriofeprob antes, femper pofl plagam accept am in earn partem muniendamfcutum traiif- 
ferunt, qua percuj/i funt; nonprius. In aliis rurfus hoc iplum contingit, quia operant 
in via ea, quam femel ingrefii funt, collocatam, perdere gravantur, nee receptui 
canere fciunt; fed potius fe occafionibus fuperiores fore conilantia fua confidunt. Ve- 
rum ifta animi vifcofitas et renitentia, a quacunque ilia tandem radice pullularit, rebus 
gerendis et fortunae hominum eft damnofiflima: nihilque magis politicum, quam 
animi rotas reddere cum rotis fortunae coricentricas, et fimul volubiles. Atque de prae- 

ceptia 



D E A V G M E N T I S SCIENTIARVM. Lib. VIII. 

ceptis duobus fummariis, circa fortunae archite&uram, haftenus. Praecepta autera 
fparfa haud pauca funt; nos tamen perpauca deligemus, pro modo exempli. 

Primumpraeceptum eft; faber fortunae amuffe fua perite utatur, eamque rite ap- 
plicet; hoc eft, animum aftuefaciat, ut rerum omnium pretium et valorem aeftimet, 
prout ad fortunam et fines fuos magis aut minus conducant; hocque curet fedulo, non 
perf'unclorie. Mira enim res, led veriffima; inveniuntur plurimi, quorum mentis 
parsIogica(fi ita loqui licet) eft bona, mathematica peffima: videlicet, qui de rerum 
confequentiis fatis firmiter judicant; de pretiis vero imperitiftlme. Hinc fit, ut alii 
privata et fecreta cum principibus colloquia, alii auras populares, tanquam magna 
adepti, admirentur; cum fit utrumque faepenumero res et invidia et periculo plena : 
alii autera res metiuntur ex difEcultate atque opera fua in eis impenfa; fieri oportere 
exiftimantes, ut quantum moverint, tantum etiam promoverint: ficut Caefar de Catone 
Vticenfi, veluti per ironiam, dixit, narrando, quam laboriofus fuerit et afiiduus, et 
quafi indefatigabilis, neque tamen multum ad rem: Omnia (inquit) magno jludio age- 
bat. Hinc etiam illud accidit, ut homines faepius fe ipfos fallant ; qui, fi magni ali- 
cu'iusauthonorati viri opera utantur, iibi omnia profpera promittant; cum illud ve- 
rum fit, non grandiffima quaeque inftrumenta, led aptiffima, citius et felicius opus 
quodque perficere. Atque ad mathematicam veram animi informandam, operae pre- 
tium eft, illud imprimis noffe et defcriptum habere, quid ad cujufque fortunam con- 
ftituendam et promovendam primum ftatui debeat, quid fecundum, et iic deinceps. 
Primo loco emendationem animi pono; animi enim impedimenta et nodos tollendo et 
complanando, citius viam fortunae aperueris, quam fortunae auxiliis animi impedimen- 
ta fuftuleris. Secundo loco opes pono, et pecuniam: quam fummo loco plurimi for- 
taffe collocaverint, cum tanti fit ad omnia ufus. Verum earn opinionem, iimilem ob 
caufam abjudico, atque Macciavellus fecit in alia re, non multum ab ea difcrepante. 
Cum enim vetus fuerit fententia, pecuniam effe nervos belli ; ille contra, non alios effe 
nervos belli afferuit, quam nervos virorum fortium et miutarium. Eodern proiffus 
modo vere afferi pofiit; nervos fortunae, non effe pecuniam, fed potius animi vires, 
ingenium, fortitudinem, audaciam, conftantiam, moderationem, induftriam, et fimi- 
lia. Tertio loco colloco famam et exiftimationem; co magis, quod ilia aeftus quof- 
dam habeant, et tempora, quibus fi non opportune utaris, difficile erit rem in inte- 
grum reftituere. Ardua enim res, famam praecipitantem retrovertere. Poftremo loco 
pono honores, ad quos certe facilior aditus per unumquodque ex illis tribus, multo 
magis per omnia conjun&a, datur; quam fi ab honoribus aufpiceris, et deinde ad reli- 
qua perrexeris. Verum, ut in ordine rerum fervando haud parum eft momenti, ita 
non multo minus in fervando ordine temporis; cujus perturbatione frequentiffime pec- 
catur, dum ad fines turn properatur, quando initia effent curanda; atque dum ad max- 
ima quaeque fubito advolamus, quae in medio pofita funt, temere traniilientes. At 
illud recte praecipitur; $>uod nunc inflate agamus. 

Secundum praeceptum eft, ut caveamus, ne animi quadam magnitudine, et praefi- 
dentia, ad magis ardua, quam par eft, feramur: neve in adverfum fluvii remigemus. 
Optimum enim conlilium circa fortunas hominum : 

Fatis accede, Deifque. 
Circumfpiciamus in omnes partes, et obfervemus, qua res pateant, qua claufae etob-' 
ftruftaeiint, qua proclives, qua arduae; neque viribus noftris, ubi non patet aditus 
commodus, abutamur. Hoc fi fecerrmus, et a repulfa nos immunes praeftabimus, et 
in negoiiis lingulis nimis diu non haerebimus, et modera:ionis laudem reportabimus, 

et 



Cap.IL DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. 22s 

et pauciores offendemus, et denique felichatis opinionem acquiremus ; dum quae fpon- 

fbrtaffe eventura fuiflent, noitrae induftriae accepta ferentur. 

Tenium praeceptum cum proximo praecedente nonnihil pugnarevideri pofiit; licet, 
probe intelle&um, minime. Hlud hujufmodi eft ; ut occafiones non femper expecte- 
mus, fed eas quandoque provocemus et ducamus. C)uod etiam innuit Demoithenes; 

. rniloquentia quadam: Et quaemadmodumreceptumejl, utexercitum ducat imperator, 
fie a co is res ipf.it' ducendae, ut quae ipjis vidt . ■ gerantur; et non ipjiper- 

fequi.eventus tantum cogantur. Etenim ii diligenter attendamus, duas obfervabimus, 
eafque difcrepantes, fpecies eorum, qui rebus gerendis et negotiis tra&andis pares ha- 
beantur. Alii fiquidem occafionibus commode fciunt uti, fed nihil ex fe moliuntur, 
am excogitant; alii toti funt in machinando, qui occafiones, quae opportune incidunt, 
non arripiunt. Ilarum facultatum altera, alteri non conj uncut, manca omnino et im- 
perfecta cenfenda eft. 

Quartum eft praeceptum; ut nihil fufpiciamus, in quo neceffe fit temporis pluti- 
muni infiimere; verum ut verticulus ille aurem femper vellicet : 

Sedfuait interea, fugit irreparabile tempus. 
Neque aliafubeft caufa, cur ii, qui profeflionibus laboriofis, aut rebus fimilibus fe ad- 
dixerunt, veluti jureconfuhi, oratores, theologi doctiores, librorum fcriptores, et hu- 
jufmodi, in fortuna fua conftituenda et promovenda minus fun folertes, quam quod 
tempore (alias fcilicet infumpto) indigent ad particularia pernofcenda, opportunitates 
cap: ' . et machinas, quae ad fortunam fuara ipectent, comminifcendas et meditan- 
das. Ouinetiam in aulis principum et rebufpublicis eos reperias, et ad fortunam fu- 
am promovendam, et ad aliorum invadendam, maxime efficaces, qui nullo pub- 
lico munere firm unturj fed in hoc, de quo loquimur, ambitu vitae perpetuo occu- 
pantur. 

Chiintum eft praeceptum; ut naturam quodammodo imitemur, quae nihil facit 
fruftra. Id quod faftu non erit admodum difficile, fi negotia noltra omnium generum 
perite comm ; et contexamus. In fingulis enim aftionibus ita animus eft infti- 

tuendus et praeparandus, atquc intentiones noitrae aliae aliis fubfternendae et fubordi- 
nandae ; ut, fi in aliqua re voti compotes in fummo gradu fieri non poffimus, in fe- 
cundo tarnen liceat confiftere, imo vel in tertio; quod fi nee in aliqua omnino parte 
_-re aut confiftere poffimus, tumvero ad alium quempiam (praeter deftinatum) 
■ peram impenfarn fie&tmus; fin nee in praefenti aliquem fructum demetere 
queamus, faltem aliquid ex ea extrahamus, quod infuturum profit: fi vero nihil folidi, 
necin praefenti nee in future inde eliceredetur, fatagamus faltem, ut aliquid exiftimatio- 
iit noitrae inde accrefcat ; et alia id genus : rationes femper a nobis ipfis exigendo, quibus 
conitet nos fructus aliquid, plus minus, ex fingulis actionibus et confiliis noftris per- 
neque ullo modo permittendo, ut tanquam confuii ac coniternati animura il- 
lico defpondeamus, fi forte fcopum principalem non licuerit attingere. Nihil enim 
minus convenit viro politico, quam uni rei unice effe internum. Qui enim hoc tacit, 
occafionum innumerarum ja&uramul&abitur; quae rebus agendis ex obliquo interve- 
nire folent, quaeque fortaffe magis fuerint propitiae et commodae ad alia quae po- 
itea ui'ui futura finr, quam ad ea, quae in manibus habeamus. Ideoquebene calleamus 
illam regulam, Haec oportetfacere, et ilia non omittere. 

Sextum eft praeceptum, ut nos rei alicui nimis peremptorie non aftringamus : 
quanquam cafui videatur, primo intuitu, minus obnoxia: fed femper habeamus, 
vei feneftram apertam ad evolandum, vel pofticum aliquod fecretum ad rede- 
undum. 

Voi. IV. G g Scptimum 



Z2 6 DE AVGMENTIS SCIENTIARVM LiB.vm. 

Septimum praeceptum, eft antiquum illud Biantis; modo non ad perfidiam, fed ad 
cautionem et moderationem adhibeatur: Et antes tanquam inimicus futurus, et oJevis 
tanquam amaturus. Nam militates quafque, mirum in modum, prodit et corrumpit, 
fi quis nimium fe immerferit amicitiis infelicibus, moleftis et turbidis odiis, aut puerili- 
bus et futilibus aemulationibus. 

Haec exempli loco circa doftrinam de ambitu vitae fufficient: illud enim homini- 
bus in memoriam fubinde reducendum eft, longe abeffe, ut adumbrationes iftae, qui- 
bus utimur in defideratis, loco juftorum tractatuum ponantur ; fed fint folummodo 
tanquam fchedae aut fimbriae, ex quibus de tela Integra judicium fieri poffit. Neque 
rurfus ita defipimus, ut fortunam abfque tanto, quantum diximus, molimine minims 
parari afferamus. Probe enim novimus, earn tanquam fponte in gremiura aliquorum 
defluere ; alii autem earn diligentia fola et affiduitate (cautione nonnulla afperfa) abfque 
arte multa aut operofa, adipifcuntur. Verum ficut Cicero, oratorem perfectum de- 
pingens, non id vult, ut caufidici finguli tales effe debeant, aut poffint ; ac rurfus, 
ficut in principe aut aultco defcribendo (quod nonnulli tractandum fufceperunt) mo- 1 
dulus effingitur, prorfus fecundum artis perfeclionem, non autem fecundum praclicam 
vulgatam: idem et nos in politico inltruendo praeftitimus; politico (inquam) quoad 
fortunam propriam. 

Enimvero, illud utique monendum, praecepta, quae circa hanc rem delegimus et 
propofuimus, omnia ex genere eorura elfe, quae bonae artes vocantur. Cuiod enim ad 
malas artes attinet; fi quis Macciavello fe dederit in difciplinam, qui praecipit virtutem 
ipfam non magnopere curandam, fed tantum fpeeiem ejus, in publicum verfam : quia 
virtutis fama et opinio homini adjumento fit, virtus ipfa impedimento; quique alio 
loco praecipit; ut homo politicus illud tanquam fundamentum prudentiae fuae fub- 
fternat, quod praefupponat, homines non recte nee tuto ad ea, quae volumus, flec~U 
aut adducipoffe, praeterquam folo metu : ideoque det operant ut omnes, quantum in fe 
eft, obnoxii fint, atque in periculis et anguftiis conftituti; ita ut politicus fuus videa- 
tur effe, quodltali dicunt, feminator fpinarum : aut fi quis axioma illud, quod a Cice- 
rone citatur, ample&i velit: Cadant amid, dummodo inimici intercidant; ficut triumviri 
fecerunt, qui inimicorum interitum amicifliinorum exitio redimebant : aut fi quis L. 
Catilinae imitator effe velit, ut rerumpublicarumincendiarius fiat et perturbator, quo 
melius in aquis turbidis pifcari et fortunam fuam expedire poffit; Ego (inquit) Ji in 
fortunis meis incendium fit ex citatum, id non aqua fed ruina rejlinguam : aut li quis illud 
Lyfandri ad fe transferat, qui dicere folebat; pueros placentis, viros perjuriis allicien- 
dos; cum aliis ejufdem farinae pravis ac perniciofis dogmatibus; quorum (ut fit in 
caeteris rebus omnibus) major eft numerus, quam rectorum et fanorum: fi quis (in- 
quam) hujufmodi inquinata prudentiadeleftetur; non ierim inficias, eum (quandoqui- 
dem legibus charitatis et virtutis omnibus fe ipfumfolutum, fortunae folummodo man- 
ciparit) pofTe, majore compendio et celerius fortunam fuam promovere. Fit vero in 
vita, quemadmodum et in via, ut iter brevius fit foedius et coenofius ; neque fane, 
ut per viam meliorem quis incedat, multa circuitione opus eft. 

Tantum vero abeft, ut homines ad hujufmodi artes pravas fe applicare oporteat; 
ut potius fane (fi modo fint apud fe, feque fuftinere valeant, neque ambitionis turbine 
et procella in adverfumrapiantur) ante oculos proponere debeant, non folum mundi 
chorographiam generalem illam, quod omnia fint vanitas, et vexatio fpiritus; verum 
etiam et illam magis fpecialem, videlicet, quod ipfum effe, fejunctum a bene effe, 
raaledictionis loco fit; et quo grandius fit ejfe, eo. major fit maledictioj quodque am- 

plilfimura 



Cap. III. D E A V G M E N T I S S C I E N T I A R V M. 227 

pliffimum vircutis praemium fit ipfa virtus; quemadmodum ct ultimum vitii fupplici- 
um eft vitium ipfum ; ficut egregie poc'ta : 

£>uae vobis, quae digna, viri, pro laudibus iftis 

Praemia pojje rear Jchif Pulcherrima primum 

Dii morefque dabunt vejhi. 
Et e contra non minus vere ille de fceleratis, atque eum ulcifcentur mores Juu Qiiin- 
etiam ctiortales dum in omnes partes cogitationcs l'uas agitant et diitundunt, ut for- 
tunis fuisreire profpe&um atque confultum fit, interim in mediis ill Is animi tranfcurfibus 
ad divina jadicia et providentiam aeternam oculos attollere debent ; quae faepiffimc 
impiorum machinationes et coniilia prava, licet profunda, fubvertit et ad nihilum re- 
digit; fecundum illud Scripturae, Concepit iniquitatem, et parlet vanitatem. Imo, etfi 
in|uriis et malis artibus abitineant; attamen haec jugis et irrequieta anhelatio ad ardua 
fortunae, abique ceiYatione, et quafiiine fabbato, tributum temporis noftri Deo debi- 
tum minime iolvit : qui, ut vidcre eft, facultatum noftrarum decimas, temporis au- 
tem feptimas, exigit, et fibi feponit. Quorfum enim fuerit, os gerere in coeli fubli- 
miaere&um; mentem vero humi proftratam, et pulverem, inftar ferpentis, comeden- 
tem ? Chiod etiam ethnicos non fugit : 

Atque ajjigit humo divinae particulam aurae. 
Quod fi in hoc fibi quifquam adblandiatur, quod fortuna fua, utcunque earn malis ar- 
tibus obtinuerit, re&e uti decreverit; ficut de Augufto Caefare et Septimio Severe 
folitum erat dici, debuifle illos, aut nunquam nafci, aut nunquam mori ; tanta in 
ambitu fortunae fuae patrarunt mala, tanta rurfus, iumma adepti, contulerunt bona: 
intelligat nihilominus, hanc malorum per bona compenfationem poft fa£tum probari ; 
confilium autem hujufmodi merito damnari. Abs re poftremo nobis non fuerit, in 
curfu iilo incitato et fervido verfus fortunam noftram, frigidam paulifper afpergere, 
hauftam e dicterio illo non inelegante Caroli Qaiinti imperatoris, in inftitutionibus 
fuis ad lilium:' imitari fortunam mores mulierum, quae procos plus nimio ambientes 
plerunque fuperbe averfantur. Verum hoc ultimum remedium pertinet ad eos, quibus 
guftus ex morbo animi corruptus eft. Innitantur potius homines lapidi illi, qui theo- 
logiae et philofophiae eft tanquam angularis; quae idem fere afferunt de eo, quod pri- 
mum quaeri debeat: etenim theologia edicit; Primum quaerite regnum Dei, et ifta 
omnia adjicientur vobis. Philofophia autem fimile quiddam jubet: Primum quaerite 
bona animi, caetera aut aderunt, aut non oberunt. Quamvis autem hoc fundamentum, 
humanitus ja&um, interdum locetur fuper arenas; quemadmodum videre ett in M. 
Bruto, qui in earn vocem, fub exitum fuum, prorupit : 

Te colui, virtus, ut rem : afl tu nomen inane es. 
At idem fundamentum, divinitus locatum, firmatur femper in petra. Hie autem doctri- 
nam de ambitu vitae, et iimul doc~trinam generalem de negotiis, concludlmus. 



G g 2 CAPVT 



L28 



tr; 



DE A V G MENTIS SCIENTIARVM. Lib. VIII. 

' C A P V T T E II T I V M. 

Parti 'hones dcdrinae de imperiofive republic a omittuntur; tantum adit us fit ad defide— 
rata duo, doclrinam de proferendis Jinibus imperii, et doclrinam dejuflitia univerfali, 
Jive de fontibus juris. 

VENIOjamad artem imperii, five dottrinam de republica adminiftrand.:: fub qua' 
etiam oeconomica continetur, ut familia fub civitate. In hac parte, ficut jam an- 
tea dixi, filentium mihi imperavi. Neque tamen prorius diffidere del ui, quia poffim 
de ilia fortaffe non impcrite aut inutiliter differere: utpote q i loiiga i p i ia edo- 
cT:us, et p,er tot munerum et honorum gradus ad ai mm regni magiftratunv- 

favore majeitatis tuae indulgendiflimo, nullo merito ineo, eve as fuerim; eundemque 
magiftratum per annos quatuor integros gefferim: et, quod^pluris eft, majeftatis tuae 
mandatis et colloquiis per annos octodecim continuos affueverim ' s quod etiam e ftipite 
aliquo politicum exculpere potuiffet) quique etiam, inter omnes ;, ] umtem- 

poris in hiftoriis et legibus contriverim. Quae omnia non jactantia ad pofteros referc,. 
fed quia ad literarum dignitatem nonnihil pertinere puteni, quod homo quifpiam, ud 
literas potius, quamad aliud quicquam, natus, et ad res gerendas, nefcio quo faro, con-- 
tra genium fuum abreptus, ad civilia tamen munera tam honorifica et ardua, fub ; 
rudentilhmo, affumptus fuerit. Verum, fi quid circa politicam pofthac parturiet 
iummeum, erit fortaffe proles, aut abortiva aut pollhuma. Interim, ne, fcientiis 
omnibus jam veluti in fubfelliis fuis collocatis, fedes haec tam excelfa omnino vacet, 
decrevi duas tantum civilis fcientiae portiones, quae ad arcana imperii non pertinent, 
fed funt naturae magis communis, ut defiderata notare ; earumque, more noftro, ex- 
empla proponere. 

Cum artes imperii tria officia politica comple&antur ; primo, ut imperium confer— 
vetur : fecundo, ut beatum efficiatur et florens : tertio,. ut amplificetur, finefque ejus-- 
{origins proferantur: de duobus primis officiis, maxima ex parte, egregie a nonnullis 
tradlatum eft, de tertio filetur. Illud itaque inter defiderata reponemus, et more noftro 
exemplum ejus proponemus, earn do&rinae partem confulem paludatum, five doctri- 
namde proferendis imperii finibus, nominantes, 

EXEMPLVM TRACTATVS SVMMARII 
DE PROFERENDIS F1NIBVS IMPERII. 

DICTVM Themiftoclis fibi ipfi applicatum, incivile certe fuit et inflatum; fin 
dealiisatque in genere prolatum fuiffet, prudentem fane obfervationem et per- 
gravem cenfuram comple£ti videatur. Rogatus in convivio, ut citharam pulfaret, re- 
fpondit, fidibus fe nefcirej.caeterum poffe oppidum parvum in magnam civitatem 
evehere. Ida certe verba, ad fenfum politicum tranflata, facultates duas, multum in- 
ter fe difcrepantes, in iis, qui rerum gubernacula tra&ant, optime defcribunt et diftin- 
guunt. Etenim, fi regum confiliarios, fenatores, aliofque ad negotia publica admo- 
tos, qui ufquam fuerunt, attente intueamur, reperientur profefto (licet rariffime) non- 
nulli, qui regnum aut civitatem e parvis ampla efficere poffint; fidicines tamen lint 
valdeimperiti: e contra autem alii quamplurimi, in cithara aut lyra (hoc eft, aulicis 

tricis) 



Cap. HI. DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. 229 

tricis) miri a . qui, tantum abeft, ut « am amplificure poffint, ut porius 

a nature comp irati \ ideanturad ilatum reipublicae beatum et fiorentem labefa&andum 
eu . . .irtcs ill.i eres et praeftigiae, quil enumero confi- 

liarii, atque rcrum potentes, etgratiam apud principes fuos, etfaraamin \ulgus, re- 
rant, haud aliud nomen mcrcntur, quam peritiae cujufdam fidiculariae, utpote 
cum imt res magis gratae in praefens, et artiiicibus ipfis ornameiito, quam ad rerum- 
. . 1 funt miniftrij opes et araplitudinem utiles aut accommodae. Oc- 

current lubio et alii confiliarii, atque reipublicae gubernatores, minime fpernen- 

di, qui flat negotiis pares, poffintque res commode adminiftrare, eafque a manifeftis 

lis confervare; a virtute tamen ilia rerumpublicarum erefti i 

o intervallo abfunt. 

\ eru inque demum t'uerint operarii, conjiciamus oculos in opus ipfum; 

ridebeat vera regnorum etrei ilicarum magnitudo, et qui- 

ibus obtincri poffit : dignum profe&o argumentum, quod principes perpetuo in 

manibus habeant, et diligenter meditentur; quo, nee las in majus aeftimantt , 

1 arduis im] licent; nee rurfus eafdem plus aequo defpicientes, 
ad c anima et meticulofa fe demittant. 

riorum, quoad molemet territorium, menfurae fubjicitur; quoad 

. cenfu ; urbium et oppidorum multitudo 
isexcipi poffunt: attamen non reperitur inter civilia res errori ma- 
gis obn< . n verum et intrinlecum excipere valorem circa ^ ires et copias impej^fc 
alicujus. AiEmilatupregnumcoelomm nonglandi, aut nuci alicui grandiori, fed^pf 
grano ft ;od inter - .1 minimum; quod tamenhabeat interim intra fe pro- 
imeti turn, quo fe et citius attollat, et latius diffundat: 
eodem modo invenire :t ftatus ambitu quidem et regionum tractu valde am- 
pla, quae tamen ad tines ulterius proferendos, aut latius imperandum, funt minus apta; 
alia contra, dimenfioHe fatis exigua, quae tamen bafes, in quibus maximae monarchiae 
inaediticentur, effe poffint. 

1. Vrbes munitae, plena armamentaria, equorum propagines generofae, currus ar- 
mati, elephami, : lae atque tormentabellica omnigena, etlimilia; hint certe ifta 

uoiverfa, nihil aliud, quam ovis induta pelle leonina, nifi gens ipfa flirpe fua et inge- 
nio lit fortis et militaris. Imo, nee numerus ipfe copiarum multum juvat, ubi milites 
■elles funt et ignavi. Refte enim Virgilius; Lupus numerumpecorum non curat. 
Exercitus Perfarum in campis Arbelae oculis Macedonu'm tan aftum hominum 

pelagus :batur; adco ut duces Alexandri, nonnihil ipfo fpeftaculo perculli, 

m interpellarent, atque ut noftu proelium committeret, ei au&ores erant : quibus 
iile, fiirari vicloriam : ea autem etiam opinione fuit facilior. Tigra- 

nes Armeniu>, caftrametatus in quodam colle cum exercitu quadringentorum millium, 
cum fpe&aret; aciem Ronanorum, quae quaruor i 1 millia non excelht, contra fa 
■ lentem, in dicterio illo fuo fibi complacuit ; Ecce (inquit) hominum p\ 

'us quam dportet, >a longe minus ; eofdem tamen, priufquam occubu- 

is multos ad illu: ta-ftrage profligandum expertus eft. Innumera 

: exempla, quam lit multitudinis cum fortitudine congreffus impar. Primo igitur 
prjrecertiffimaet exploratiilima decernatur et ftatuatur, quod caput omnium, quae 
ad magnitudinem regni aut ftatus fpe&ent, fit, ut populus ipfe Wx. ftirpe et ingenio 
bellicofus. Atque illud magis tritum, quam verum, quod nervi belli lint pecuniae, fi 
defint nervi lacertorum in genre molli et e.tbeminata. Refte enim Croefo oitentanti 
aurum refpondit Solon : At ft quls (0 1 . it, qui melius, quam I ' gejlit, i 



2 3 o DE AVGMENTIS SCIENT1ARVM. Lib. VI1L 

projeclo totum hoc cedet aurum. Quare, quicunque is tandem fit princeps aut flatus, 
cujus fubditi nativi et indigenae non fint animofi et militares, potentiam fuam admo- 
dum fobrie aeftimet : atque e contra principes, qui dominantur in gentes animofas et 
martias, norint illi fatis vires fuas, ii fibi alias non defint. Quod attinet ad copias 
mercenarias (quod folet adhiberi remedium, cum copiac nativae defint) plena funr 
omnia exemplis, quibus liquido patet, quod quicunque flatus I His. innitetur, poterit 
fortafle pennas ad tempus breve nido majores extendere, fed defluent illae paulo 
poll. 

2. Benediftio Judae et IfTacharis, in unum nunquam convenient: nimirum, ut 
eadem tribus aut gens fit fimul et leonis catulus, et afinus procu.mbens inter farcin;;-. 
Neque unquam fiet, ut populus tributis oppreffus, fortis exiflat et bellicofus. Veruni 
eft, collationes publico conienfu facias, minus animos lubditorum dejiccre e: deprimere, 
quam quae ex imperio mero indicuntur. Id quod liquido videre eil in tributis Ger- 
maniae inferioris, quas excifas vocant : atque aliqua ex parte in iis, quae fublidia no- 
minantur apud Anglos. Etenim notandum eft, fermonem jam inflitui de animis ho- 
minum, non de opibus. Tributa autem, quae ex confenfu conferuntur, et quae ex 
imperio imponuntur, etfi eadem res fint, quoad opes exhauriendas, varie tamen omnino 
animos fubditorum afficiunt. Statuatur igitur et hoc, populum tributis gravatum ido- 
neum ad imperandum non efTe. 

3. Afpirantibus ad magnitudinem regnis et flatibus, prorfus cavendum, ne nobiles 
et patricii, atque (quos vocamus) generofi, majorem in modum multiplicentur. Hoc 
enim eo rem deducit, ut plebs regni fit humilis et abjecla ; et nihil aliud fere quam 
nobilium mancipia et operarii. Simile quiddam fieri videmus in fylvis caeduis ; in 
quibus, fi major, quam' par eft, caudicum five arborum majorum relinquatur numerus, 
non renafcetur fylva fmcera et pura; fed major pars in vepres et dumos degenerabit. 
Eodem modo in nationibus, ubi numerofior julto ell nobilitas, erit plebs vilis et igna- 
va: atque eo demum res redibit, utnec centeiimum quodque caput fit ad galeam por- 
tandam idoneum: praefertim fi peditatum fpeftes, qui exercitus plerunque eft robur 
praecipuum ; unde fuccedat magna populatio, vires exiguae. Nufquam gentium, hoc, 
quoddico, luculentius comprobatum eft, quam exemplis Angliae et Galliae: quarum 
Anglia, quamvis territorio et numero incolarum longe inferior, potiores tamen partes 
fere femper in bellis obtinuit; hanc ipfam ob caufam, quod apud Anglos coloni, et 
inferioris ordinis homines, militiae habiles fint, ruftici Galliae non item. Qua in re 
mirabili quadam et profunda prudentia excogitatum eft ab Henrico feptimo Angliae 
rege (id quod in Vitaeejus hijloria fufius trafhivimus) ut praedia minora, atque domus 
agricolationis inftituerentur, quae habeant certum eumque mediocrem agri modum 
annexum, qui diftrahi non poffit; eo fine, ut ad viclum liberaliorem fuiBciat; utque 
agricultura ab iis exerceretur, qui domini fuerint fundi, aut faltem ulufrucluarii, non 
conduftit'u aut mercenarii. Nam ita demum characterem ilium, quo antiquam Italiam 
infignivit Virgilius, merebitur regio aliqua : 

Terra potens armis, atque ubere gleba. 
Neque praetereunda eft ilia pars populi (quae Angliae fere eft peculiaris, nee alibi, 
quod fcio, in ufu, nili forte apud Polonos) famuli Icilicet nobilium : hujus enim gene- 
ris etiam inferiores, quoad peditatum, agricolis ipfis minime cedunt. Qmare certiffi- 
raum eft, quod magnificentia et fplendor ille hofpitalis, atque famulitia, et veluti fatel- 
litia ampla, quae in more funt apud nobiles et generofos in Anglia, ad potentiam mili- 
tarem apprime conducant : ubi contra, nobilium obfeura, et magis privata, et in fe 
redufta vitae ratio copias militares minuit. 

4. Danda 



Cap. in. DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. C31 

4. Danda eft omnino opera, ut arbor iflamonarchiae, quails fuit Nebuchadnezzaris, 
truueum habeat fatis amplum et roboftum, ad ramos fuos ct frondes fuftentandos : 
hoc eft, ut numerus indigenarum, ad fubditos cxtraneos cohibendos, fatis fuperque 
fufficiat. Illi igitur flatus ad imperii magnitudinem bene comparati lunt, qui jus civi- 
tatis facile et libeucer largiuntur. Vana iiquidem fuerit opinio, poffe manipulum ho- 
minum, utcunque animis et confilio excellant, regiones nimio plus amplas et fpatiofas 
imperii iugo cohibcre et fraenare. Id ad tempus fortaffe facere poffint, fed diuturni- 
tatem haec res non affequitur. Spartani parci fuerunt, et difficiles in cooptandis novis 
civibus. Vnde, donee intra parvos limites dominati funt, res eorum firmae fuerunt 
et ilabiles: at poftquam limites iuos coepiffent proferre, ct latius dominari, quam ut 
ftirps Spartanorum turbam exterorum imperio commode coercere poffet, potentia 
eorum fubito corruit. Nulla unquam refpublica fmus fuos ad novos cives recipiendos 
tarn profufe laxavit, quam refpublica Romana. Itaqne par erat inftituto tarn prudenti 
fortuna, cum in imperium toto orbe ampliffimum fuccreverint. Moris apud eos erat 
jus civitatis prompte elargiri ; idque in fupremo gradu: hoc eft, non folum jus com- 
mercii, jus connubii, jus haereditatis ; verum etiam jus fuflfragii, et jus petitionis, 
five honorum : hocque rurfus, non fingulis tantum perfonis, fed totis familiis, imo 
civitatibus, et nonnunquam integris nationibus, communicarunt. Hue adde confue- 
tudinem deducendi colonias, quibus Romanae ftirpesin folum exterum tranfplantaban- 
tur. Quae duo inltituta li limul componas, dices profeclo non Romanos fe diffu- 
diffe fuper univerfum orbem; fed contra, orbem univerfum fe dirFudifle fuper Roma- 
nos: quae fecurimma proferendi imperii eft ratio. Subit mirari laepius imperium 
Hifpanorum; quod tarn paucis indigents tot regna et provincias amplexari et fraenare 
poflit. Ac certe Hifpaniae ipfae pro arboris ftemmate fatis grandi haberi debent, cum 
longe ampliorem contineant rcgionum traftum, quam Romae aut Spartae, fub initiis 
fuis, contigerat. Porro, quanquam jus civitatis fatis parce foleant Hifpani impertire, 
quod proximum tamen eft, faciunt ; quippe qui cujufcunque nationis homines ad 
miiitiam fuam ordinariam promifcue admittant: quinetiam fummum belli imperium 
baud raro ad duces natione non Hifpanosdeferunt. Attamen et illam ipfam videntur 
non ita pridem indigenarum paucitatem fenfiffe, eique fuccurrerc cupiifle; ut exprag- 
matica fanftione, hoc anno promulgata, cernere eft. 

5. CertiiTimum eft, artes mechanicas fedemarias, quae non fub dio, fed fub teclo 
exercentur, atque manufafturas delicatas (quae digitum, potius quam brachium, requi- 
runt) fua natura militaribus animis efle contrarias. In univerfum, populi bellicofi feri- 
ari gaudent, et pericula, quam labores, minus exhorrent. Atque in hoc ingenio fuo 
non funt admodum reprimendi, ft animos ipforum in vigore confervare cordi nobis fit. 
Magno itaque adjumento Spartae, Athenis, Romae, aliifque antiquis rebufpublicis 
fuit, quod habuerint non ingenuos, fed fervos plerunque, quorum laboribus iftiuf- 
modi opificia expediebantur. Verum mancipiorum ufus, poll legem Chriftianam recep- 
tam, maxima ex parte abiit in defuetudinem. Huic vero rei proximum eft, ut artes 
iftae alienigenis tantum permittantur; qui propterea alliciendi, aut faltem facile reci- 
piendi funt. Nativorum autem plebs ex tribus generibus hominum conftare debet ; 
nempe, exagricolis; famulis ingenuis ; et artificibus: quorum opera robur et lacer- 
tos viriles poltulant ; cujufmodi funt fabri ferrarii, lapidarii, lignarii, et fnnilcs; non- 
annumerando miiitiam defcriptam. 

6. Ante omnia ad imperii magnitudinem confert, ut gens aliqua armorum ftudium 
profiteauir, tanquam decus fuum, et inftitutum vitae primarium, et in praecipuo ho- 
no.e habitum. Quae enim a nobis adhuc difta funt, ad habilitates tantum erga arma 

^ fpeftant : 



232 



D E A V G M E N T I S SCIENTI A 11 V M. Lid. VIH 

fpe&ant : quorfum autem habilitas, fi non rei ipfi incumbitur, ut producatur in 
actum? Romulus (ut narrant, aut fingunt) poftquam e vivis excefferat, illud civibus 
fuis legavit, ut ante omnia rem militarem colerent, unde in caput orbis terrarum urbs 
eorum infurgeret. Imperii Spartani fabrica univerfa (non nimis prudenter quidem, 
fed diligenter tamen) ad ilium finem et fcopum compoilta eft et conftrufta, ut civee 
fui belligeratores efTent. Perfarum et Macedonum idem erat inftkutum, led non tarn 
conftans aut diuturnum. Britanni, Galli, Germani, Gothi, Saxones, Normanni, et 
nonnulii alii, etiam ad tempus armis fe praecipue dediderunt. Turcae idem inftitu- 
tum, lege fua haud paululum extimulati, hodie retinent, fed magna cum-militiae 
fuae (ut nunc eft) declinatione. In Europa Chriftiana, gens, quae illud adhuc reti- 
net et profitetur, foli funt Hifpani. Verum res eft tarn liquida et manifefta, unum- 
qucmque in eo proficefe maxime, in quo plurimum impendit ftudii, ut verbis noa 
indigeat. Satis fit innuiffe, defperandum omnino alicui nationi effe, quae non ex pro- 
feflb anna et militiam colat, iifque praecipue ftudeat et incumbat, fibi veluti ultro 
obventuram infignem aliquam imperii magnitudinem : contra autem, certiffimum effe 
temporis oraculum, nationes illas, quae in armorum profeffione et fludiis diutius per- 
manferint (id quod Romani Turcaeque potifnmum fecere) miros in imperio amplifi- 
cando facere progreffus. Quin et illae, quae bellica gloria per unius tantummodo 
feculi fpatium floruere ; inde tamen, unico illo feculo, earn imperii amplitudinem 
affecutae funt, quam longo port tempore, etiam remiffa ilia armorum difciplina, re- 
tinuerunt. 

7. Praecepto praecedenti afHne eft ; ut flatus quis utatur ejufmodi legibus et confue- 
tudinibus, quae juftas ill i caufas, aut faltem praetextus, arma capeffendi, tanquam in 
promptu miniltrent. Etenim, ea eft infita animis hominum juftitiae apprehenfio, ut 
bellum (quod tot fequuntur calamitates) nifi gravem ob caufam, faltem fpeciofam, in- 
ferre abftineant. Turcis praefto eit femper, et ad nutum, belli caufa ; propagatio fci- 
licet legis et fe&ae fuae. Romani, quanquam pro magno decore imperatoribus apud 
eos fuerit, fi fines imperii ipforum protulifient, tamen ob hanc folam caufam, ut fines 
proferrentur, nunquam bella fufceperunt. Afpiranti igitur ad imperium nationi illud 
in more fit; ut fenfum habeat vividum et acrem injuriae alicujus, vel fubditis fuis li- 
mitaneis, vel mercatoribus, vel publicis miniftris, illatae ; neque a prima provocatione 
diutius torpeat aut tardet. Item, prompta fit et alacris ad auxilia mittenda fociis fuis 
etfoederatis : id quod perpetuum erat apud Romanos: adeo ut, fi forte in populum 
focderatum, cui etiam cum aliis foedus defenfivum intercederet, hoftilis impreffio fafta 
efTet ; atque ille a plurimis fuppetias peteret ; Romani omnium primi femper adeffent, 
beneficii decus nemini praeripiendum relinquentes. Quod vero attinet ad bella, anti- 
quis temporibus, propter ftatuum conformitatem quandam, aut correfpondentiam ta- 
citam, gefta, non video, in quo jure ilia fundata fint. Talia fuerunt bella, quae a 
Roman is fufcepta erant ad Graeciam in libertatem vindicandam: talia Lacedaemoniis 
et Athenienfibus, ad conftituendas aut evertendas democratias et oligarchias : talia 
quandoque illata funt a rebufpublicis aut principibus, fub praetextu, iubditos alienos 
protegendi, et a tyrannide liberandi. Ad rem praefentem fufficiat, ut illud decerna- 
tur : non effe expeftandam ftatui alicui imperii amplitudinem, nifi ad quamvis occaii- 
onem juftam fe armandi protinus expergiicatur. 

8. Nullum omnino corpus, live fit illud naturale five politicum, abfque exercita- 
tione fanitatem fuam tueri queat. Regno autem, aut reipublicae, juftum atque hono- 
rificum bellum loco falubris exercitationis eft. Bellum civile profecto inftar caloris fe- 
brilis eft ; at bellum externum inftar caloris ex motu, qui valetudini imprimis condn- 

cit. 



Cat. III. D E A V G MEN TIS SCIENTIAR V M. 

cir. Ex pace enim defidc atque torpente ct emolliuntur animi, et corrumptmtur mo- 
res. Sed utcunque res fe habeat, quatenus ad alicujus flatus felicitatem, magnitudinis 
proculdubio intereft, ut quafi fcmper in armis fit. Atque exercitus veteranus, pcrpe- 
tuo tanquam fub vexillis habitus, etfi res fit magni proculdubio fumptus et impenfae, 
attamen ejufmodi eft, ut ftatui alicui quafi arbitrium rerum inter vicinos, aut faltem 
plurimum exiftimationis ad omnia conferat. Id quod infigniler cernere eft in Hifpanis, 
qui jam per annos centum et viginti exercitum veteranum, ad aiiquas partes, licet noa 
femper ad eafdem, aluerunt. 

9. Maris dominium, monarchiae quaedam epitome eft. Cicero, de Pompeii . 
tra Caefarera apparatu, fcribens ad Atticum: Con/ilium (inquit) Pompeii, plane T ■ 
miftocleum eft : put at enim, qui mari potitur, eum rerum potiri. Atque Caefarem Pom- 
peius proculdubio delafl'aiTct et attrivilTet, nifi inani fiducia inflatus, ab illo incepto de- 
ilitiftet. Proelia navalia, quanti fuerint momenti, ex multis exemplis patet. Pugna 
ad Aftium orbis imperium determinavit. Pugna ad infulas Curfolares circulum in na- 
ribusTurcae pofuit. Multoties certe evenit, ut viftoriae navales finem fummae belli 
attulerint. Sed hoc facrum eft, cum aleae hujufmodi proeliorum totius belli fortuna 
commifla eft. lllud minime dubium, quod qui maris potitur dominio, in magna Ii- 
bertate agit, et tantum, quantum velit, de bello fumere poteft: ubi contra, qui terre- 
ftribus copiis eft fuperior, nihilominus plurimis anguftiis conflictatur. At hodie, 
a:que apud nos Europaeos, fi unquam, aut ufpiam, potentia navalis (quae quidem huic 
regno Britanniae in dotem ceftlt) fummi ad rerum faftigia momenti eft ; turn quia ple- 
raque Europae regna mediterranea fr.npliciter non funt, fed maxima ex parte mari 
ciacTa; turn etiam, quia utriufque Indiae thefauri et opes imperio maris veluti accelTo- 
rium quiddam exiftunt. 

1 a Bella raoderna, veluti in tenebris gefta, cenferi pofTunt, prae gloria etdecore 
vario, quae in homines militares, prifcis temporibus, a rebus beliicis refilire folebant. 
ll.ibemus hodic, fortaffe ad animos faciendos, ordines quofdam honorificos militiae, 
qui tamenjam facti fint et armis et togae communes. Etiam in fcutis gentilitiis ftem- 
mata nonnulla habemus : infuper hofpitia quaedam publica, militibus emeritis et mu- 
tilans deftinata, et hujuimodi. Verum, apud veteres, in locis, ubi vicloriae partae 
funt, extru&a trophaea; laudationes funebres, et monumenta magnifica occumben- 
tium in bello; coronae civicae, militares, fingulis conceflae ; nomen Ipfum impe- 
ratoris, quod poftea reges maximi a belli ducibus mutuati funt ; redeuntium ducum, 
bellis profpere confedhs, celebres triumphi; donativa: atque largitiones ingentes in 
milites, fub exercituum dimifSonem: Haec (inquam) tot et tanta fuerunt, et tam in- 
figni fplendore corufcantia, ut pectoribus mortalium, etiam maxime conglaciatis, igni- 
culos fubdere, eaque ad bellum inflammare, potueriat. Ante omnia vero mos ille 
triumphandi apud Romanos, non res erat ex pompa, aut fpectaculum quoddam inane, 
fed inter prudentiiTnna plane nobiiiftlmaque inftituta numerandus: utpote qui in fe 
haec tria haberet; ducum decus et gloriam; aerarii ex fpoliis locupletationem ; et do- 
nativa militum. Verum honor triumphi fortafie monarchiis non competit, praeter- 
quam in perionis regis ipfius, aut filiorum regis. (>uod etiam temporibus imperato- 
rum Pioinae obcinuit; qui honorem ipfum triumphi, iibi et filiis fuis, de bellis, quae 
praefen:es ipfi confecerant, tanquam peculiarem refervarunt: veftimenta autem folum- 
modo, et inliguia triuinphalia, aliis ducibus indulferunt. 

Verum, utfermones hos claudamus; nemo eft (ut teftatur facra Scriptura) qui,fol- 
licite cogitaa h, poteft apponere ad ftaturamfuam cubitum v.num; in pufillo fcilicet cor- 
poris humani modulo: Caeteram, in magna regnorum et rerumpublicarum fabrica 

Vol. IV. H h imperium 



33 



234 DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. Lib. VIII. 

imperium araplificare et fines proferre, reges penes et dominantes eft. Nam pru- 
denter introducendo leges, inftituta, et confuetudines, quales jam propofuimus, et 
alias his fimiles, pofteris, et feculis futuris, magnitudinis fementem fecerint. Ve- 
riim ifta confilia apud principes raro trattantur, fed res fortunae plerunque com- 
mittitur. 

Atqve haec habuimus, quae de proferendis imperii finibus in praefentia occnrrunt. 
Verum quorfum ifta commentatio ; cum monarchia Ilomana futura fit inter munda- 
nas (ut creditur) ultima? Nifi quod nobis, inftituto noftro fidis, neque ufpiam de via 
declinantibus (quandoquidem amplificatio imperii fuerit inter officia tria politices 
tertium) illud omnino praetermittere non licuerit. Reftat jam defideratum alte- 
rum ex iis, quae pofuimus, duobus, nimirum, de juftitia univerfali, five de fonti- 
bus juris. 

Qui de legibus fcripferunt, omnes, vel tanquam philofophi, vel tanquam jurifcon- 
fulti, argumentum illud tra&averunt. Atque philofophi proponunt multa, diftu pul- 
chra, fed ab ufu remota. Jurifconfulti autem, fuae quifque patriae legum, vel etiam 
Romanarum, aut Pontificiarum, placitis obnoxii et addifti, judicio iincero non utuntur, 
fed tanquam e vinculis fermocinantur. Certe cognitio ifta ad viros civiles proprie 
fpeftat; qui optime norunt, quid ferat focietas humana, quid falus populi, quid aequi- 
tas naturalis, quid gentium mores, quid rerumpublicarum formae diverfae: ideoque 
poffint de legibus, ex principiis et praeceptis, tam aequitatis naturalis, quam politices, 
decernere. Quamobrem id nunc agatur, ut fontes juftitiae et utilitatis publicae pe- 
tantur, et in fingulis juris panibus character quidam et idea jufti exhibeatur, ad quam 
particularium regnorum et rerumpublicarum leges probare, atque inde emendationem 
moliri, quifque, cui hoccordi erit et curae, pofiit. Hujus igitur rei, more noftro, ex- 
cmplum in uno titulo proponemus. 

EXEMPLVM TRACTATVS 

DE JVSTITIA VNIVERSALI, SIVE DE FONTIBVS JVRIS, 

In uno Titulo, per Aphorifmos. 

P R O O E M I V M. 

Aphorismvs I. 

IN focietate civili aut lex aut vis valet. Eft autem et vis quaedam legem fimulans : 
et lex nonnulla magis vim fapiens, quam aequitatem piris. Triplex eft igitur 
injuftitiae fons, vis mera ; illaqueatio malitiofa praetextu legis ; et acerbitas ipfius 
legis. 

Aphorismvs II. 
Firmamentvm juris privati tale eft. Qui injuriam facit, re utilitatem aut volup- 
tatem capit, exemplo periculum. Caeteri utilitatis aut voluptatis illius participes non 
funt, fed exemplum ad fe pertinere putant. Itaque facile coe'unt in confenfum, ut ca- 
veatur fibi per leges; ne injuriae per vices ad fmgulosredeant. Quod fi exratione 
temporum, et communione culpae, id eYeniat ut pluribus et potentioribus, per 

legem 



Cat. III. DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. 

am aliquam, periculura creetur, quam caveatur, fa&io folvk legem; quod et 
j fie 

Athorismvs III. 
At jus privatum fub tutc'a juris publici latet. Lex enim caret civibus, magiftratus 
.bus. iMa^iflratuum autem auftoritas pendet ex majeftate imperii, et f; bricapoli- 
tiac, et legibus fundamentalibus. Quare, fi ex ilia parte fanitas fuerit, et rec"ta confti- 
tutiOj leges erunt in bono ufu; fin minus, parum in iis praefidii erit. 

Aphorismvs 1 . 
Neqve tamen jus publicum adhoctantum fpe&at, ut addatur tanquam cuftosiuri 
privato, ne illud violetur, atque ut cefTent injuriae; fed extenditur etiam ad religio- 
nem, et arma, et difciplhiam, et ornamenta, et opes, denique ad omnia circa bene effe 
civitatis. 

Aphorismvs V. 
Finis enim et fcopus, quern leges intueri, atque ad quern jufllones et fan&iones fuas 
dirigeredebent, non alius eft, quam ut cives feliciter degant: idfiet: fi pietate etre- 
ligione refte inftituti; moribus honefti; armis adverfus holies externos tuti; legum 
auxilio adverfus feditiones etprivatas injurias muniti; imperio et magiftratibus obfe- 
quentes; copiis et opibus locupletes et florentes fuerint. Harum autem rerum inftru- 
menta et nervi iunt leges. 

Aphorismvs VI. 

Atqve hunc finem optimae leges affequuntur; plurimae veroipfarum aberrant. 

esenim mirum in modum, et maximo intervallo, inter fe differunt : ut aliae ex- 

cellant, aliae mediocriter fe habeant, aliae prorfus vitiofae fint. Diclabimus igitur pro 

judicii noltri modulo quafdam tanquam legum leges; ex quibus informatio peti pollit, 

quid in fingulis legibus bene aut perperam pofitum aut conftitutum fit. 

Aphorismvs YII. 
Anteqvam vero ad corpus ipfum legum particulariumdeveniamus;perftringenius 
paucis virtutes et dignitates legum in genere. Lex bona cenferi poifit, quae fit in- 
timatione certa, praecepto jufta, executione commoda; cum forma politiae congrua, 
et ;renerans virtutem in fubditis. 



235 



c^ 



T I T V L V S I. 
De prima dignitate legum, ut fint ce?"tae. 

Aphorismvs VIII. 

LE G I S tantum intereft ut certa fit, ut abfque hoc nee jufta effe pofiit. Si enim in- 
certam vocem det tuba, quis fe parabit ad belhun? Similiter, fi incertam vocem 
det lex, quis fe parabit ad parendum? Vt moneat igitur oportet, priiifquam feriat. 
Etiam illud recte pofitum eft: optimam effe legem, quae minimum relinquit arbitrio 
judicii: id quod certitudo ejus praeftat. 

Aphorismvs IX. 
Dvplex legum incertitudo ; altera, ubi lex nulla praefcribitur; altera, ubi ambi- 
gua et obfeura. Itaquede cafibus omilhs a lege primo diceudumeft; ut in his etiam 
inveaiatur aliqua norma certhudinis. 

II h 2 De 



t 5 6 DEAVGMENTIS SCIENTIARVM. Lib. VIII. 

/ 
De cafibus omljfis a lege. 

Aphorismvs X. 
Angvstia prudentiae humanae, cafusomnes, quos tempus reperit, non poteft ca- 
pere. Non raro itaque fe oflendunt cafus omiffi et novi. In hujufmodi cafibus triplex 
adhibetur remedium, five fupplementum: vel per proceflum ad fimilia ; velperufum 
exemplorum, licet in legem non coaluerint; vel per jurifdiftiones, quae ftatuunt ex 
arbitrio boni viri, et fecundum difcretionem fanam, five illae curiae fuerint praetoriae, 
five cenforiae. 

De procefflc ad fimilia, et extenfionibus legunK 

Aphorismvs XI. 
In cafibus omiffis deducenda efl norma legis a fimilibus ; fed caute, et cum judicia 
circa quod fervandae funt regulae fequentes Ratio prolifica, confuetudo fterilis efto 
nee generet cafus. Itaque quod contra rationem juris receptum eft, vel etiam ubi ra- 
tio ejus efl obfeura, non trahendum eft ad confequentiam. 

Aphorismvs XII. 
Bonvm publicum infigne rapit ad fe cafus omifTos. Quamobrem, quando lex ali- 
qua reipublicae commoda notabiliter et majorem in modum intuetur et procurat,inter- 
pretatio ejus extenfiva efto, et amplians. 

Ap'horismvs XIII. 
Dvrvm eft, torquere leges, ad hoc, ut torqueant homines. Non placet igitur ex- 
tendi leges poenales, muko minus capitales, ad delifta nova. Quod ii crimen vetus 
fuerit, et legibus notum, fed profecutio ejus incidat in cafum novum, a legibus 
non provifumj omnino recedatur a placitis juris, potius quam delifta maneant ira- 
punita. 

Aphorismvs XIV. 
In ftatutis, quae jus commune (praefertim circa ea, quae frequenter incidunt, etdiu 
coaluerunt) plane abrogant, non placet procedi per fimilitudinem ad cafus omifTos. 
Chrando enim refpublica totalege diu caruerit, idque in cafibus expreffis; parum pe- 
riculi eft, fi cafus omiffi expeclent remedium a ftatuto novo. 

Aphorismvs XV. 
Statvta, quae manifefto temporis leges fuere, atque ex occafionibus reipublicae 
tunc invalefcentibus natae ; mutata ratione temporum, fatis habent, fi fe in propriis 
cafibus fuftinere poffint: praepofterum autem effet, fi ad cafus omifTos uIIq modo 
traherentur. 

Aphorismvs XVI. 
Conseqventiae non e(l confequentia; fed fifti debet extenfio intra cafus proxi- 
mos: alioqui labetur paulatim ad diifimilia, et magis valebunt acumina ingeniorum, 
quam au&oritates legum. 

Aphorismvs XVII. 
In legibus et ftatutis brevioris ftyli, extenfio facienda eft liberius : At in illis, 
quae funt enumerativa cafuum particularium, cautius. Nam ut exceptio firmat 
vim legis, in cafibus nonexceptis; ita enumeratio infirmat earn, in cafibus non enu- 
meratis. 

Aphq- 



Cap. III. DE AVG MENTIS SCIENTI ARVM. 237 

Aphorismvs XVIII. 
Statvtvm explanatoriumclaudit rivos ftatuti prions; nee recipitur poflea. exten- 
fio in alterutro ftatuto. Neque enim facienda eft fuper-exteniio a judicc, ubi iemd 
coepit fieri excenfio a lege. 

Aphorismvs' XIX. 
Solennitas Terborum et aftorum non recipit extenfionem adfimilia. Perditenim 
naturam folennis, quod tranlita more ad arbitrium: et introduclio novorum, corrumpit 
majeftatem veterum. 

Aphorismvs XX. 
Proclivis eil extenfio legis ad cafus poft-natos, qui in rerum natura non fuerunt 
tempore legis latae. Vbi enim cafus exprimi non poterat, quia tunc nullus erat, cafus 
omiflus habetur pro expreffo, fi funilis fuerit ratio. 

Atque de extenfionibus legum, in cafibus omifiis, haec dicta fint : nunc de ufu ex- 
emplorum dicendum. 

De exempli s, et ufu earum. 

Aphorismvs XXI. . 
De exemplis jam dicendum -eft, ex quibus jus hauriendum fit, ubi lex deficit. At- 
que de confuetudine, quae legis fpecies eft, deque exemplis, quae per frequentem 
ufum in confuetudinem tranfierunt, tanquam legem tacitam, fuo loco dicemus. Nunc 
autem de exemplis loquimur, quae raro et fparfim interveniunt, nee in legis vim 
coaluerunt ; quando et qua cautione, norma juris ab ipfis petenda fit, cum lex 
deficiat. 

Aphorismvs XXII. 
ExEMPLA-a temporibus bonis et moderatis petenda funt, non tyrannieis, autfacti- 
ofis, aut diffolutis. Hujufmodi exempla temporis partus fpurii funt ; et magis nocent, . 
quam docent. 

Aphorismvs XXIII. 
In exemplis, recentiora habenda funt pro tutioribus. Quod enimpaulo ante factum 
eft, unde nullum fit fecutum incommodum, quid ni iterum repetatur? Sedtamen mi- 
nus habent aucloritatis recentia. Et fi forte res in melius reftitui opus fit, recentia ex- 
empla magis feculum fuum fapiunt, quam reftam rationem. 

Aphorismvs XXIV. 
At vetuftiora exempla caute et cum deleftu recipienda: decurfus fiquidem aetatis 
multa mutat, ut quod tempore videatur antiquum, id perturbatione, et inconforraitate 
ad praefentia, fit plane novum. Medii itaque temporis exempla funt optima, yel 
etiam talis temporis, quod cum tempore currente plurimunicouvenia.t; quod aliquando 
praellat tempus remotius, magis quam in proximo. 

Aphorismvs XXV. 
Intra fines exempli, vel citra potius, fe cohibeto, nee illos ullo modo excedito,-. 
Vbi enim non adeft norma legis, omnia quafi pro fufpe&is habenda funt : itaque ut in . 
obfeuris, minimum fequitor. 

Aphorismvs XXVI. 
Cavexdvm ab exemplorum fragmentls et eompendiis: atque integrum exemplum 
et univerfus ejus proceflus introfpiciendus. Si enim incivile fit, nifi tota lege rerfpefta, 
de parte ejusjudicare, multo magis. hoc valere debet in .exemplis; quae ancipitis funt 
ufus, nili valde quadrent, 

APHOs 



233 DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. Lib. VIII. 

Afhorismvs XXVII. 
In exemplis plurimum intereft, per quas manus tranfierint et tranfacla fint. Si enim 
apud fcribas tantum, et miniftros juftitiae, ex curfu curiae, abfque nctitia manifefta 
fuperioruir, obtinuerint; aut etiam apud errorum magiftrum populum; conculcanda 
funt, et parvi facienda. Sin apud fenatores, aut judices, aut curias principales, ita 
fub oculis pofita fuerint, ut necefle fuerit ilia, approbatione judicum faltem tacita, 
munita finite, plus dignationis habent. 

Aphorismvs XXVIII. 
Exemplis, quae publicata fuerint, utcunque minus fuerint in ufu, cum tamen fer- 
monibus et difceptationibus hominum agitata et ventilata extiterint, plus auctoritatis 
tribuendum: quae vero in fcriniis et archivis manferunt tanquam fepulta, et pa- 
lam in oblivionem tranfierunt, minus. Exempla enim, ficut aquae, in profluente fa- 
nifllma. 

Aphorismvs XXIX. 
Exempla, quae ad leges fpecknt, non placet ab hiftoricis peti, fed ab a&is pub- 
Iicis et traditionibus diligentioribus. Verfatur enim infelicitas quaedam inter hiltori- 
cos vel optimos, ut legibus et aftis judicialibus non fatis immorentur; aut fi forte dili- 
gentiamquandamadhibuerint, tamen ab authenticis longe varient. 

Aphorismvs XXX. 
Exemplvm, quod aetas contemporanea autproxima refpuit, cum cafus fubinde re- 
cuperet, non facile admittendum eft. Neque enim tantum pro illo facit, quod ho- 
mines illud quandoque ufurparunt ; quam contra, quod experti reliquerunt. 

Aphorismvs XXXI. 
Exempla in confilium adhibentur, non utiquejubent, aut imperant. Igiturita re- 
gantur, ut auctoritas praeteriti temporis fleclatur ad ufum praefentis. 

Atque de informatione ab exemplis, ubi lex deficit, haec dicta fint. Jam dicendum 
de curiis praetoriis et cenforiis. 

De curiis praetoriis et cenforiis, 

Aphorismvs XXXII. 
Cvriae funto et jurifdictiones, quae ftatuant ex arbitrio boni viri et difcretionefana, 
ubi legis norma deficit. Lex enim (ut antea diftum eft) non fufficit cafibus; fed ad ea, 
quae plerunque accidunt, aptatur : fapientiffima autem res tempus (ut ab antiquis dictum 
eft) et novorum cafuum quotidie auclor et inventor. 

Aphorismvs XXXIII. 
Intervenivnt autem novi cafus et in criminalibus, qui poena indigent; et incivi- 
libus, qui auxilio. Curias, quae ad priora ilia refpiciunt, cenforias ; quae ad pofteriora, 
praetorias appellamus. 

Aphorismvs XXXIV. 
Habento curiae cenforiae jurifdiftionem et poteftatem, non tantum nova de- 
lifta puniendi, fed etiam poenas a legibus conftitutas pro delictis veteribus augen- 
di, fi cafus fuerint odiofi et enormes, modo non lint capitales. Enorme enim, tanquam 
novum eft. 

Aphorismvs XXXV. 
Ha be ant fimiliter curiae praetoriae poteftatem, tam fubveniendi contra rigorem 
legis, quam fuppleudi defeftum legis. Si enim porrigi debet remedium ei, quem lex 
praeteriit, mulco magis ei, quem vulneravit. 

Apho- 



Cap. III. DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. 

Aphorism vs XXXVI. 
Cvriae iftae cenforiae et praetoriae omnino intra cafus enormes ct extraordinarios 
fe continento, nee jurifdiftiones ordinariasinvadunto; ne forte tendat res ad fupplau- 
taticnem legis, magis quam ad fupplementum. 

Aphorismvs XXXVII. 
Tvrisdictiones iftae in fupremis tantum curiis reildento, nee ad.inferiores com- 
municantor. Parum enim abed a potentate leges condendi, poteftas eas fupplendi, 
ant extendendi, aut moderandi. 

Aphorismvs XXXVIII. 
At curiae illae uni viro ne committantur, fed ex pluribus conftent. Nee decreta 
exeunt cumfilentio; fed judices fententiae fuae rationes adducant, idque palam, atque 
adftante corona : ut quod ipfa poteitate fit liberum, fama tamen et exiftimatione lit 
circumfcriptum. 

Aphorismvs XXXIX. 
Rvbricae fanguinis ne funto; nee de capitalibus, in quibufcunque curiis, niti ex 
e nota et certa, pronunciato. Indixit enim mortem Deus ipfe priusj poftea inflixit. 
Kec vita eripienda niti ei, qui fe in fuam vitam peccare prius noffet. 

Aphorismvs A'L. 
b: curiis cenforiis calculum tertium dato; ut judicibus non imponatur neceffitas, 
aut abfolvendi, aut condemnandi; fedetiam ut Non liquere pronunciare poffint. Etiam 
cenforia non tantum poena, fed et nota efto: fcilicet, quae non infligat fupplicium, fed,, 
aut in admonitionem definat, aut reos ignominia levi, et tanquam rubore caftiget. 

Aphorismvs XLI. 
In curiis cenforiis, omnium magnorum criminum et fcelerum a&us inchoati et 
medupuniuntor; licet non fequatur effe&us confummatus: ifque fit earum curia- 
rum ufus vel maximus: cum et feveritatis interfit, initia fcelerum puniri; et clemea- 
tiae, perpetrationem eorum (puniendo actus medios) intercipi. 

Aphorismvs XLII. 
Cavendvm in primis, ne in curiis praetoriis praebeatur auxilium in cafibus, quos 
lex non tarn omifit, quam pro levibus contempfit, aut pro odiolls remedio indignos. 
judicavit. 

Aphorismvs XLIII. 
Maxime omnium intereft certitudinis legum (de qua nunc agimus) ne curiae prae- 
toriae intumefcant et exundent in tantum, ut pretextu rigoris legem mitigandi, etiam 
robur etnervosiis incidant, aut laxent; omnia trahendo ad arbitrium. 

Aphorismvs XLIV. 
Decernendi contra ftatutum expreffum, fub ullo aequitatis praetextu, curiis prae- 
toriis jus ne efto. Hoc enim fi fieret, judex prorfus tranfiret in legiflatorem, atque 
omnia ex arbitrio penderent. 

Aphorismvs XLV.. 
Apvd nonnullos receptum eft, ut jurifdictio, quae decernit fecundum aequum et 
bonum, atque ilia altera, quae prccedit fecundum jus ftrichim, iifdem curiis deputen- 
tur: apud alios autem, ut diveriis. Omnino placet curiarum feparatio. Neque enim 
fervabitur diftinftio cafuum, fi fiat commixtio jurifdi&ionum: fed arbitrium legem, 
tandem trahet. 

Aphorismvs XLVI. 
Non fine caufa in ufum venerat apud Romanos album praetoris, in quo praefcripfir 
ct publicavit quomodo ipfe jus difturus elfct. Quo exemplo judices in curiis praeto- 
I rih 



239 



\^a 



DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. Lib. VIII. 

riis, regulas fibi certas (quantum fieri poteft) proponere, eafque publice affigere de- 
bent. Etenim optima ell lex, quae minimum relinquit arbitrio judicis; optimus ju- 
dex, qui minimum fibi. 

Verum de curiis iltis fufius tracrabimus, cum ad locum de judiciis veniemus; obiter 
tantum jam locuti de iis, quatenus expediant, et fuppleant omilTa a lege. 

De rctrcfpedione legum. 

Aphorismvs XLVII. 

Est et aliud genus fupplementi cafuum omiflbrum, cum lex legem fupervenit, at- 
que limul cafus omiffos trahit. Id fit in legibus, five ftatutis, quae retrofpiciunt, ut 
vulgo loquuntur: cujus generis leges raro, et magna cum cautione funt adhibendae: 
neque enim placet Janus in legibus. 

Aphorismvs XLVIII. 

Qvi verba aut fententiam legis captione et fraude eludit et circumfcribit, dignus ell 
qui ctiam a lege fequente innodetur. Igitur in cafibus fraudis et evafionis dololae 
juftum eft, ut leges retrofpiciant, atque alterae alteris in fubfidiis fint; ut qui dolos 
meditatur et everfionem legum praefentium, faltem a futuris metuat. 

Aphorismvs XLIX. 

Leges, quae a&orum et inftrumentorum veras intentiones contra formularum aut 
-folennitatum defedtus roborant etconfirmant, recliffime praeterita complechintur : le- 
gis enim, quae retrofpicit, vitiumvel praecipuum eft, quod perturbet. Athujufmodi 
leges confirmatoriae ad pacem et ftabilimentum eorum, quae tranfacta funt, fpeftant. 
Cavendum tamen eft, ne convellantur res judicatae. 

Aphorismvs L. 

Diligenter attendendum, ne eae leges tantum ad praeterita refpicere putentur, 
quae antea&a infirmant : fed et eae, quae futura prohibent et reftringunt, cum prae- 
teritis neceflario connexa. Veluti, fi quae lex artificibus aliquibus interdicat, ne merci- 
monia fua in pofterum vendant; haec fonat in pofterum, fed operatur in praeteritum: 
neque enim illis alia ratione viftum quaerere jam integrum eft. 

Aphorismvs LI. 

Lex declaratoria omnis, licet non habeat verba de praeterito, tamen ad praeterita, 
ipfa vi declaration^, omnino trahitur. Non enim turn incipit interpretatio cum decla- 
Tatur, fed eftkitur tanquam contemporanea ipfi legi. Itaque leges declaratorias ne 
ordinate, nifi in -cafibus, ubi leges cumjuftitia retrofpicere poflint. 

Hie vero earn partem abfolvimus, quae tra&atde incertitudine legum ubi invenitur 
lex nulla. Jam dicendum eft de altera ilia parte, ubi fcilicet lex extat aliqua, fed per- 
plexa et obfeura. 

De obfeuritate legum. 

Aphorismvs LII. 
Obscvritas legum a quator rebus originem ducit : vel ab accumulaticne legum 
Tiimia, praefertim admixtis obfoletis; vel a defcriptione earum ambigua, aut minus 
perfpicua etdilucida; vel a modis enucleandi juris neglefHs, aut non bene inftitutis; 
vel denique a contradiftione ct vacillatione judiciorum. 

De 



C i :. III. D E AVGMENTIS SCIENTIA R V M. 

De accumulatione legum nim ■. 

Aphorism vs LI IT. 

DrciT propbeta; Pluetfuper cos laqueos. Non funt autem pejorcs laquei, q i 
laquei legum, praefertim poenalium ; ii numero immenfae et temporis dccurfu inu- 
tiles, non lucernaui pedibus praebcant, fed retia potius objiciant. 

Aphori sm v s LIV. 

Dvplex in ufum venit ftatuti novi condendi ratio. Altera, ftatuta priora circa idem 
fubje&um confirmat et roborat; dein nonnulla addit aut mutat. Altera abrogat et 
delet cunfta, quae ante ordinata funt, et de integro legem novamet uniformem fubfti- 
tuit. Placet polterior ratio. Nam ex priore ratione, ordinationes deveniunt compli- 
catae et perplexae : et qnod inflat agitur fane, fed corpus legum interim redditur vitio- 
fum. In pofteriore autem major certe eft adhibenda diligentia, dum de lege ipfadeli- 
beratur; et anteafta fcilicet evolvenda et penfitanda, antequam lexferatur: fed optime 
procedit per hoc legum concordia in futurum. 

A 1* h o r i s m v s LV. 
t in more apud Athenienfes, ut contraria legum capita (quae antinomias vo- 
cant) quotannis a fex viris examinarentur, et quae reconciliari non poterant, propone- 
rentur populo, ut de illis certum aliquid ftatueretur. Ad quorum exemplum ii, qui 
poteftatem in fingulis politiis legum condendarum habent, per triennium, aut quin- 
quennium, aut, prout videbitur, antinomias retradtanto. Eae autem a viris, ad hoc 
delegatis, prius infpiciantur et praeparentur, et demumcomitiisexhibeantur; utquod 
placuerit, per fufiragia ftabiliatur et figatur. 

Aphorism vs LVI. 

Neqve vero contraria legum capita reconciliandi, et omnia (ut loquuntur) falvandi, 
per diftinftiones fubtiles et quaelitas, nimis fedula aut anxia cura efto. Ingenii enim 
haec tela eft : atque utcunque modeftiam quandam et reverentiam prae fe ferat, 
inter noxia tamen cenfenda eft ; utpote quae reddat corpus univerfum legum varium 
et male confutura. Melius eft prorfus ut fuccumbant deteriora, et meliora ftent 
fola. 

Aphorism vs LVII. 

Obsoletae leges, et quae abierunt in defuetudinem, non minus quam antinomiae, 
proponantur a delegatis ex officio tollendae. Cum erum ftatutum expreflum regulari- 
ter defuetudine non abrogetur, fit ut ex contemptu legum obfoletarum fiat nonnulla 
aucloritatis iattura etiam in reliquis : et fequitur tormenti illud genus Mezentii, ut 
leges vivae in complexu mortuarum perimantur. Atque omnino cavendum eft a gan- 
graena in legibus. 

A p h o r i s m v s LVIII. 

QyiN et in legibus et ftaratis obfoletis, nee noviter promulgatis, curiis praetoriis 
interim contra eas decernendi jus efto. Licet enim non male diftum fit, neminem 
oportere legibus effe fapientiorem, tamen intelligatur hoc de legibus, cum evigilent, 
non cum dormitent. Contra recentiora vero ftatuta (quae juri publico nocere depre- 
hendtrattir) non utique praetoribus, fed regibus et fanclioribus confiliis, et fupremis 
poteftatibus auxilium praebendi jus efto : earum executionem per edicta aut acta fuf- 
pendendo, donee redeant comitia, aut huiufraodi coetus, qui poteftatem habeant eas 
abrogandi ; ne falus populi interim periditetur. 

Vol. IV. I i . D« 



=41 



24 , DE A VG MENTIS SCIENTIARVM. Lib. VIII. 

De novis d'tgejl'is legum. 

Aphorismvs LIX. 

Qvod fi leges aliae fuper alias accumulatae, in tarn vafta excreverint volumina, 
aut tanta confufione laboraverinr, ut eas de integro retraftare, et in corpus fanum et 
habile redigere ex ufu fit; id ante omnia agito, atque opus ejufmodi opus heroicum 
efto : atque au&ores talis operis inter legiflatores et inflauratores rite et merito nume- 
rator. 

Aphorismvs LX. 

Hvjvsmodi legum expurgatio, et digeftum novum, quinque rebus abfolvitur. 
Primo, omittantur obfoleta, quae Juftinianus antiquas fabulas vocat. Deinde ex an- 
tinomiis recipiantur probatiffimae, aboleantur contrariae. Tertio homoionomiae, five 
leges quae idem fonant, atque nil aliud funt quam iterationes ejufdem rei, expunganr 
tur; atque una quaepiam ex iis, quae maxime eft perfe&a, rctineatur vice omnium. 
Quarto, fi quae legum nihil determinent, fed quaeftiones tantum proponant, eafque 
relinquant indecifas, fimiliter faceflant. Poltremo, quae verbofae inveniuntur et nimis 
prolixae, contrahantur magis in arftum. 

Aphorismvs LXI. 

Omnino vero ex ufu fuerit, in novo digefto legum, leges pro jure communi recep- 
tas, quae tanquam immemoriales funt in origine fua, atque ex alteraparteftatuta.de 
tempore in tempus fuperaddita, feorfum digerere et componere : cum in plurimis re- 
bus, non eadem fit, in jure dicendo, juris communis et ftatutorum interpretatio et adr 
miniftratio. Id quod fecit Trebonianus in Digcflo et Codice. 

Aphorismvs LXII. 

Vervm in hujufmodi legum regeneratione, atque ftru&ura nova, veterum legum 
atque librorum legis verba prorfus et textun retineto : licet per centones et portiones 
exiguas ea9 excerpere needle fuerit: ea deinde ordine contexito. Etfi enim fortaffe 
commodius, atque etiam, fi ad reftam rationem refpicias, melius hoc tranfigi poifet 
per textum novum, quam per hujufmodi confarcinationem ; tamsn iir legibus, non 
ram ftylus et defcriptio, quam auftoritas, et hujus patronus antiquitas fpeftanda eft. 
Alias videri poffit hujufmodi opus fcholafticum potius quiddam, et methodus, quam cor- 
pus legum imperantium. 

Aphorismvs LXIII. 

Coxsvltvm fuerit in novo digefto legum, veteravolumina non prorfus deleri et in 
oblivionem cedere, fed in bibliothecis faltem manere; licet ufus eorum vulgaris er 
promifcuus prohibeatur. Etenim in caufis gravioribus, non abs re fuerit, legum prae- 
teritarum mutationes, et feries confulere et infpicere; ac certe folenne ell, antiquita- 
tcm praefentibus afpergere. Novum autem hujufmodi corpus legum ab iis, qui in 
politiis fingulis habent poteftatem legiflatoriam, prorfus confirmandum eft ; ne forte 
praetextu veteres leges digerendi, leges novae imponantur occulto. 

Aphorismvs LXIV. 

Optandvm effet, ut hujufmodi legum inflauratio illis tempoiibus fufcipiatur, quae 
antiquioribus, quorum afta et opera retraflant, Uteris et rerum cognitione praeftiterint. 
Quod fecus in opere Juftiniani evenit. Infelix res namque eft, cum ex judicio et de- 
leclu aetatis minus prudentis et eruditae antiquorum opera, mutilentur et recomponan- 
lur. Veruntamen faepe neceffarium eft, quod non optimum. 

i Atque 



CAp.ni. DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. 

Atque de legum obfcuritate, quae a nimia ct confufa earum accumulatioae fit, hacc 
di<fta lint. Jam de defcriptione earum ambigua et obfcura, diceadum. 

De Defcriptione legum perplexa ct obfcura. 

Aphorism vs LXV. 
Descriptio legum obfcura oritur, am ex loquacitate et verbofitate earum; aul 
rurfus ex brevitate nimia ; aut ex prologo legis cum ipfo corpore legis pugnante. 

Aphorismvs LXVI. 
De obfcuritate vero legum, quae ex earum defcriptione prava oritur, jam dicen- 
dum eft. Loquacitas, quae in perfcribendo leges in ufum venit, et prolixitas non 
placet. Neque enim, quod vult ct captat, ullo modo afiequitur, fed contrarium potius. 
Cum enim cafus fingulos particulars verbis appofitis et propriis perfequi et exprimere 
contendat, majorem inde fperans certitudinem; e contra quaeftiones multiplices parit 
de verbis ; ut difficilius procedat interpretatio fecundum fententiam legis (quae fanior 
eft et verior) propter ftrepitum verborum. 

Aphorismvs LXVII. 
Neqve propterea nimis concifa et affeftata brevitas, majeftatis gratia, et tanquam 
magis imperatoria, probanda eft; praefertim his feculis, ne forte fit lex inftar regulae 
Leibiae. Mediocritas ergo affeftanda eft; et verborum exquirenda generalitas bene 
tenninata ; quae licet cafus comprehenfos non fedulo perfequatur, attamen non com- 
prehenfos finis perfpicue excludat. 

Aphorismvs LXVIII. 
In leglbus tamen atque ediftis ordinariis et politicis, in quibus, ut plurimum, nemo 
jurifconfultum adhibet, fed fuo fenfui confidit, omnia fufius explicari debent, et ad 
captum vulgi, tanquam digito monftrari. 

Aphorismvs LXIX. 
Neqve nobis prologi legum, qui inepti olim habiti funt, et leges introducunt dif- 
putantes non jubentes, utique placerent, fi prifcos mores ferre poffemus. Sed pro- 
logi ifti legum plerunque (ut nunc funt tempora) neceflario adhibentur, non tam ad 
explicationem legis, quam inftar fuaiionis-, ad perferendam legem in comitiis, et rurfus 
ad fatisfaciendum populo. (Quantum fieri poteft tamen prologi evitentur, et lex inci- 
piata juffione. 

Aphorismvs LXX. 
Intextio et fententia legis, licet ex praefationibus et praeambulis (ut loquuntur) 
non male quandoque eliciatur ; attamen latitude aut extenlio ejus ex ill i s minime peti 
debet. Saepe enim praeambulum arripit nonnulla ex maxime plaufibilibus et fpecio- 
fis adexemplum, cum lex tamen multo plura complectatur; aut contra, lex reftringit 
et Limitat complura, cujus limitationis rationem in praeambulo inferi non fuerit opus. 
Ouare dimenfio et latitudo legis ex corpore legis petenda: nam praeambulum faepe 
aut ultra aut citra cadit. 

Aphorismvs LXXI. 
Est vero genus perfcribendi leges valde vitiofum. Cum fcilicet cafus, ad quern lex 
collimat, fufe exprimitur in praeambulo: deinde exvi verbi (talis) aut hujuimodi rela- 
tivi, corpus legis retro vertitur in praeambulum, unde praeambulum inleritur et mcor- 
poratur ipli legi : quod et obfeurum eft, et minus tutum ; quia non eadem adhiberi 
confuevit diligentia in ponderandis et examinandis verbis praeambuii, quae adhibetur 

in corpore ipfius legis. 

1 * b I i 2 Hanc 



M3 



244 



DE A VG MENTIS SCIENTIARVM Lib. VIII. 

Hanc partem de incertitudine legum, quae ex mala defcriptione ipfarum ortum 
habet, fufius tra&abimus, quando de interpretatione legum poftea agemus. Atque 
de defcriptione legum obfcura haec difta fint: jam de modis enucleandi juris dicen- 
dum. 

De modls enucleandi juris, et tollendl ambigua. 

Aphorism vs LXXII. 
Modi enucleandi juris, et tollendi dubia, quinque funt. Hoc enim fit, aut per 
perfcriptiones judiciorum ; aut per fcriptores authenticos ; aut per libros auxiliares ; 
aut per praele&iones ; aut per refponfa, five confulta prudentum. Haec omnia, fi 
bene inftituantur, praefto erunt magna legum obfcuritati fubfidia. 

De perfcrlptione judiciorum. 

Aphorism vs LXXI1I. 
Ante omnia, judicia reddita in curiis fupremis et principalibus, atque caufis gra- 
vioribus, praefertim dubiis, quaeque aliquid habent difficultatis aut novitatis, dili- 
genter et cum fide excipiunto. Judicia enim anchorae legum funt, ut leges reipub- 

licae. 

Aphorism vs LXXIV. 

Modvs hujufmodi judicia excipiendi, et in fcripta referendi, talis efto. Cafus 
praecife, judicia ipfa exacte perfcribito: rationes judiciorum, quas adduxerunt judices, 
adjicito: cafnum, ad exemplum adduttorum, auftoritatem cum cafibus principalibus 
ne commifceto: de advocatorum perorationibus, nil! quidpiam in iis fuerit admodum 
cximium, fileto. 

Aphorismvs LXXV. 

Persona e, quae hujufmodi judicia excipiant, ex advocatis maxime doftis funto, et 
honorarium liberale ex publico excipiunto. Judices ipfi ab hujufmodi perfcriptionibus 
abftinemo : ne forte opinionibus propriis addifti, et au&oritate propria freti, limites 
referendarii tranfcendant. 

Aphorismvs LXXVI. 

Jvdicia ilia, in ordine et ferie temporis, digerito ; non per methodum et titulos. 
Sunt enim fcripta ejufmodi, tanquam hiftoriae, aut narrationes legum. Neque folum 
a&a ipfa, fed et tempera ip forum, judici prudenti lucem praebent. 

De fcrlptorlbus authentlcls. 

Aphorismvs LXXVII. 
Ex legibus ipfis, quae jus commune conftituunt; deinde, ex confBtutionibus five 
ftatutis ; tertio loco, ex judiciis perfcriptis, corpus juris tantummodo conftituitor. Prae- 
ter ilia, alia authentica, aut nulla funto, aut parce recipiuntor. 

• Aphorismvs LXXVIII. 
Nihil taminterefr. certitudinis legum (de qua nunc traclamus) quam ut fcripta au- 
thentica intra fines moderatos coerceantur, et faceflat multitudo enormis auftorum et 
doftorum in jure ; unde laceratyr iententia legum, judex fit attonitus, proceffus im- 
mortal es, atque advocatus ipfe, cum tot libros perlegere et vmcere non pofiit, compen- 
dia feclatur. Glofia fortaffe aliqua bona j et ex fcriptoribus claliicis pauci, vel potius 
4 fcriptorum 



Cap. III. DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. « 4S 

fcriptorum paucorum pauculae portiones, rccipi poflint pro authenticis. Reliquorum 
nihilominus mancat ufus nonnullus in bibliothecis, ut eorum traftatus infpiciant judi- 
ces, aut advocati, cum opus fuerit : fed in caufis agendis, in foro citare eos non per- 
mktitor, nee in au&critatem tranfeunto. 

De librls auxiliaribus. 

Aphorism vs LXXIX. 

At fcientiam juris, et pra&icam auxiliaribus libris ne nudanto, fed potius inftru- 
unto. Ii lex. in genere funto. Inftitutiones. De verborum iignilicatione. De regu- 
lis juris. Antiquitates legum. Sumraae. Agendi formulae. 

A p 11 o r r s m v s LXXX. 

Praeparandi funt juvenes et novitii, ad fcientiam et ardua juris altius et com- 
modius haurienda et imbibenda, per inftitutiones. Inftitutiones illas ordine claro et 
perfpicuo componito. In illis ipfis univerfum jus privatum percurrito: non alia omit- 
tendo, in aliis plus fatis immorando, fed ex lingulis quaedam breviter delibando, ut ad 
corpus legum perlegendum accefluro, nil fc oftendat prorfus novum, fed levi aliqua 
notione praeceptum. Jus publicum in inftitutionibus ne attingito ; verum illud ex 
fontibus iplis hauriatur. 

Aphorism vs LXXXI. 

Commentarivm de vocabulis juris conficito. In explicatione ipforum, et fenfu 
reddendo, ne curiofe nimis aut laboriofe verfator : neque enim hoc agitur, ut definitio- 
nes verborum quaerantur exacle, fed explicationes tantum, quae legendis juris libris 
viam aperiant faciliorem. Tra&atum autem iftum per literas alphabeti ne digerito. 
Id indici alicui relinquito: fed collocentur ilmul verba, quae circa eandem rem verfan- 
tur ; ut alterum alteri fit juvamento ad intelligendum. 

Aphorism vs LXXXII. 

Ad certitudinem legum facit (fi quid aliudj tra&atus bonus et diligens de diverfis 
regulis juris. Is dignus eft, qui maximis ingeniis, et prudentiilimis jurifconfultis com- 
mittatur. Neque enim placent, quae in hoc genere extant. Colligendae autem funt 
regulae, non tantum notae et vulgatae, fed et aliae magis fubtiles et reconditae, quae 
ex legum et rerum judicatarum harmonia extrahi poflint ; quales in rubricis optimis 
quandoque inveniuntur: funtque diftamina generalia rationis, quae per materias legis 
diverfas percurrunt, et funt tanquam faburra juris. 

Aphorism vs LXXXIII. 

At fingula juris fcita, aut placita, non intelligantur pro regulis, ut fieri folet 
fatis imperite. Hoc enim H reciperetur, quot leges tot regulae: lex enim nil 
aliud, quam regula imperans. Verum eas pro regulis habeto, quae in forma ipfae 
juftiuae haerent ; unde, ut plurimum, per jura civilia diverfarum rerumpublica- 
rum eaedera regulae fere reperiuntur ; nili forte propter relationem ad formas poli- 
tiarum varient. 

Aphorismvs LXXXIV. 

Post regulam, brevi et folido verborum complexu enunciatam, adjkiantur exempla, 
et decifiones caiuum maxime luculentae ad explicaticnem ; diltinftiones et exec 
ad limitationem ; cognata ad ampliationem ejufdem regulae. 

Ar 



ttf DEAVG MENTIS S CI ENTIARVM. Lie. VIII. 

Aphorismvs LXXXV. 
Recte jubetur, ut non ex regulis jus fumatur; fed ex jure quod eft, regulafiat: 
neque enim ex verbis regulae petenda eft probatio, ac C eflet textus legis : regula 
enim legem (ut acus nautica polos) indicat, non ftatuit. 

Aphorismvs LXXXVI. 
Praeter corpus ipfum juris, juvabit etiam antiquitates legum invifere; quibus, 
licet evanuerit au&oritas, manet tamen reverentia. Pro antiquitatibus autera legum 
habeantur feripta circa leges et judicia; five ilia fuerint edita, five non, quae ipfum 
corpus legum tempora praeceflerunt. Earum fiquidem jaftura facienda non eft. 
Itaque ex iis utiliffima quaeque excerpito (multa enim invenientur inania et frivolaj 
eaque in unum volumen redigito : ne antiquae fabulae, ut loquitur Trebonianus, cum 
Iegibus iplis mifceantur. 

Aphorismvs LXXXVII. 
Practicae vero plurimum intereft, ut jusuniverfum digeratur ordine in locos et 
titulos; ad quos fubito (prout dabitur occafio) recurrere quis poflit, veluti in promptu- 
arium paratum ad praefentes ufus. Hujufmodi libri fummarum, et ordinant fparfa, 
et abbreviant fufa et prolixa in lege. Cavendum autem eft, ne fummae iftae reddant 
homines promptos ad pra&icam, ceflatores in fcientia ipfa. Earum enim officium eft 
tale, ut ex iis recolatur jus, non perdifcatur. Summae autem omnino magna diligen- 
tia, fide, et judicio funt conficiendae, ne furtum faciant Iegibus. 

Aphorismvs LXXXVIII. 
Formvlas agendi diverfas in unoquoque genere colligito. Nam et practicae hoc in- 
tereft ; et certe pandunt illae oracula et occulta legum. Sunt enim non pauca, quae 
latent in Iegibus: at in formulis agendi, melius et fufius perfpiciuntur ; inftar pugni 
e: palmae. 

De refpoafis et confultts. 

Aphorismvs LXXXIX. 
Dvbitatioxes particulares, quae de tempore in tempus emergunt, dirimendi et 
folvendi aliqua ratio iniri debet. Durum enim eft, ut ii, qui ab errore cavere cupi- 
ant, ducem viae non inveniant, verum ut aftus ipfi periclitentur, neque fit aliquis ante 
rem per a&am juris praenofcendi modus. 

Aphorismvs XC. 
Responsa prudentum, quae petentibus dantur de jure, five ab advocatis five a do- 
clsribus, tanta valere au&oritate, ut ab eorum fententia judici recedere non fit licitum, 
non. placet. Jura ajuratis judicibus fumunto. 

Aphorismvs XCI. 
Tektari judicia per caufiis et perfonas fichis, ut eo modo experiantur homines 
qualis futurafit legis norma, non placet. Dedecorat enim majeftatem legum, et pro 
praevaricatione quapiam cenfenda eft. Judicia autem aliquid habere ex fcena, de- 
forme eft. 

Aphorismvs XCII. 
Jvdicvm igitur folummodo tam judicia, quam refponfa et confulta funto. Ilia de 
litibus pendentibus; haec de arduis juris quaeftionibus in theli. Ea confulta five in 
privatis rebus, five in publicis, a judicibus ipfis ne pofcito(id enim fi fiat, judex tranf- 
eat in advocatum) fed a principe, aut ftatu. Ab illis ad judices demandentur. Judices 
vero, tali audloritate freti, difceptationes advocatoruni, yel ab his, quorum intereft, 

adhibitorum, 



CAr.m. DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. 247 

adhibitorum, vel a judicibus ipfis, fi opus fit, affignatorum, et arguments ex utraque 
parte, audiunto; et ire deliberatajus cxpediunto et declaranto. Confulta hujufmodi 
inter judicia referunto et edunto, et paris auttoritatis funto. 

De fraekftionibus. 

Aphorism vs XCIII. 
Praelectiones de jure, atque exercitationes eorum, qui juris ftudiis incumbunt, 
et operam dant, ita inftituuntor et ordinantor, ut omnia tendant ad quaeftiones et con- 
troverfias de jure fedandas potius, quam excitandas. Ludus enim (ut nunc fit) fere, 
apud omnes inftituitur et aperitur, ad altercationes, et quaeftiones de jure multipli- 
candas, tanquam oftentandi ingenii caufa. Atque hoc vetus eft malum. Etenim eti- 
amapud antiquos gloriae fuit, tanquam per feftas et fa&iones, quaeftiones complures 
do jure magis fovere, quam extinguere, Id ne fiat, prcvideto. 

De v a all at 1 one judiciorum. 

Aphorism vs XCIV. 
Vacillant judicia, yel propter immaturam et praefeftinam fententiam ; vel prom- 
pter aemulationemcuriarum; vel propter malam et imperitam perfcriptionem judicio- 
rum; vel propter viam praebitam ad refciiionem eorum nimis facilem et expedi- 
tam. Itaque providendum eft, ut judicia emanent, matura deliberatione prius ha- 
bita ; atque ut curiae fe invicem revereantur ; atque ut judicia perfcribantur fideliter 
etprudenter; utque via ad refcindenda judicia, fit arfta, confragofa, et tanquam mu- 
ricibus ftrata. 

Aphorismvs XCV. 
Si judicium redditum fuerit de cafu aliquo in aliqua curia principali, et fimilis cafus 
intervenerit in alia curia, ne procedito ad judicium, antequam fiat confultatio in col- 
legio aliquo-judicum majore. Judicia enim reddita fi forte refcindi necefle fit, laltem 
fepeliuntor cum honore. 

Aphorismvs XCVI. 
Vt curiae de jurifdictione digladientur et conflictentur, humanum quiddam eft; 
coque magis, quod per ineptam quandam fententiam (quod boni et ftrenui fit judicisj 
ampliare jurifdiftionem curiae) alatur plane ifta intemperies, et calcar addatur, ubi 
fraeno opus eft. Vt vero, ex hac animorum contentione, curiae, judicia utrobique red- 
dita (quae nil ad jurifdictionem pertinent) libenter refcindant, intolerabile malum, et a 
regibus, autfenatu, aut politia, plane vindicandum. Peffimi enim exempli res eft, u: 
curiae, quae pacem fubditis praeftant, inter fe duellaexerceant. 

Aphorismvs XCVII. 
Non- facilis efto aut proclivis ad judicia refcindenda aditus per appellationes, am im- 
petitiones de errore, aut revifus, et fimilia. Receptum apud nonnullos eft, ut lis tra- 
hatur ad forum fuperius, tanquam res integra ; judicio hide dato fepofito, et plane fuf- 
penfo. Apud alios vero, ut judicium ipfura maneat in fuo vigore, fed executio ejus 
tantum ceffet. Neutrum placet, nifi curiae, in quibus judicium redditum fit, fuerint 
humiles, et inferioris ordinis: fed potius, ut et judicium ftet, et procedat ejus 
executio ; modo cautio detur a defendente de damnis et expenfis, li judicium fuerit 
refiufium. 

AtQVE 



j 4 8 DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. Lib. VIII. 

Atqve hie titulus de certitudine legum, ad exemplum digefti reliqui (quod medi- 
tamur) fufficiet. Jam vero doctrinam civilem (quatenus earn nobis tranchre vifum eft) 
conclufimus ; atque una cum ea philofophiam humanam : ficut etiam cum philofo- 
phia humana philofophiam in genere. Tandem igitur paululum refpirantes, atque ad 
ea, quae praeterve&i fumus, oculos retrofle&entes, hunc tra&atum noftrum non abfi- 
milem efle cenfemus fonis illis et praeludiis, quae praetentant mufici, dum fides ad 
modulationem concinnant : quae ipfa quidem auribus ingratum quiddam et afperum 
exhibent; at in caufa funt, ut quae fequuntur omnia fint fuaviora: fie nimirum nos 
in animum induximus, ut in cithara mufarum concinnanda, et ad harmoniam veram 
redigenda, operamnavaremus, quo ab aliis poftea pulfentur chordae, meliore digito aut 
pleftro. Sane, cum nobis ante oculos proponamus temporum horum ftatum, in quibus 
literae jam tertio ad mortales videntur rediiffe : et una diligenter intueamur quam variis 
jam nos inviferint inftruclae praefidiis et auxiliis : qualia funt, ingeniorum noltri tempo- 
ris complurium acumen et fublimitas; eximia ilia monumenta fcriptomm veterum, 
quae veluti tot faces nobis praelucent ; ars typographica, libros cujufcunque fortunae 
hominibus larga manu fuppeditans; oceani finus laxati, et orbisex omni parte pera- 
gratus, unde experimenta plurima prifcis ignotacomparuerunt, et ingens accefllt nam* 
rali hiftoriae cumulus ; otium, quo ingenia optima in regnis et provinciis Europae ubi- 
que abundant, cum negotiis minus his in locis implicentur homines, quam aut Graeci, 
propter populares flatus, aut propter ditionum amplitudinem Romaiii folebant; pax, 
qua fruitur hoc tempore Britannia, Hifpania, Italia, etiam nunc Gallia, et aliae regio- 
nes non paucae; confumptio et exinanitio omnium, quae videntur excogitari aut dici 
poffe circa controverfias religionis, quae tot ingenia jam diu diverterunt a caeterarum 
artium ftudiis; lumma et excellens majeftatis tuae eruditio, cui (tanquam Phoenici vo- 
lucres) aggregant fe undique ingenia; proprietas denique ilia infeparabilis, quae tem- 
pus ipfum fequitur, ut veritatem indies parturiat; haec (inquam) cum cogitamus, non 
poflumus non in earn fpem animum erigere, ut exiftimemus, tertiam hanc literarum 
periodum duas illas priores, apud Graecos etRomanos, longo intervallo fuperaturam; 
modo faltem homines, et vires fuas atque defeclus etiam virium fuarum probe etpru- 
denternoffe velint; atque alii ab aliis inventionis lampada, non contradiclionis torres 
accipiant, atque inquilitionem veritatis pro incepto nobili, non pro deleftamento aut 
ornamento putent: atque opes ac magnificentiam impendant in res folidas et eximias, 
non in pervulgatas et obvias. Ad labores meos quod attinet, fi cui libeat in eorum 
reprehenfione, aut llbi, aut aliis placere, veteran certe et ultimae patientiae petitio- 
nem exhibebunt illi : Verbera, fed audi. Reprehendant homines, quantum libuerit, 
modo attendant et perpendant, quae dicuntur. Appellatio fane legitima fuerit (licet 
res fortafle minus ea indiguerit)li a primis cogitationibus hominum ad fecundas provo- 
cetur, et ab aevo praefenti ad pofteros. Veniamus nunc ad earn fcientiam, qua ca- 
ruerunt duae illae prifcae temporum periodi (neque enim tanta illis felicitas concefTa 
eft) facram dico etdivinitus infpiratam theologiam, cunclorum laborum acperegrina- 
tionum humauarum fabbatum ac portum nobiliffimum. 



FRAN- 



FRANCISCI 

BARONIS DE VERVLAMIO, 

VICE-COMITIS SANCTI ALBANI, 

D E 

DIGNITATE et AVGMENTIS 

SCIENTIARVM 

LIBER NONVS. 

AD REGEM SVVM.. 

CAPVT PRIMVM. 

"£ arlit'iones theologiae infpiratae omittuntur : tantum aditusft ad defiderata tria : doc- 
trinam de legitimo iifn rationis humanae in divinis ; dottrinam de gradibus unitatis 
in civitate Dei ; et emanationes Scripturarwiu 

JAM vero (rex optime) cum carina parva, qualis noflra effe potuit, univerfum am- 
bitum, tarn veteris quam novi orbis, fcientiarum circumnavigaverit (quam fecun- 
dis ventis et curfu, poflerorum fit judicium) quid fuperefl:, nifi ut vota, tandem per- 
funfti, perfolvamus ? At reftat adhuc theologia facra, five infpirata. Veruntamen 
fi earn tra&are pergamus, exeundum nobis foret e navicula rationis humanae, et 
tranfeundum in ecclefiae navem, quae fola acu nautica divina pollet ad curfum i-efle 
dirigendum. Neque enim fufEcient amplius flellae philofophiae, quae haftenus prae- 
cipue nobis affulferunt : itaque par foret, filentium quoque in hac re colere. Quam- 
obrem partitiones legitimas circa earn omittemus ; pauca tamen, prp tenuitate noftra, 
etiam in hanc conferemus, loco votorum. Id eo magis facimus, quia in corpore theo- 
logiae nullam prorfus regionem, aut traclum plane defertum aut incultum, invenimus: 
tanta fuit hominum diligentia in feminandis, aut tritico, aut zizaniis. 

Tres igitur proponemus theologiae appendices, quae non de materia per theologiam 
informata, aut informanda, fed tantummodo de modo informationis traclent. Neque 
tamen circa eos traclatus (ut in reliquis confuevimus) vel exempla fubjungemus, vel 
praecepta dabimus. Id theologis relinquemus : funt enim ilia (ut diximus) inflar voto-! 
rum tantum. 

Vol. IV. K k i. .Pare- 



25 o DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. Lie. IX. 

i. Praerogativa Dei totum hominem comple&itur; nee minus ad rationem, quam 
ad voluntatem humanam, extenditur : ut homo fcilicet in univerfum fe abneget, et 
accedat Deo. Quare, ficut legi divinae obedire tenemur, licet relu&etur voluntas ; 
ita et verbo Dei iidem habere, licet relu&etur ratio. Etenim, fi ea duntaxat creda- 
mus, quae funt rationi noftrac confentanea, rebus aflentimur, non au&ori; quod 
etiam fufpe&ae fidei teftibus praeftare folemus. At fides ilia, quae Abrahamo impu- 
tabatur ad juftitiam,At hujufmodi re extitit, quam irrifui habebat Sarah : quae in hac 
parte imago quaedam erat rationis naturalis. Quanto igitur myfterium aliquod divi- 
num fuerit magis abfonum et incredibile; tanto plus in credendo exhibetur honoris 
Deo, et fit viftona fidei nobilior. Etiam et peccarores, quo magis confeientia fua 
gravantur, et nihilominus fidem de falute fua in Dei mifericordia collocant, eo Deum 
majore afficiunt honore: omnis autem defperatio Deo pro contumelia eft. Quinetiam, 
fi attente rem perpendamus, dignius quiddam eft credere, quam fcire, qualiter nunc 
fcimus. In fcientia enim mens humana patitur a fenfu, qui a rebus materiatis refi- 
lit; in fide autem anima patitur ab anima, quae eft agens dignius. Aliter fe res 
habet inftatu gloriae: tunc fiquidem ceflabit fides, atque cognofcemus, ficut et cogniti 
fumus. 

Concludamus igitur theologiam facram ex verbo et oraculis Dei, non ex lumine na- 
turae am rationis diftamine, hauriri debere. Scriptum eft enim, Coeli enarrant glori- 
amDel: at nufquamfcriptuminvenitur, Coeli enarrant voluntatem Dei. De ilia pro- 
nunciatur, Ad legem et tefimonia, ft non fecertnt fecundum verbum iftud, etc. Ne- 
que hoc tenet tantum in grandibus illis myfteriis, de Deitate, creatione, redemptione; 
verum pertinet etiam ad imerprcutionem perfe&ioremlegis moralis; Diligite inimicos 
vejlros ; benefacite his, qui odentnt v'o's, etc. Vtftis filii Patris veftri, qui in coeli s eft, 
qui pluit fuper jufios et injuflos. Quae certe verba plaufum ilium merentur: Nee vox 
hominem fount. Siquidemvox eft, quae lumen naturae fuperat. Quinetiam videmiis 
poetas ethnicos, praefertim cum pathetice loquantur, expoftulare non raro cum legibus 
et doctxinis moralibus (quae tamen legibus divinis multo funt indulgentiores et loluti- 
ores) ac fi naturae libertati cum malignitate quadam repugnent: 

~Et quod natura remittit, 
Invida jura negant. 
ItaDendamis Indus ad Alexandri nuntios: Seinaudife qui d 'id de nomine Pytha- 

gorae,ef tientum e Graecia\ et credere illos fuijfe viros magnos ; vitio tamen illo 

laborajfe, quodfcilii et nimia in reverentia et veneratione habuijfent rem quampiam fantafi- 
/, quam legem et morem vocitabant. Quare, nee illud dubitandum, magnam partem 
;is moralis iublimiorem effe, quam quo lumen naturae afcendere poffit. Verunta- 
men quod dicitur, habere homines, etiam ex lumine et lege naturae, notiones non- 
las virtutis, v'uii, jullitiae, injuriae, boni, mali; id veriifimum eft. Notandum 
tamen lumen naturae duplici iignificatione accipi: Pnmo. quatenus oritur ex fenfu, 
i'nducMo le, ione, argumentis, fecundum leges coeli ac tcrrae : lecundo, qu 

imae humanae interno affulget inilin&u, fecundum legem confeientiae; quae lcin- 
tilla quaedam ell:, et lanquam reliquiae priftinae et primitivae puritatis. In quopolle- 
riore fenfu praecipue particeps eft anima lucis nonnuilae, adperfectionem intuendam 
et difcernendu-m legis moralis; quae tamen lux non prorfus clara fit, fed ejufmodi, ut 
potius vitia quadaintenus redarguat, quamde officiis plene informet. Quare religio, 
five myfteria foectcs five mores, pendet ex revelatione divina. 

Attamen ufus rationis humanae in fpiritualibus multiplex fane exiftit, ac late aJ- 

modum patet. Neque enim fine caufa eft, quod Apoftolus religionem appellaverit 

5 rationalem 



C \ p. I. D E AVGMENTIS S C I E N T I A R V M. 

rationalem :cordetur quis ceremonias et typos veteris- legis : fuerunt 

tifcrepant . . moniis idololatria 

qua . erant, nihil c unque, imo neinnucntes qui- 

. hriftiana fides, ut in omnibus, lie in hoc ipfo emmet, quod auream 

vet mediocritatem circa ufum rationis et difputationis Vjuiae rationis proles eft) inter 

•hnicorum et Mahometi, quae extreme kctantur. Religio fiquidem ethnicorum 

i aut confeffionis conftantis nihil habebat; contra in religione Mahometi omnis dif- 

atiointf ': ita ut altera erroris vagi ct multiplicis; altera \ cujufdam 

etcaui turae, faciem prae feferat; cum iancta fides Chrifliana rationis ufum 

et difputati d fecundum debitos fines) et recipi it, et rejiciat. 

Hu in rebus ad religionem fpe&antibus, duplex eft : alter in 

rii; alter in illationibus, quae inde deducuntur. Quod ad 
. tionem attinet, videmus nondedignari Deum adinfirmitatem captus 
nollri ft .re, myfteria fua ita explicando, ut a nobis optime ea pofiint percipi ; 

i les fuas in rationis noftrae fyllepfes et notiones veluti inoculando, at- 
que infpirationes ad intellectum noftrum aperiendum'fic accommodando, quemad- 
mc \z.\ isaptatur figurae ferae. Qua tamen in parte nobis ipfisdeeffe minime 

'emus: cumenim Deus ipfe opera rationis noftrae in illuminationibus fuis utatur; 
etiam uoseandem in omnes partes vcrfare debemus, quo magis capaces limus ad my- 
fteri la et imbibenda ; modo animus ad amplitudinem myfteriorum pro mo- 

dulo fuo dilatetur, non myfteria ad anguftias animi conftringantur. 

Quantum vero ad illationes; nofte debemus, relinqui nobis ufum rationis et ratioci- 
nationis (quoad myfteria) fecundarium quendam et refpectivum, non primitivum et 
abfolutum. Toftquam enim articuli et principia religionis jam in fedibus fuis fuerint 
locata, ita ut a rationis examine penitus eximantur ; turn demum conceditur ab illis 
illationes derivare ac deducere, fecundum analogiam ipforum. In rebus quidem natu- 
ralibus hoc non tenet. Nam et ipfa principia examini fubjiciuntur; per inductionem, 
inquam, licet minime per fyllogifmum: atque eadem ilia nullam habent cum ratione 
repugnantiam, ut ab eodem fonte, turn primae propofitiones, turn mediae, deducan- 
tur. Aliter fit in religione ; ubi et primae propofitiones authypoftatae funt, atque per 
fe fubfiftentes : et rurfus, non reguntur ab ilia ratione, quae propofitiones confequentes 
deducit. Neque tamen hoc fit in religione fola, fed etiam in aiiis fcientiis, tarn gra- 
vioribus quam levioribus, ubi fcilicet propofitiones primariae placita fint, non polita : 
fiquidem et in illis rationis ufus abfolutus efle non poteft. Videmus enim in ludis, 
puta fchaccorum, aut fimilibus, primas ludi normas et leges mere pofitivaseffe et ad 
placitum ; quas recipi, non in difputationem vocari, prorfus oporteat : ut vero vincas 
et perite lufum inftituas, id artificiofum eft et rationale: eodem modo fit et in legibus 
humanis; in quibus haud paucae funt maximae (ut loquuntur) hoc eft, placita mera 
juris, quae auctoritate magis quam ratione nituntur; neque in difceptationem veniunt: 
quid vero fit juftiflimum, non abfolute, fed relative (hoc eft, ex analogia iiiarum ma - 
marum) id demum rationale eft, et latum difputationi campum praebet. Talis igitur 
eft fecundaria ilia ratio, quae in theologia facra locum habet, quae fcilicet fundata eft 
fuper placita Dei. 

Sicut vero rationis humanae in divinis ufus eft duplex, ita et in eodem ufn duplex 

exceflus. Alter, cum in modum myfterii curiofius, quam par eft, inquiritur. Alter, 

cum illationibus aequa tribaitur auctoritas, ac principiis ipfis. Nam et Nicodemi 

difcipulus videri polfit, qui pertinacius quaerat; Szuomcdo pojjlt homo nafci, cum fit 

fenex t Et difcipulus Pauli neutiquam cenferi polfit, qui non quandoque in doctrinis 

K k 2 fuis 



251 



25 2 DE AVGMENTIS SCIENTI ARVM. Lib.IX. 

fuisinferat; Ego, non dominus : aut illud, Secundum con (ilium meurn: fiquidem illatie- 
nibus plerifqueftylusifte conveniet. Itaque nobis res falubris videturet imprimis utilis, fi 
tra£fatus inftituatur fobrius et diligens, qui de ufu rationis humanae in theologicis uti- 
liter praecipiat, tanquam divina quaedam dialeftica : utpote quae futura fit inftar opia- 
tae cujuidam medicinae, quae non modo fpeculationum, quibus fchola interdum labo- 
rat, inania confopiat ; verum etiam controverfiarum furores, quae in ecclefia tumultus 
cient, nonnihil mitiget. Ejufmodi tra&atum inter defiderataponimus; et Sophronem, 
five de legitimo ufu rationis humanae in divinis, nominamus. 

2. Intereft admodum pacis ecclefiae, ut foedus Chriftianorum, a Servatore praefcri- 
ptum in duobus illis capitibus, quae nonnihil videntur difcrepantia, bene etclareexpli- 
cetur: quorum alterumficdefinit; £>ui non eft nobifcum, eft contra nos : alterumautem 
fie, £>ui contra nos non eft, nobifcum eft. Ex his liquido patet, effe nonnullos articulos, 
in quibus quidifTentit, extra foedus ftamendus fit: alios vero, in quibus diffentire liceat, 
falvo foedere. Vincula enim communionis Chriftianae ponuntur, Vnajides, unum ba- 
ptifma, etc. Non unus ritus, una opinio. Videmus quoque tunicam Salvatoris incon- 
futilem extitiffe ; veftem autem ecclefiae verficolorem. Paleae in arifta feparandae funt 
a f rumen to ; at zizania in agro non protinus evellenda. Mofes, cum certantem repe- 
rifiet Aegyptium cum Ifraelita, non dixit, Cur certatis? fed gladio evaginato Aegy- 
ptium interfecit : at cum Ifraelitas duos certantes vidiffet, quamvis fieri non potuit, ut 
utrique caufa jufta contingeret, ita tamen eos alloquitur; Fratres eft is, cur certatis f 
His itaque perpenfis, magni videatur res et momenti et ufuseffe, ut definiatur, qualia 
fint ilia, et quantae latitudinis, quae ab ecclefiae corpore homines penitus divellant, et 
a communione fidelium eliminent. Quod fi quis putet, hoc jam pridem factum effe, 
videat ille etiam atque etiam, quam fincere et moderate. Illud interim verifimile eft, 
eum, qui pacis mentionem fecerit, reportaturum refponfum illud Jehu ad nuntium, 
(Nunquid pax eft Jehu?) S?uid tibi et pad ? Tranfi etfequere me. Cum non pax, fed 
partes, plerifque cordi fint. Nobis nihilominus vifum eft tractatum de gradibus uni- 
tatis in civitate Dei, ut falubrem et utilem, inter defiderata reponere. 

3. Cum fcripturarum facrarum circa theologiam informandam tantae fint partes, re 
earum interpretatione imprimis videndum. Neque nunc de auftoritate eas interpre- 
tandi loquimur, quae in confenfu ecclefiae firmatur, fed de modo interpretandi. Is du- 
plex eft: methodicus, et folutus. Etenim latices ifti divini, qui aquis illis ex puteis 

'Jacob! in infinitum praeftant, fimilibus fere hauriuntur et exhibentur modis, quibus 
aquae naturales ex puteis folent: hae fiquidem, aut fub primum hauftum in cifternas 
recipiuntur, unde per tubos complures ad ufum commode diduci poffunt ; aut ftatim 

' in vafa infunduntur, fubinde prout opus eft utendae, Atque modus ille prior metho- 
dicus theologiam nobis tandem peperit fcholafticam ; per quam doftrina theologica in 
artem, tanquam in cifternam, collefta eft; atque inde axiomatum et poiitionum rivuli 
in omnes partes funt diftributi. At in interpretandi modo foluto duo interveniunt ex- 
ceffus. Alter, ejufmodi praefupponit in Scfipturis perfeftionem, ut etiam omnis phi- 
lofophia ex earum t'ontibus peti debeat; <&c fi philofophia alia quaevis, res profana efict 
et ethnica. Haec iutemperies in fchola Paracelfi praecipue, nee non apud alios inva- 
luit : initia autem ejus a Rabbinis et Cabaliftis defluxerunt. Verum iftiufmodi ho- 
mines non id affequuntur quod volunt: neque enim honorem, ut putant, Scripturis 
defe'rurit ; fed eafdem potius deprimunt et polluunt. Coelum enim materitatum, et ter- 
rain, qui in verbo Dei quaefiverit (de quo diftum eft; Coelum et terra pertranfibunt, 
verbum auiemmeum non pertranfibit) is fane tranfitoria inter aeternatemere perfequitur. 

' Quemadmodum enim theologiam in philofophia quaerere perinde eft, ac fi vivos 

quaeras 



Cap. I. DE AVGMENTIS SCIENTIARVM. 

quaeras inter mortuos: ita e contra philofophiam in theologia quacrere non aliud eft, 
quam mortuos quaerere inter vivos. Alter autem interpretandi modus (quern pro ex- 
ceffu ftatuhnus) videtur primo intuitu fobrius et caftus; fed tamen et Scripturas ipfas 
dedecorat et plurima eccleliam aflicit detrimento, Is eft (ut verbo dicamus) quando 
Scripturae divinitus infpiratae eodem, quo fcripta humana, explicantur modo. Me- 
miniiie autem oportet, Deo Scripturarum auctori duo ilia patere, quae humana in- 
genia fugiunt : fecreta nimirum cordis, et fucceffiones temporis. Cmamobrem, cum 
Scripturarum diftamina talia lint, ut ad cor fcribantur, et omnium feculorum vicinitu- 
dines comple&antur; cum aeterna et certa pracfciemia omnium haerefmm.contradi- 
cnonum, et ftatus eccleiiae varii et inutabilis, turn in communi, turn in electis fingulis; 
interpretandae non funt folummodo fecundum latitudinem et obvium fenfum loci ; aut 
refpiciendo ad occaiionem, ex qua verba erant prolata; aut praecife ex contextu ver- 
borumpraecedcntiumet fequentium ; aut contemplando fcopum diclaprincipalem; fed 
lie, ut intelligamuscomplecti eas, non folum totaliter aut collective, fed diftributive, 
etiam in claufulis et vocabulis fingulis, innumerosdocTxinae rivulos et venas, ad ec- 
cleiiae fingulas partes, et animas fidelium, irrigandas. Egregie enim obfervatum eft, 
quod refponfa Salvatoris noftri, ad quaeftiones non paucas ex iis, quae proponebantur, 
nonvidentur ad rem, fed quafi impertinentia. Cujus rei caufa duplex eft: altera, quod 
cum cogitationes eorum, qui interrogabant, non ex verbis, ut nos homines folemus, 
fed immediate et ex fefe cognoviffet, ad cogitationes eorum, non ad verba refpondit: 
altera, quod non ad eos folum locutus eft, qui tunc aderant, fed ad nos etiam, qui 
vivimus, et ad omnis aevi ac loci homines, quibus evangelium fuerit praedicandum : 
quod etiam in aliis Scripturae locis obtinet. 

His itaque praelibatis, veniamus ad traftatum eum, quern defiderari ftatuimus. In- 
veniuntur profefto inter Scripta theologica, libri controverfiarum nimio plures; theo- 
logiae e']us, quam diximus pofitivam, mafia ingens: loci communes; tractatus fpe- 
ciales ; cafus conicientiae ; conciones et homiliae; denique prolixi plurimi in libros 
Scripturarum commentarii. Quod defideramus autem eft hujufmodi: colleclio fcilicet 
fuccinchi, fana, etcum judicio, annotationum et obfervationum fuper textus Scriptu- 
rae particulars; neutiquam in locos communes excurrendo, aut controverfias perfe- 
quendo, aut in artis methodum eas redigendo, fed quae plane fparfae fint et nativae. 
lies certe in concionibus doftioribus fe quandoque oftendens, quae ut plurimum non 
perennant; led quae in libros adhuc non coaluit, qui ad pofteros tranfeant. Certe, 
quemadmodum vina, quae fub primam calcationem molliter deiluunt, funt fuaviora, 
quam quae a torculari exprimuntur; quoniam haec ex acino et cute uvae aliquid lapi- 
ant: fimiliter falubres admodum ac fuaves funt doftrinae, quae ex fcripturis leniter 
expreftls emanant, nee ad controverfias aut locos communes trahuntur. Hujufmodi 
tractatum emanationes fcripturarum nominabimus. 



Jam itaque mini videor confecifte globum exiguum orbis intelleciualis, quam potui 

lime; una cum defignatione et defcriptione earum partium, quas induftria et la- 

boribus hominum, aut non conftanter occupatas, aut non fatis excultas, invenio. Ouo 

in opere, ficubi a fententia veterum recefferim, intelligatur hoc factum effe animo pro- 

adiin melius, non innovandi, aut migrandi in aliud. Neque enim mihimetipfi, aut 

argumento, quod in manibus habeo, conftare potui, nifi plane decretum mihi fuiffet 

tm inventis, quantum in me fuerit, addere ; cum tamen non minus optaverim, 

etiam inventa mea ab aliis in pollc. m in hacre aequus fue- 

rim 



«53 



254 DE AVGMENTIS SCIENTI A R V M. Lib. IX. 

rim, vel ex hoc apparet; quod opiniones meas propofuerim ubique nudas etinermes, 
neque alienae libertati, per confutationes pugnaces, praejudicare contenderim. Nam 
in iis, quae rec"te a me pofitafunt, fubeft fpes id futurum, ut fi in prima le&ione emer~ 
gat fcrupulus aut objeftio, at in leftione iterata refponfum fe ultro fit exhibiturum: 
in iis vero, in quibus mihi errare contigit, certus fum nullam a me illatam effe vim 
veritati, per argumenta contentiofa; quorum ea fere eft natura, ut erroribus auftori- 
tatem concilient, refte inventis derogent. Siquidem ex dubitatione error honorem ac- 
quirit; Veritas patitur repulfam. Interim in mentem mihi venit refponfum illudThe- 
miftoclis, qui, cum ex oppido parvo legatus quidam magna nonnulla peroraffet, ho- 
minem perftrinxit; Amice, verba tua civltatem defuierant. Certe objici mihi reftiffi- 
me pofle exiftimo, quod verba mea feculum defiderent : feculum forte integrum ad 
probandum ; complura autem fecula ad perficiendum. Attamen, quoniam etiam res 
quaeque maxime initiis fuis debentur, mihi fatis fuerit, feviffe pofteris et Deo im- 
mortali: cujus Numen fupplex precor, per Filium fuum et Servatorem noftrum, ut 
has, et hifce fimiles, intellectus humani viftimas, religione, tanquam fale, refperfas, 
et gloriae fuae immolatas, propitius accipere dignetur. 



NOVVS 



NOVVS ORBIS SCIENTIARVM, 



S I V E 



DESIDERATA. 



L I B. II. 

ERRORES naturae, live hiftoria prae- 
ter-generationum. 
Yincula naturae, live hiftoria mechanica. 
Hiftoria indu&iva, five hiftoria naturalis 

in ordine ad condendam philofophiam. 
Oculus Polyphemi, five hiftoria literarum. 
Hiftoria ad prophetias. 
Philofophia iecunduni parabolas antiquas. 

L i b. in. 
Philofophia prima, five de axiomatibus 

fcientiarum coramunibus. 
Aftronomia viva. 
Aftrologia fana. 

Continuatio problematum naturalium. 
Piacita antiquorum philofophorum. 
Pars metaphyficae de formis rerum. 

,ia naturalis, five deducKo formarum 

ad opera. 
Inventarium opum humanarum. 
Cdtalogus polychreftorum. 

L I B. IV. 

Triumphi hominis, five de fummitatibus 

naturae humanae. 
Phyfiognomia corporis in mom. 
Narrationes medicinales. 
Anatomia comparata. 

curatione morborum habitorum pro 

mfanabilibus. 
De euthanaiia exteriore. 
;)c nicdicinis authenticis. 

tatio thermarum naturalium. 
Filum medicinale. 
De prolongando curriculo vitae. 
De fubftantia animae fenfibilis. 
De nixibus fpiritus in motu voluntario. 



De differentia perceptionis et fenfus. 
Radix perlpeftivae, five de forma lucis. 

Lib. v. 
Experientia literata, five vcnatio Panis. 
Organum novum. 
Topicae particulares. 
Elenchi idolorum. 
De analogia demonftrationum. 

L I B. VI. 

De notis rerum. 

Grammatica philofophans. 

Traditio lampadis, five methodus ad 

filios. 
De prudentia fermonis privati. 
Colore? boni et mali apparentis, tam fim- 

plicis, quam comparati. 
Antitheta rerum. 
Formulae minores orationum. 

L I B. VII. 

Satira feria, five de interioribus rerum. 
Georgica animi, five de cultura morum. 

L I B. VIII. 

Amanuenfis vitae, five de occafionibus 
fparfis. 

Faber fortunae, five de ambitu vitae. 

Conful paludauis, five de proferendis im- 
perii finibus. 
i juftitiae univerfalis five de fontibus 
juris. 

L I B. IX. 

Sophron, five de legitimo ufu rationis hu- 
manae in divinis. 

Irenaeus, five de gradibus unitatis in civl- 
tate Dei. 

Vtres coeleftes, five emanationes fcriptu- 
rarum. 



Sequitur fecunda pars > \tionms, quae ariem ipfam interpretandi naturam, 

perationis intelleBus exbibet : neque earn ipfam tamen in corpore tracla- 
tus jujli ; Jed tan tin:. n perfummas, in aphorifmos. 



INSTAVRATIONIS 



M A G N A E 



PARS SECVNDA. 



Vol. IV. L 1 



NOVVMORGANVM, 



S I V E 



INDICIA VERA 



D E 



INTERPRETATIONS 



N A T V R A E. 



Ll 2 



SERENISSIMO POTENTISSIMO^VE 

PRINCIPI ac DOMINO NOSTRO 

J A C O B O, 

DEI GRATIA 

Magnae Britanniae, Franciae, et Hiberniae Regi, 

Fidei Defenfori, etc. 



Serenissime, Potentissimeqve Rex, 

POTERIT fortafTe majeftas tua me furti incufare, quod 
tantum temporis, quantum ad haec fufficiat, negotiis tuis 
fuffuratus fim. Non habeo quod dicam. Temporis enim non fit 
reftitutio; nifi forte quod detractum fuerit temporis rebus tuis, id 
memoriae nominis tui et honori feculi tui reponi poilit; fi modo 
haec alicujus fint pretii. Sunt certe prorfus nova; etiam toto ge- 
nere: fed defcripta ex veteri ad mod urn exemplari, mundo fci- 
licet ipfo, et natura rerum et mentis. Ipfe certe (ut ingenue fa- 
tear) foleo aeftimare hoc opus magis pro partu temporis, quam in- 
genii. Illud enim in eo folummodo mirabile eft; initia rei, et 
tantas de iis, quae invaluerunt fufpiciones, alicui in mentem venire 
potuifTe. Caetera non illibenter fequuntur. At verfatur procul- 
dubio cafus (ut loquimur) etquiddam quafi fortuitum, non minus 

in 



3.62 EPISTOLADEDICATIORIA. 

in iis, quae cogitant homines, quani in iis, quae agunt aut loquun- 
tur. Verum hunc cafum (de quo loquor) ita intelligi volo, ut fi 
quid in his, quae affero, fit boni, id immenfae mifericordiae et 
bonitati divinae, et felicitati temporum tuorum tribuatur: cui et 
vivus integerrimo affedlu fervivi, et mortuus fortafle id effecero, 
ut ilia pofteritati, nova hac accenfa face in philofophiae tenebris, 
praelucere poilint. Merito autem temporibus regis omnium 
iapientifTimi et doctiilimi rege7ieratio ifta et injlauratio fcientia- 
rum debetur. Supereft petitio, majeftate tua non indigna ; et 
maxime omnium faciens ad id quod agitur: ea eft, ut quando 
Salomonem in plurimis referas, judiciorum gravitate, regno pa- 
cifico, cordis latitudine, librorum denique, quos compofuifti, no- 
bili varietate: etiam hoc ad ejufdem regis exemplum addas, ut cu- 
res hiftoriam naturalem et experimentalem, veram et feveram 
(miflis philologicis) et quae in ordine ad condendam philofophi- 
am, denique qualem fuo loco defcribemus; congeri et perfici: ut 
tandem poft tot mundi aetates, philofophiae et fcientiae non iint 
amplius penfiles et aereae, fed folidis experientiae omnigenae, ejuf- 
demque bene peniitatae, nitantur fundamentis. Equidem Orga- 
num praebui : verum materies a rebus iplis petenda eft. Deus 
Opt. Max. majeftatem tuam diu fervet incolumem. 

Serenisslmae Majestati tvae 

Servus devindliftimus, 

et devotiffimus, 



pRANCISCVS VERVLAM> 
CANCELLARIVS. 



P R A E F A T I O. 



OVI de natura, tanqtlam de re explorata, pronuntiare aufi funt, five hoc ex animi 
fiducia fecerint, live ambitiofe et more profeflbrio; maximis illi philofophiam 
et fcientias detriments aftccere. Vt enim ad fidem faciendam validi, ita etiam 
ad inquifitionem extinguendam et abru.npendam efficaces fuerunt : neque virtute pro- 
pria tantum profuerunt, quantum in hoc nocuerunt, quod aliorum virtutem corrupe- 
rint et perdiderint. Qui autem contrariam huic viam ingreffi funt, atque nihil prorfus 
fciri poffe afferuerunt, five ex fophiftarum veterum odio, five ex animi flu&uatione, 
aut etiam ex quadam doflrinae copia, in hanc opinionem delapfi fint, certe non contem- 
nendas ejus rationes adduxerunt; veruntamen nee a veris initiis fententiam fuamde- 
rivarunt, et, fludio quodam atque a'.leftatione prove&i, prorfus modum excefferunt. 
At antiquiorcs ex Graecis (quorum fcripta perierunt) inter pronunciandi ja&antiam et 
acatalepiiae defperationem prudentius fe fuftinuerunt : atque de inquifitionis difEcul- 
tate, et rerum obfeuritate, faepius querimonias et indignationes mifcentes, et veluti frae- 
num mordentes, tamen propofitum urgere, atque naturae fe immifcere non deftite- 
runt : confentaneum (ut videtur) exiitimantes, hoc ipfum (videlicet utrum aliquid fciri 
poffit) non difputare fed experiri: et tamen illi ipli, impetu tantum intelleftus uii, 
regulam non adhibuerunt, fed omnia in acri meditatione et mentis volutatione et agita- 
tione perpetua pofuerunt. 

Noftra autem ratio, ut opere ardua, ita diftu facilis eft. Ea enim eft, ut certitu- 

dinis gradus conftituamus, fenfum per reduchonem quandam tueamur, fed mentis 

opus, quod fenfum fubfequitur, plerunque rejiciamus; novam autem et certam viam, 

ab ipfis fenfuum perceptionibus, menti aperiamus et muniamus. Atque hoc procul- 

dubio viderunt et illi, qui tantas diale&icae partes tribuerunt. Ex quo liquet, illos 

intelleftui adminicula quaefiviffe, mentis autem proceffum nativum et fponte moven- 

tem, fufpe£tum habuiffe. Sed ferum plane rebus perditis hoc adhibetur remedium ; 

poftquam mens ex quotidiana vitae confuetudine, et auditionibus, et doftrinis inqui- 

natis occupata, et vaniffimis idolis obfefla fuerit. Itaque ars ilia dialefticae, fero (ut 

diximus) cavens, neque rem ullomodo reftituens, ad errores potius figendos, quam ad 

veritatem aperiendam valuit. Reftat unica falus ac fanitas, ut opus mentis univerfum 

de integro refumatur ; ac mens, jam ab ipfo principio, nullo modo fibi permittatur, led 

perpetuo regatur ; ac res, veluti per machinas, conficiatur. Sane fi homines opera 

mechanica nudis manibus, abfque inftrumentorum vi et ope, aggrefli eflent, quemad- 

modum opera intelle&ualia nudis fere mentis viribus tractare non dubitarunt : parvae 

admodum fuifientres, quas movere et vincere potuiffent, licet operas enixas, atque etiam 

conjun&as praeftkiflent. Atque fi paulifper morari, atque in hoc ipfum exemplum, 

veluti in fpeculum, intueri velimus ; exquiramus (fi placet) fi forte obelifcus aliquis, 

magnitudine infignis, ad triumphi vel hujufmodi magnificentiae decus transferendus 

effet, atque id homines nudis manibus aggrederentur, annon hoc magnae cujufdam 

efie 



,6 2 P R A E F A T I O. 

ede dementiae, fpeftator quifpiam rei fobrius fateretur? Quod fi numerum augerent 
operariorum, atque hoc modo fe valere poffe confiderent, annon tanto magis? Sin 
autem delettum quendam adhibere vellent, atque imbecilliores feparare, et robuftis 
tantum et vigeutibus uti, atque hinc faltem fe voti compotes fore fperarent, annon 
adhuc eos iiapenfius delirare diceret? Quia etiam fi, hoc ipfo non content!, artem tan- 
dem athleticam confulere ftatuerent, ac omnes deinceps manibus, et lacertis et ner- 
vis, ex arte bene unftis et medicatis adefle juberent, annon prorfus eos dare operam, 
ut cum ratione quadam et prudentia infanirent, clamaret ? Atque homines tamen 
i'unili malefano impetu, et confpiratione inutili, feruntur in intellectualibus; dum ab 
ingeniorum vel mukitudine et confenfu, vel excellentia et acumine, magna fperant ; 
aut etiam dialectica (quae quaedam athletica cenferi poffit) mentis nervos roborant ; fed 
interim, licet tanto itudio et conatu (ii quis vere judicaverit) intellectum nudum ap- 
plicare non definunt. Manifeftiflimum autem eft, in omni opere magno, quod manus 
hominis praeftat, line initrumentis et machinis, vires nee fmgulorum intendi, nee om- 
nium coire poffe. 

Itaque ex his quae diximus praemiffis, ftatuimus duas effe res, de quibus homines 
plane monitos volumus, ne forte illae eos fugiant aut praetereant. Chiarum prima 
hujufmodi eft; fieri fato quodam (ut exiltimamus) bono, ad extinguendas et depellen- 
das contradiftiones et tumores animorum, ut et veteribus honor et reverentia inta<Sra 
et imminuta maneant, et nos deftinata perficere, et tamen modeftiae noftrae fruftum 
percipere poflimus. Nam nos, fi .profiteamur nos meliora afferre, quam antiqui, ean- 
dem quam 111 I viam ingreffi ; nulla verborum arte efficere poirnnus, quin inducatur 
quaedam ingenii, vel excellentiae, vel facultatis comparatio five contentio; non ea qui- 
dem illicita aut nova; (quidni e.nim poflimus, pro jure noftro, neque eo ipfo alio, quam 
omnium, 11 quid apud eos non recte inventum aut politum fit, reprehendere aut no- 
tare ?) fed tamen utcunque jufta aut permilla; nihilominus impar fortaffe fuiffet ea 
ipfa contentio, ob virium nollrarum modum. Verum quum per nos illud agatur, ut 
alia omnino via intelleftui aperiatur, illis intentata et incognita, commutata jam ratio 
eft; ceffant ftudium et partes; nofque indicis tantummodo perfonam fuitinemus; 
.quod rnediocris certe elt auftoritatis, et fortunae cujufdam potius, quam facultatis 
ct excelL'ntiae. Atque haec moniti fpecies ad perfonas pertinet, altera ad res 
ipfas. 

Nos fiquidem de deturbanda ea, quae nunc floret, philofophia, aut fi quae alia fit, 
aut erit, hac emendatior aut auftior, minime laboramus. Neque enim ofheimus, quin 
philofophia ilta recepta et aliae id genus, difputationes alant, fermones ornent, ad pro- 
felforia munera et vitae civilis compendia adhibeantur et valeant. C^uin etiam aperte 
iignificamus et declaramus, earn quam nos adducimus philofophiam, ad iftas res admo- 
dum utilcm non futuram. Non praefto eft; neque in tranfitu capitur; neque ex 
praenotionibus intelleftui blanditur; neque ad vulgi captum, nili per utilitatem et 
efTedra defcendet. 

Sint itaque (quod felix fauftumque fit utrique parti) duae do&rinarum emanationes, 
ac duae difpenfationes ; duae fimiliter contemplantium five philofophantium tribus ac 
veluti cognationes ; atque illae neutiquam inter fe inimicae aut alienae, fed foederatae 
et mutuis auxiliis devinctae : lit denique alia fcientias colendi, alia inveniendi ratio. 
Atque quibus prima potior et acceptior eft, ob feftinationem, vel vitae civilis rationes, 
•vel quod illam alteram ob mentis infirmitatem, capere et complecti non poffint (id 
quod longe plurimis accidere necefTe eft) optamus, ut iis feliciter et ex voto fuccedat 
quod aguut ; atque ut quod fequuntur teneant. (>iiod fi cui mortalium cordi et curae 
4 lit, 



PRAEFATIO. 

fit, non tantum inventis haerere, atque iis uti, fed ad ulteriora penetrare ; atque non 
difputando adverfarium, fed opere naturam vincere ; denique non belle et probabili- 
ter opinari, fed certo et ofteniive fclre; tales, tanquam veri fcientiarum filii, nobis (fi 
videbitur) fe adjungant; ut omiffis naturae atriis, quae infiniti contrivcrunt, aditus 
aliquando ad interiora patcfiat. Atque ut melius intelligamur, utque illud ipfum, 
quod volumus, c.k nominibus impofitis magis familiariter occurrat ; altera ratio, five 
via. Anticrpatio mentis ; altera Interpret at io naturae, a nobis appellari confuevit. 

Eft etiam quod petendum videtur. Nos certe cogitationem fufcepimus, ct curam 
adhibuimus, ut quae a nobis proponentur, non taptum vera effent, fed etiam ad ani- 
mos hominum (licet miris modis occupatos et interclufos) non incommode aut afpere 
accederent. Veruntamen aequum eft:, ut ab hominibus impetremus (in tanta prae- 
fertim do&rinarum et fcientiarum reftauratione, ut qui dc hifce noftris aliquid, five ex 
fenfu proprio, five ex aufloritatum turba, five ex demonftrationum formis (quae nunc 
tanquam leges quaedam judiciales invaluerunt) ftatuere aut exiftimare velit ; ne id in 
tr.mtitu, et velut aliud agendo, facere fe poffe fperct ; fed ut rem pernofcat; noftram, 
quam defcribimus et munimus, viam ipfe paulatim tentet ; fubtilitati rerum, quae in 
experientia fignata eft, afTucfcat ; pravos denique, atque alte haerentes mentis habi- 
tus, tempeftivaet quafi legitima mora, cprrigat ; atque turn dernum (ii placuerit) pofl- 
quam in poteflate fua efle coeperit, judicio luo utatur. 



:6 5 



Vol. IV. M ra txriia- 



Partis Secundae Sumtna, 

D I G E S T A I N 

APHORISMOS. 

APHORISM! 

De Interpretatione Naturae, et Regno Hominis. 



Aphorism vs I. 

HOMO, naturae minifter et interpres, tantum facit et intelligit, quantum, de na- 
turae ordine, revel mente obfervaverit; nee amplius fcit, autpoteft. 

Nec manus nuda, nee intelle&us fibi permiflus, multum valet; inftrumentis et auxi- 
liis res perficitur ; quibus opus eft non minus ad intelleftum, quam ad manum. At- 
que ut inftrumenta manus motum aut cient aut regunt; ita et inftrumenta mentis, in- 
tellects aut fu^gerunt aut cavent. 

III. 
Scientia et potentia humana in idem coincidunt, quia ignoratio caufae deftituit 
effeftum. Natura enim non nifi parendo vincitur: etquod in contemplatione inftar 
caufae eft ; id in operatione inftar regulae eft. 

IV. 
Ad opera nil aliud poteft homo, quam ut corpora naturalia admoveat et amoveat : 
reliqua natura intus tranfigit. 

V, 
Solent fe immifcere naturae (quoad opera) mechanicus; mathematicus, medicus, 
alchemifta, et magus : fed omnes (ut nunc funt res) conatu levi, fucceftu tenui. 

VI. 
Insanvm quiddam effet, et in fe contrarium, exiftimare ea, quae adhuc nunquam 
•fafta funt, fieri poffe niii per raodos adhuc nunquam tentatos. 

VII. 
Generations mentis et manus numerofae admodum videntur in libris et opificiis. 
Sed omnis ifta varietas fita eft in fubtilitate eximia et derivationibus paucarum rerum, 
■quae innotuerunt; non innumerc axiomatum. 

viil 

Etiam opera, quae jam inventa funt* cafui debentur et experientiae, magis quam 
fcientiis : fcientiae enim, quas nunc habemus, nihil aliud funt, quam quaedam con- 

cinnationcs 



Lie. I. N O V V M O R G A N V M. 267 

cinnationes rerum antea inventarum; non modi inveniendi, am defignationes novorum 
eperum. 

IX. 
Cavsa vero et radix fere omnium malorum in fcientiis ea una eft; quod dum mentis 
humanae vires fallb miramur et extollimus, vera ejus auxilia non quaeramus. 

X. 
Svbtil'tas naturae fubtilitatem fenfus et intelleclus multis partibus fuperat; ut 
pulchrae illae meditationes, et fpeculationes humanae, et caufationes, res malefana 
lint, nifi quod non adiit qui advertat. 

XL 
Sicvt fcientiae, quae nunc habentur, inutiles funt ad inventionem operum; ita et 
logica, quae nunc habetur, inutilis eft ad inventionem fcientiarum, 

XII. 
LoGiCA,quae in ufu eft, adrerrores (qui in notionibus vulgaribus fundantur) ftabili- 
endos et figendos valet, potius quam ad inquilitionem veritatis; ut magis damnofa lit, 
quam utilis. 

XIII. 
Syllogismvs ad principia fcientiarum non adliibetur, ad media axiojnata fruftra 
adhibetur, cum lit fubtilitati naturae longe impar : affenfum itaque conftringit, 
non res. 

XIV. 
Syllogismvs ex propofmonibus conftat, propofitiones ex verbis, verba notionum 
tefferae funt. Itaque fi notiones ipfae (id quod bafis rei eft) confufae fint, et temere 
a rebus abftraftae; nihil in iis, quae fuperftruuntur, eft firmitudinis : itaque fpes eft 
una in induclions vera.. 

XV. 
Is notionibus nil fani eft, nee in logicis, nee in phyficis; non fubftanti 'a, non quail' 
tas, agere, pad, ipfum ejfe, bonae notiones funt; multo minus grave, leve, den/tun, 
t we, humidum, Jiccum, genera tio, corrupt 10, attrahere, fugare, element um, materiae, 
forma, et id genus; fed omnes phantafticae et male terminatae. 

XVI. 
Notioses infimarum fpecierum, honunis, cams, columbae, et prehenfionum imme- 
diatarum fenfus, calidi, frig'id'i, alb'i, nigr'i, non fallunt magnopere ; quae tamen ipfae 
a fluxu materiae et commiihone rerum quandoque confunduntur ; reliquae omnes (qui- 
bus homines hactenus ufi funt) aberrationes funt, nee debitis modis a rebus abftra&ae 
et excitatae. 

XVII. 
Nec minor eft libido et aberratio in conftiruendisaxiomatibus, quam in notk> - 
nibus abftrahendis ; idque in iplis principiis, quae ab indu&ione vulgari pendent. 
At multo major eft in axiomatibus, et propolitionibus inferioribus, quae educit.fyl- 
logifmus, 

xvm. 

Qvae adhuc inventa funt in fcientiis, ea hujufmodi funt, ut notionibus vulgaribus 
fere fubjaceant: ut vero ad interiora et remotiora naturae penetretur, necefle eft ut 
tam notiones, quam axiomata, magis certa et munita via a rebus abltrahantur; atque 
omnino melior et certior intelle&us adoperatio in ufurri veniat. 

jSI m 2 XIX. 



2 63 NOVVMORGANVM. Lib. I. 

XIX. 
Dvae viae funt, atque effe pofTunt, ad inquirendam et inveniendara veritatem. Al- 
tera a fenfu et particularibus advolat ad axiomata maxime generalia, atque ex iis prin- 
cipiis eorumque immota veritate judicat et invenit axiomata media: atque haec via 
in ufu eft. Altera a fenfu et particularibus excitat axiomata, afcendendo continenter 
et gradatim, ut ultimo loco perveniatur ad maxime generalia ; quae via vera eft, fed 
intentata. 

XX. 
Eandem ingreditur viam (priorem fcilicet) intelle&us fibi permifTus, quam facitex 
ordine dialefticae. Geftit enim mens exilire ad magis generalia, ut acquiefcat: et poll 
parvam moram faftidit experientiam : fed haec mala demum aufta funt a dialeftica ob 
pompas diiputationum. 

XXI. 
Intellectvs fibi permifTus, in ingenio fobrio et patiente et gravi (praefertim fi a 
do&rinis receptis non impediatur) tentat nonnihil illam alteram viam, quae refta eft, 
fed exiguo profectu ; cum intellects, nifiregatur et juvetur, res inaequalis fit, et om- 
nino inhabilis ad fuperandam rerum obfcuritatem. 

XXII. 
Vtraqye via orditur a fenfu et particularibus, et acquiefcit in maxime generalibus : 
fed immenfum quiddam difcrepant; cum altera perftringat tantum experientiam et 
particularia cuiiirn ; altera in iis rite et ordine verfetur; altera rurfus jam a principio 
conftituat generalia quaedam abftracla, et inutilia; altera gradatim exurgat ad ea quae 
revera naturae funt notiora. 

XXIII. 
Non leve quiddam intereft inter humanae mentis idola, et divinae mentis ideas, 
hoc eft, inter placita quaedam inania, et veras fignaturas atque imprefliones facias ia 
creaturis, prout inveniuntur. 

XXIV. 
Nvllo modo fieri poteft, ut axiomata per argumentationem conftituta ad inven- 
tionem novorum operum valeant; quia fubtilitas naturae fubtilitatem argumentandi 
multis partibus fuperat. Sed axiomata, a particularibus rite et ordine abftrafta, no- 
va particularia rurfus facile indicant, et defignant; itaque fcientias reddunt a&ivas. 

XXV. 
Axiomata, quae in ufu funt, ex tenui et manipulari experientia, et paucis particu- 
laribus, quae ut plurimum occurrunt, fiuxere; et funt fere ad menfuram eorum facta 
et extenfa : ut nil mirum fit, fi ad nova particularia non ducant. Quod fi forte in- 
ftantia aliqua, non prius animadverfa aut cognita, fe offerat, axioma diftinftione ali- 
qua frivola falvatur, ubi emendari ipfum verius foret. 

XXVI. 
Rationem humanam, qua utimur ad naturam, anticipationes naturae (quia res te- 
meraria eft et praematura) at illam rationem quae debitis modis elicitur a rebus, In- 
terpret at ioncm naturae, docendi gratia, vocare confuevimus. 

XXVII. 
Anticipatlones fatis firmae funt ad confenfum; quandoquidem, fi homines etiam infa- 
nirent ad unum modum et conformiter, illi fatis bene inter fe congruere poflent. 

XXVIII. 
Q\'iNlonge validiores funt ad fubeundum afienfum anticipatlones, quam interpreta- 
tioues; quia ex paucis collectae, iifque maxime quae familiariter occurrunt, intelle- 

ftum 



Lie. I. NOVVM O 11 G A N V M z 6 9 

c~tum ftatim perftringunt, ct phantafiam implent; ubi contra, interpn ■ , ex re' 

admodum varlis et multum diitantibus fparfira colleftae, intelle&um fubito percutere 
non poffunt ; ut needle fit eas, quoad opiniones duras et abfonas, fere inllar myfterio- 
rum fidei yideri. 

XXIX. 
In fcientiis, quae in opinionibus et placitis fundatae funt, bonus eft ufus ant'icipa- 
:i et dialeclicae ; quando opus eft affenfum fubjugare, non res. 

XXX. 
.. fi omnia omnium aetatum ingenia coierint, etlabores contulerint et tranfmi- 
:u, progreffus magnus fieri poterit in fcientiis per anticipationes : quia errores ra- 
dicales, et in prima digeftione mentis, ab excellentia functionum et remediorum fe- 
quentium non curantur. 

XXXI. 
Fry st r a magnum expeftatur augmentum in fcientiis ex fuperinduftione et infi- 
tione novorum fuper Vetera'; fed inftauratio facienda eft ab imis fundamentis, nili 
libeat perpetuo circumvolvi in orbem, cum cxili et quail eontemnendo progreffu. 

XXXII. 
Antiq.vis auftoribus fuus conftat honos, atque adeo omnibus; quia non ingeni- 
orum aut facultatum inducitur comparatio, fed viae : nofque non judicis, fed indicis 
perfonam fuftinemus. 

XXXIII. 
Nvllvm (dicendum enim eft aperte) recte fieri poteft judicium nee de via noftra, 
nee de iis quae lecundum earn inventa funt, per anticipationes (rationem fcilicet quae 
in ufu eft) quia non poftulandum eft ut ejus rei judicio ftetur, quae ipfa in judicium 
vocatur. 

XXXIV. 
Neqve etiam tradendi aut explicandi ea, quae adducimus, facilis eft ratio; quia, 
quae in fe nova funt, intelligentur tamen ex analogia veterum. 

XXXV. 
Dixit Borgia de expeditione Gallorum in Italiam, eos venifTe cum creta in mani- 
bus, ut diverforia notarent, non cum armis, ut perrumperent : Itidera et noftra ratio 
eft; ut doctrina noftra animos idoneos et capaces fubintret: confutationum enim nul- 
lus eft ufus, ubi de principiis et iplis notionibus, atque etiam de formis demonftrationum 
diflentimus. 

XXXVI 
Restat vero nobis modus tradendi unus et fimplex, ut homines ad ipfa particula- 
ria et eorum feries et ordines adducamus ; et ut illi rurfus imperent fibi ad tempus ab- 
negationem notionum, et cum rebus ipfis confuefcere incipiant. 

XXXVII. 
Ratio eorum, qui acatalepfiam tenuerunt, et via noftra, initiis fuis quodammodo 
confemiunt; exitu immenfum disjunguntur et opponuntur. Illi enim nihil fciri poffe 
fimpliciter aflerunt ; nos, non multum fciri poffe in narura, ea, quae nunc in ufu eft, 
via : verum illi exinde auftoritatem fenfus et intellectus deftruunt; nos auxilia iifdem 
excogitamus et fubminiftramus. 

XXXVIIL 
Idola et notiones falfae, quae intelleftum humanum jam occuparunt, atque in eo 
alte haerent, non folum mentes hominum ita oblident, ut veritati aditus difficilis pateat; 
fed etiam dato et conceflb aditu, ilia rurfus in ipfa inftauratione.fcientiarum occurrent, 

et 



2"0 



NOVVMORGANVM. Lib. I. 

ct molefta erunt; nifi homines praemoniti, adverfus ea fe, quantum fieri poteft, 
muniant. 

XXXIX. 
Qvatvor funt genera idolorum, quaementes humanas obfident. lis (docendi gra- 
tia) nomina impofiumus, ut primum genus, idc/a tribus; fecundum, idola fpccus; ter- 
tium, idol a fori; quartum, idola theatri, vocentur. 

XL. 
Excitatio notionum et axiomatum per induclioncm veram, eft certe proprium re- 
medium ad idola arcenda et fummovenda ; fed tamen indicatio idolorum magni eft ufus. 
Doftrina enim de idolis fimiliter fe habet ad interpretationem naturae, ficut doftrina de 
fophifticis elenchis ad dialefticam vulgarem. 

XLI. 
Idola tribus funt fundata in ipfa natura humana, atque in ipfa tribu feu gente 
hominum. Falfo enim afferitur, fenfum humanum effe menfuram rerum ; quin 
contra, omnes perceptiones, tarn fenfus quam mentis, funt ex analogia hominis, non 
ex analogia univerfi. Eftque intellects humanus inftar fpeculi inaequalis ad radios 
rerum, qui fuam naturam naturae rerum immifcet, eamque diftorquet et inficit. 

XLII. 
Idola fpecus funt idola hominis individui. Habet enim unufquifque (praeter aberra- 
tiones naturae huinanae in genere) fpecum five cavernam quandam individuam, quae 
lumen naturae frangit et corrumpit; vel propter naturam cujufque propriam et fingu- 
larem; vel propter educationem et converfationem cum aliis; vel propter leftionem 
librorum, et au&oritates eorum quos quifque colit et miratur ; vel propter dhTerentias 
impreffionum, prout occurrunt in animo praeoccupato et praedifpofito, aut in animo 
aequo et fedato, vel ejufmodi ; ut plane fpiritus humanus (prout difponitur in ho- 
minibus fingulis) ft res varia, et omnino perturbata, et quafi fortuita. Vnde bene 
Heraclitus, homines fcientias quaerere in minoribus raundis, et non in majore five 
communi. 

XLIII. 
Svnt etiam idola tanquam ex contractu et focietate human! generis ad invicem, 
quae idola fori, propter hominum commercium et confortium, appellamus. Homines 
enim per fermones fociantur ; at verba ex captu vulgi imponuntur. Itaque mala et 
inepta verborum impoiitio miris modis intelleftum obfidet. Neque definitiones aut 
explicationes, quibus homines dotti fe munire et vindicare in nonnullis confueve- 
runt, rem ullo modo reftituunt. Sed verba plane vim faciunt intelleclui, et om- 
nia turbant ; et homines ad inanes et innumeras controverfias et commenta dedu- 
cunt. 

XLIV. 
Svnt denique idola, quae immigrarunt in animos hominum ex diverfis dogmatibus 
philofophiarum, ac etiam ex perverfislegibus demonftrationum ; quae idola theatri no- 
minamus ; quia quot philofophiae receptae aut inventae funt, tot fabulas produclas et 
aftas cenfemus, quae mundos effecerunt fi&itios et fcenicos. Neque de his quae jam 
habentur, aut etiam de veteribus philofophiis et feftis tantum loquimur, cum complu- 
res aliae ejufmodi fabulae componi et concinnari poffint; quandoquidem errorum pror- 
fus diverforum caufae fint nihilominus fere communes. Neque rurfus de philofophiis 
univerfalibus tantum hoc intelligimus, fed etiam de principiis et axiomatibus complu- 
ribus fcientiarum, quae ex traditione et fide et negle&u invaluerunt. Verun> de fin- 
gulis iitis generibus idolorum fulius et diftinctius dicendum eft, ut intelle&ui humano 
cautam fit. 

2 XLV. 



Lib. L ' NOVVM ORGANVM, 

XLV. 
Intellectvs humanus ex proprictate fua facile fupponit majorem ordinem et 
acqualitatem, in rebus, quam invenit: et cum multa fint in natura monodica et plena 
imparitatis, tamen affingit parallela, et correfpondentia, et relativa, quae non funt. 
Hinc commenta ilia, In coelejlibus omnia moveri per circulos perfeclos, lineis fpiralibus ct 
draconibus (nill nomine tenus) prorfus rcj eclis. Hinc elementum ignis cum orbe fuo 
introduftum eft ad conftituendam quaternionem cum reliquis tribus, quae fubjiciuntur 
fenfui. Etiam dementis (quae vocant) imponitur ad placitum, decupla proportio ex- 
ceflus, in raritate ad invicem ; et hujufmodi fomnia. Neque vanitas ilta tantum valet 
in dogmatibus, verum etiam in notionibus fimplicibus. 

XLVI. 

Intellectvs humanus in iis quae femel placuerunt (aut quia recepta funt et cre- 
dita, aut quia delechmt) alia etiam omnia trahit ad fuffragationem et confenfum cum 
illis : et licet major fit inftantiarum vis et copia, quae occurrunt in contrarinm ; tamen 
eas aut non obfervat, aut contemnit, aut diftinguendo fummovet et rejicit, non line 
magno et perniciofo praejudicio, quo prioribus illis fyllepfibus auQorkas maneat in- 
violata. Itaque rede refpondit ille, qui cum fufpenfa tabula in templo ei monftrare- 
tur eorum, qui vota folverant, quod naufragii periculo elapfi fint, atque jnterrogando 
premerctur, anne turn quidem deorum numen agnofceret: quaefivit denuo, At ubijinl 
illl depidi qui pofl vota mmcupata perierint? Eadem ratio eft fere omnis fuperftitionis, 
ut in aftrologicis, in fomniis, ominibus, nemefibus, et hujufmodi ; in quibus homines, 
delectati hujufmodi; vanitatibus, advertunt eventus ubi implentur ; aft ubi fallunt 
(licet multo frequentius) tamen negligunt et praetereunt. At longe fubtilius ferpit 
hoc malum in philofophiis et fcientiis ; in quibus quod femel placuit, reliqua (licet 
multo firmiora et potiora) inficit, et in ordinem redigit. Quinetiam licet abfuerit ea, 
quam diximus, delectatio et vanitas, is tamen humano intelleclui error eft proprius et 
perpetuus, ut magis moveatur et excitetur affirmativis, quam negativis; cum rite ct 
ordine aequum fe utrique praebere debeat; quin contra, in omni axiomate vero con- 
itituendo, major eft vis inftantiae negativae. 

XLV1I. 

Intellectvs humanus illis, quae fimul et fubito mentemferire et fubire poflunt, 
maxime movetur ; a quibus phantafia impleri et inflari confuevit ; reliqua vero modo 
quodam, licet imperceptibili, ita fe habere fingit et fupponit, quomodo fe habent 
pauca ilia quibus mens obfidetur ; ad ilium vero tranfeurium ad inltantias remotas et 
heterogencas, per quas axiomata tanquam igne probantur, tardus omnino intellects 
eft, et inhabilis, nil- hoc illi per duras leges et violentum imperium imponatur. 

XLV1II. 

Gliscit intelleftus humanus, neque conliftere aut acquiefcere potis eft, fed ulte- 
rius petit ; at fruftra. Itaque incogitabile eft ut lit aliquid extremum aut extimum 
mundi, fed femper quail neceiTario occurrit ut fit aliquid ulterius; Neque rurfus co- 
gitari potelt quomodo aeternitas defluxerit ad hunc diem; cum diltinctio ilia, quae 
recipi confuevit, quod lit infinitum a parte ante, et a parte pofl, nullo modo conftarc 
poiht ; quia inde lequeretur, quod fit uniira infinitum alio infinito majus, atque ut 
confumatur infinitum, et vergat ad finitum. Similis elt fubtilitas de lineis femper 
divifibilibus, ex impotentiacogitationis. At majore cum pernicie intervenit haec im- 
potentia mentis in inventione caufarum : nam cum maxime univerfalia in natura pofi- 
tiva eile debeant, quemadmodum inveniumur, neque funt revera caufabilia : tamen 

intellectus. 



N V V M ORGA N V M. Lib. I. 

intellectus humanus, nefcius acquiefcere, adhuc appetit notiora. Turn vero, ad ul- 
teriora tendens, ad proximiora recidit, videlicet ad caufas finales; quae funt plane ex 
natura hominis, potiusquam univerfi: atque ex hoc fonte philolbphiam miris modis cor- 
vuperunt. Eft autem aeque imperiti et leviter philofophantis, in maxime univerfali- 
bus caufam requirere, ac in fubordinatis et fubalternis caufam non defiderare. 

XLIX. 
Intellectvs humanus lurainis ficci non eft ; fed reccipit infufionem a voluntate et 
affectibus; id quod generat ad quod vult fcientlas : quod enim mavult homo verum 
effe, id potius credit. Rejicit itaque difficilia, ob inquirendi impatientiam ; fobria, 
quia coarftant fpem; ahiora naturae, propter fuperititionem; lumen experientiae, 
propter arrogantiam et faftum, ne videatur mens verfari in vilibus et fluxis; paradoxa, 
propter opinionem vulgi; denique innumeris modis, iifque interdum imperceptibilibus, 
affeftus intellectum imbuit et inficit. 

L. 

At longe maximum impedimentum et aberratio intellettus humani provenit a ftu- 
pore incompetentia et fallaciis fenfuum ; ut ea, quae fenfum feriunt, illis, quae fen- 
fum immediate non feriunt, licet potioribus, praeponderent. Itaque contemplatio 
fere definit cumafpectu; adeo ut rerum inviiibilium exigua am nulla fit obfervatio. 
Itaque omnis operatio fpirituum in corporibus tangibilibus incluforum latet, et homi- 
nes fugit. Omnis etiam fubtilior meta-fchematifmus in partibus rerum craihorum 
(quam vulgo alterationem vocant, cum fit revera latio per minima) latet fimiliter : et 
tamen nifi duo ifta, quae diximus explorata fuerint et in lucem produ&a, nihil magni 
fieri poteft in natura quoad opera. Rurfus ipfa natura aeris communis et corporum 
omnium, quae aerem tenuitate fuperant (quae plurima funt) fere incognita eft. Senfus 
enim per fe res infirma eft et aberrans; neque organa ad amplificandos fenfus aut acu- 
endos multum valent; fed omnis verior interpretatio naturae conficitur per inftantias, 
et experimenta idonea et appofita; ubi fenfus de experimento tantum, experimentum 
de natura et re ipfajudicat. 

LI. 

Intellectvs humanus fertur ad abftracta propter naturampropriam; atque ea, 
quae fiuxa funt, finget efie conftantia. Melius autem eft naturam lecare, quam abftra- 
h-ere; id qnod Democriti fchola fecit, quae magis penetravitin naturam quam reliquae. 
Materia potius confiderari debet, et ejus fchematifini et meta-fchematifmi, atque aclus 
purus, et lex actus five moms ; formae enim commenta animi humani funt, nifi libeat 
leges illas aftus formas appellare. 

LII. 

Hvjvsmodi itaque funt idol a quae vocamus idola tfibus; quaeortumhabent autex 
aequalitate fubftantiae fpiritus humani ; aut ex praeoccupatione ejus; aut ab anguftiis 
ejus; aut ab inquieto motu ejus; aut ab infuiione affeftuum; aut ab incompetentia 
fenfuum; aut ab impreffionis modo. 

LIII. 

Idola ff ecus ortum habent ex propria cujufque natura et animi et corporis; atque 
etiam ex educatione, et confuetudine, et fortuitis. Quod genus, licet fit varium et 
multiplex, tamen ^ea proponemus, in quibus maxima cautio eft, quaeque plurimum 
a alent ad polluendum intelleftum ne fit purus. 

LIV. 

Adamant homines fcientias et contemplationes particulates; aut quia au&ores et 
inventores fe earum credunt ; aut quia plurimum in illis operae pofuerunt, iifque ma- 
xime 



Lib. I. KOVVM ORGAN V M. 

xime affueverunr. Hujufmodi vero homines, fi ad philofophiam ct contenjplationes 
tmiverfales fe contulerint, illas ex prioribus phantafiis detorquent et corrumpunt ; id 
quod maxime confpicuum cernitur in Ariftotele, qui naturalem fuam philofophiam 
logicae fbac prorfus mancipavit, uteam fere inutilcm ct cootentiofam reddiderit. Che- 
micorum autem genus, ex paucis experimentis fornacis, philoibphiam conftituerunt 
phantafticam, ct ad pauca fpc&antem: quinetiam Gilbertus, pollquam in contempla- 
rionibus magnetis fe laboriofiflimc exercuiffet, confinxit ftatim philofophiam conienca- 
neam rci apud ipfum praepollenti. 

LV. 
Maximvm et velut radicale difcrimen ingeniorum, quoad philofophiam etfeientias, 
illud eft ; quod alia ingenia Out fortiora et aptiora ad notandas return differentias; alia, 
ad notandas f erum fimilitudines. Ingenia enim conllantia et acuta figere contempla- 
tiones, et morari, et haerere in omni fubtilitate differentiarum poffunt: ingenia autem 
fublimia et difcurfiva ctiam tenuiffimas ct catholicas rerum fimilitudines et agnoicunc 
et componunt: utrumque autem ingenium facile labitur in exceffum, prenfando aut 
gradus rerum, axit umbras. 

lvi. 

RF.rERivNTVR ingenia aliainadmirationcmantiquitatis, alia in amoremet amplexum 
novitatis eftufa ; pauca vero ejus temperamenti funt, ut modum tenere polfint, quin 
aut quae refte pofita funt ab antiquis convellant, aut ea contemnant quae recle affe- 
runtur a novis. Hoc vero magno fcientiarum et philofophiac detrimento fit, quum 
ftudia potius fint antiquitatis ct novitatis, quam judicia: Veritas autem non a felicitate 
remporis alicujus, quae res varia eft ; fed a lumine naturae et experientiae, quod aeter- 
num eft, petenda eft. Itaque abneganda funt ifta ftudia ; ct videndum, ne intelle&us 
ab illis ad confenfum abripiatur. 

LVII. 

Coxtemplationes naturae et corporum in fimplicitate faa intelleclrum frangunt 
et comminuunt : contemplationes vero naturae et corporum in compofitione et con- 
figuratione fua, intelleftum ftupefaciunt et folvunt. Id optimc cernitur in fchola 
Leucippi et Democriti, collata cum reliquis philofophiis. Ilia enim ita verfatur in 
particulis rerum, ut fabricas fere negligat; reliquae autem fta fabricas intuentur 
attonitae, ut ad iimplicitatem naturae non penetrent: itaque alternandae funt contem- 
plationes iftae, et viciffim fumendae; ut intelleclus reddatur fimul penetrans etcapax^ 
et evitentur ea, quae diximus, incommoda, atque idola ex iis provenientia. 

LVIII. 

Talis itaque efto prudentia contemplativa in arcendis et fnmmovendis iJdisfpccus; 
quae aut ex pracdominantia, aut ex exceffu compofitionis et divifionis, aut ex ftudiis 
erga tempora, aut ex objectis largis ct minutis, maxime ortum habent. Generaliter 
autem pro fulpeflo habendum unicuique rerum naturam contemplanti, quicquid intel- 
lectum fuum potiifimum capit et detinet; tantoque major adhibendi in hujufmodi pla 
citis eft cautio, ut intellechis fervetur aequus et purus. 

LIX. 

At idola fori omnium moleftiffima funt; quae ex foedere verborum et nominum fe 
nuarunt in intellecrum. Ci'edunt enim homines, rationem fuam verbis imperare. 
Sed lit etiam ut verba vim fuam fuper intellectum retorqueant et reflectant; quod phi- 
lofophiam et fcientias reddidit fophilticas et inaftivas. Verba autem plerunque ex captu 
vulgi induntnr, atque per lineas, vulgari intellectui maxime confpicuas, res fecar.t. 
<^uum autem intelle&us acutior, aut obfervatio diligentior, eas linea.- transferre velir, 

Vol. IV, N a ut 



-7. 



274 



N O V V M O R G A N V M. Lib. I. 

in illae fint magis fecundum naturam; verba obftrepunt. Vnde fit ut magnae et fo- 
lennes difputationes hominum doftorum faepe in controverfias circa verba et nomina 
defmatit; a quibus (ex more et prudentia raathematicorum) incipere confultius foret, 
eafque per definitiones in ordinem redigere. Quae tamen definitiones, in naturalibus 
et materitatis, huic malo mederi non poffunt ; quoniam et ipfae definitiones ex verbis 
conftant, et verba gignunt verba: adeo ut necefl'e fit ad inftantias particulares, earum- 
que feries et ordines recurrere; ut mox dicemus, quum ad raodum et ratonem con- 
itituendi notiones et axiomata deventura fuerit. 

LX. 
Idola, quae per verba intellecbai imponuntur, duorum generam funt: aut enim funt 
rerum nomina, quae non funt (quemadmodum enim funt res, quae nomine carent, per 
inobfervationem ; ita funt et nomina, quae carent rebus, per fuppofitionem phantafti- 
cam) aut funt nomina rerum, quae funt, fed confufa et male terminata, et temere et 
inaequaliter a rebus abftradra. Prioris generis funt, fortuna, primum mobile, plane- 
tarum orbes, elementum ignis, et hujufmodi commenta, quae a vanis et falfis theoriis 
ortum habent. Atque hoc genus idolorum facilius ejicitur, quia per conftantem abne- 
gationem et antiquationem theoriarum exterminari poffunt. 

At alterum genus perplexum eft, et alte haerens ; quod ex mala et imperita abftra- 
ctione excitatur. Exempli gratia, accipiatur aliquod verbum {humidum, fi placet) et 
videamus quomodofibi conftent, quae per hoc verbum fignificantur: et invenietur ver- 
bum iftud, humidum, nihil aliud, quam nota confufa diverfarum aclionum, quae nul- 
1 un conftantiam aut reductionem patiuntur. Significat enim et quod circa aliud corpus 
facile fe circumfundit; et quod in fe eft indeterminabile, nee confiftere poteft ; et 
quod facile cedit undique; et quod facile fe dividit et difpergit; et quod facile fe unit 
et colligit; et quod facile Suit et in motu ponitur; et quod altericorpori facile adhae- 
ret, idque madefacit; et quod facile reducitur in liquidum, live colliquatur, cum 
antea confifteret. Itaque quum ad hujus nominis praedicationem et impolitionem ven- 
tumfit; fi alia accipias, flamma humida eft; fi alia accipias, aer humidus non eft; fi 
alia, pulvis minutus humidus eft; fi alia, vitrum humidum eft: ut facile appareat 
iftam notionem ex aqua tantum, et communibus et vulgaribus liquoribus, abfque ulla 
debita verificatione, temere abftra&am effe. 

In verbis autem gradus funt quidam pravitatis et erroris. Minus vitiofum genus eft 
nominum fubftantiae alicujus, praefertim fpecierum infimarum, et bene dedu&arura 
(namnotio eretae, luti, bona; terrae, mala :) vitiofius genus eft aftionum, ut generare, 
altefare: vitiofiflimum qualitatum (exceptis objeclis fenfus immediatis) 
at' gravis, levis, tenuis, denfi, etc. Et tamen in omnibus iftis fieri non poteft, 
quin iint aliae notiones aliis paulo meliores, prout in fenfum humanum incidit rerum 
. 

LXI. 
At idola thcatri innata non funt, nee occulto infinuata in intellectum; fed ex fabulis 
theoriarum, et perverfis legibus demonftrationum, plane indita et recepta. In his au- 
tem confutationes tentare et fufcipere confentaneum prorfus non eft illis, quae a nobis 
dicta funt. Quum enim nee de principiis confentiamus, nee de demonftrationibus, 
tollitur omni; aigumentatio. Id vero bono fit fato, ut antiquis iuus conftet honos. 
Nihil enim illis detrahitur, quum de via omnino quaeftio fit. Claudus enim (ut di- 
citur) in via, antevertit curforem extra viam. Etiam illud manifefto liquet, currenti 
extra viam, quo habilior fit et velocior, eo njajorem contingere aberrationem. 

Noftra 



Lib. I. N O V V M O R G A N V M. 

Noftra vero Inveniendi fcientias ea eft ratio, ut non multum ingeniorum acumini et 
Fobori relinquatur; fed quae ingenia et intelle&us fere exaequet. Qu dum 

enim ad hoc ut linea refta fiat, aut circul ..tur, multum eft in < 

ftantia et exercitatione manus, fi fiai i, fin autem adhibeatur regula, 

nut circinus, parum aut nihil; omnino fimilis eft noftra ratio. Licet autem confuta- 
rionum particularium nulius lit ufus; ribus hujufmodi theo 

rum nonnihil dicendum eft; atque etiain paulo po ' lis exterioribus, quod fe 

male habeant; etpoftremo decaufis tantae infelicitatis, et tarn diuturni et general, 
errore confenfusj ut ad vera minus difficilis Gt aditus, et iutellectus humanus volentius 
expergetur, et idola dimittat. 

II. 
Idola theatri, five theoriarum, multa lunt, et multo plura efiv poffunt, et aliquando 
fortafle erunt. Nil! enim, per multa jam fecula, hominum ingenia circa religionem 
et theologiam occupata fuiffent; atque etiam politiae civiles (praefertim monarch 
ab iftiufmodi novitatibus, etiam in contemplationibus, efTent averfae; ut cum periculo 
ct detrimento fortunarum fuarum in illas homines incumbant, non folum praemiode- 
itituti, fed etiam contemptui et invidiae expofiti; complures aliae proculdubio philo- 
fophiarumet theoriarum fectae, fimiles illis, quae magna varietateolim apudGraecos 
floruerunt, introduftae fuiffent. Quemadmodum enim fuper phaenomena aetheris 
plura themata coeli confingi poflfunt; fimiliter, et multo magis, fuper phaenomena 
philofophiae fundari pofl'unt et conftitui varia dogmata. Atque hujufmodi theatri 
tabulae habent etiam illud, quod in theatro poetarum ufu venit; ut narrationcs fi&ae 
ad fcenam narrationibus ex hiftoria veris concinniores fint et elegantiores, et quales 
quis magis vellet. 

In genere autem, in materiam philofophiae fumitur aut multum ex paucis, aut pa- 
rum ex multis; ut utrinque philofophia fuper experientiae et naturalis hiftoriae nimis 
anguftam balin fundata lit, atque ex paucioribus, quam par eft, pronunciet. Rationale 
enim genus philofophantium ex experientia arripiunt varia et vulgaria, eaque neque 
certo comperta, nee diligenter examinata et penlitata; reliqua in meditatione atque in- 
genii agitatione ponunt. 

Eft et aliud genus philofophantium, qui in paucis experimentis fedulo et accurate 
elaborarunt, atque inde philofophias educere et confingere aufi funt; reliqua mirismo- 
dis ad ea detorquentes. 

Ell et tertium genus eorum, qui theologiam et traditiones ex fide et veneratione im- 
mifcent; inter quos vanitas nounullorum, ad petendas et derivandas fcientias, a fpiri- 
tibus fcilicet et geniis, deflexit; itaut ftirps errorum, et philofophia fa/fa, genere tri- 
plex fit : fophijiica, empirica, etjuperjlitio/a. 

LXIII. 
Primi generis exemplum in Ariftotele maxime confpicuum eft, qui philofophiam 
naturalem dialectica fua corrupit; quum mundum ex categoriis effecerit; animae hu- 
manae, nobilillimae fubftantiae, genus ex vocibus fecundae intentionistribuerit; nego- 
tium denfi et rari, per quod corpora fubeunt majores et minores dimenfiones five fpa- 
tia, per frigidam diftinctionem aftus et potentiae tranfegerit ; moium fingulis corpo- 
ribus unicum et proprium, et, fi participent ex alio motu, id aliunde moveri, afferue- 
rit, et innumera alia, pro arbitrio fuo, naturae rerum Impolucrit : magis ubique foli- 
citus quomodo quis refpondendo fe explicet, et aliquid r in verbis pofitivum, 

quam de interna rerum veritate; quod etiam optime fe oftendit in comparatione phi- 
lofophiae ejus, ad alias philofophias, quae apud Graecos celebrabantur. Habent enim 

N n 2 homoiomera 



27 5 N O V V M ORGANV M. Lie. I 

homoiomera Anaxagorae, atom! Leucippi et Democriti, coelum et terra Parmenidis, 
lis et amicitia Empedoclis, refolutio corporum in adiaphoram naturarn ignis, et repli- 
catio eorundem ad deniuin Heracliti, aliquid ex philofopho naturali ; et rerum naturam, 
et experientiam, et corpora fapiunt; ubi Ariftotelis phylica nihil aliud, quam diale- 
c~ticae voces plerunque fonet ; quam etiam in metaphyiicis fab folenniore nomine, et ut, 
magis fcilicet realis, non nominalis, retra&avit. Neque illud quenquam moveat, quod 
in libris ejus De animalibus, et in Problematibus, et in aliis fuis tradlatibus, verfatio 
frequens fit in experimentis. Ille enim prius decreverat, neque experientiam ad con- 
ftituenda decreta et axiomata rite confuluit ; fed poftquam pro arbitrio fuo decreviffet, 
experientiam ad fua placita tortam circumducit, et captivam ; ut hoc etiam nomine,, 
magis accufandus fit, quam feftatores ejus moderni (fcholaiticorum philofophorum ge- 
nus) qui experientiam omnino deferuerunt. 

LXIV. 

At philofophiae genus empiri cum placita magis deformia et monftrofa educit, quam 
fep iut rationale genus ; quia non in luce notionum vulgarium (quae licet tenuis 

fit et fuperficialis, tamen eft quodammodo univerfalis, et ad multa pertinens) fed in 
paucorum experimentorum anguftiis et obfeuritate fundatum eft. Itaque talis philo- 

khia illis, qui in hujufmodi experimentis quotidie verfantur, atque ex ipfis phan- 
taiiam contaminarunt, probabilis videtur et quaii certa : caeteris, incredibilis et vana. 
Cujus exemplum notabile eft in chemicis, eorumque dogmatibus; alibi autem vix hoc 
tempore invenitur, aifi forte in philofophia Gilberti. Sed tamen circa hujufmodi phi- 
lofophias cautio nullo modo praemittenda erat ; quia mente jam praevidemus et 
auguramur, fi quando homines, noftris monitis excitati, ad experientiam fe ferio con- 
tulerint (valere juilis do&rinis fophifticis) turn demum, propter praematuram et prae- 
properam intelleftus feftinationem, et faltum, five volatumad generalia, et rerum prin- 
cipia, fore ut magnum ab hujufmodi philofophiis periculum immineat: cui malo etiam 
nunc obviam ire debemus, 

LXY. 

At corruptio philofophiae t^fuperftihone, et theologia admifta, latius omnino patet, 
et plurimum mali infert, aut in philofophias integras, aut in earum partes. Humanus 
enim intelleftus non minus impreiuonibus phantafiae eft obnoxius, quam imprefiionibus 
vulgarium notionum. Pugnax enim genus philofophiae et fophift'icum illaqueat intel- 
leftum; at illud alterum phantafticum et tumidum, et quafi poeticum, magis blandi- 
tur intelleftui. Ineft enim homini quaedam intelleclus ambitio, non minor quam vo- 
luntatis; praefertim in ingeniis altis et elevatis. 

Hujus autem generis exemplum inter Graecos illucefcit, praecipu.e in Pythagora 
fed cum fuperltitione magis craffa et onerofa conjuncl:um; at periculofius et fubtilius 
in Platone, atque ejus fchola. Invenitur etiam hoc genus mali in partibus philofophia- 
rum reliquarum, introducendo formas abftraftas, et caufas finales, et caufas primas : 
omittendo faepiifime medias, et hujufmodi. Huic autem rei fumma adhibenda eft 
cautio. Peflima enim res eft errorum apotheofis, etpro pefte intellectus habenda eft, 
fi vanis accedat veneratio. Huic autem vanitati r.onnulli ex modernis fumma levitate 
ita induiferunt, ut in primo capitulo Genefeos, et in libro Job, et aliis Scripturis 
facris, philofophiam naturalem fundare conati fint ; inter viva quacrcntes jnortua. Tan- 
toque magis haec vanitas inhibenda venit, et coercenda, quia ex divinorum et huma- 
norum malcfana admiftione, non folum «ducitur philofophia phantaftica, fed etiam 
religip haerctica. Itaque lalutare admodum eft, fi mente fobria fidei tantum pentur 
quae fidei funt. 

LXVI. 



I ib. I. N O V V M O R G A N V M. 

LXVI. 

Et de malis au&oritatibus philofophiarum, quae aut in <s, aut In 

. aut in ae Aint, jam dictum eft. Dicendura 

porro ei vitiofa materia contemplationum, praefertim in philofophia naturaii. 

;itur autem intellects humanus ex intuitu corum, quae in artibus mechanicis fiunt, 
in quibus corpora per compoiitiones aut feparationes ut plui'imum alterantur: ut co 
tet iimile quiddam etiam in natura rerum univerfali fieri. Vnde fluxit commentum 
illud elementorum, atque illorum concurfu, ad conftituenda corpora naturalia. llur- 
fus quum homo naturae libertatem contempletur, incidit in fpecies rerum, animalium, 
plantarum, mineralium; unde facile in earn labitur cogitationem, ut exiftimet efle in 
natura quafdam formas rerum primarias, quas natura educere molitur; atque reliquam 
Tarietatem ex; impedimentis et aberrationibus naturae in opere fuo conficiendo, aut ex 
diverlarum lpecierum connictu et tranfplantatione altcrius in alteram, provenire. At- 
que prima cogitatio qualitatesprimas elementares, fecunda proprietates occultas et vir- 
tutes lpccificas, nobis peperit ; quarum utraque pertinet ad inania contemplationum 
compendia, in quibus acquiefcit animus, et a folidioribus avertitur. At medici, in 
fecundis rerum qualitatibus et operationibus, attrahendi, repellendi, attenuandi, in- 
fpiffandi, dilatandi, aftringendi. difcutiendi, maturandi, et hujufmodi, operam prae- 
: meliorem; atque, nil! ex illis duobus (quae dixi) compendiis 'qualitatibus fcilicet 
elementaribus, et virtutibus fpecificis) ilia altera (quae recte notata fivnt) corrumpe- 
rent, reducendo ilia ad primas qualitates, carur.ique mixturas fubtiles et incommen- 
furabiles; aut ea non producendo, cum majore et diligentiore obfervatione, ad qua- 
litates tcrtias et quartas, fed contemplationem intempeflive abrumpendo ; illi multo 
melius profeciffeut. Neque hujufmodi virtutes (non dico eaedem, fed fimiles) in I 
mani corporis medicinis tantum exquirendae funt ; fed etiam in caetorum corporuin 
naturalium mutationibus. 

Sed multo adhuc majore cum malo fit, quod quiefcentia rerum principia, ex quibus y 
et non mover.tia, per quae res fiunt, contemplentur et inquirant. Ilia enim ad fermo- 
nes, ifta ad opera fpectant. Neque enim vulgares illae diifcrentiae motus, quae in 
naturaii philofophia recepta notantur, generation} s, corruptions, augmentations, di- 
minution: s, alter ationiSy tilaticnis, ullius funt pre tii. Quippe hoc fibi volunt; fi cor- 
pus, alias non mutatum, loco tamen moveatur, hoc lationemeffe; fi, manente et loco 
et fpecie, qualitate mutetur, hoc alterationem efle; fi vero ex ilia mutatione moles ipfa, 
et quantitas corporis non eadem maneat, hoc augment ationis ot diminutions motum 
efle; fi eatenus mutentur, ut fpeciem ipfam et fubftantiam mutent, et in alia migreiu, 
hoc generatisnem et corruptions efle. At ifta mere popularia funt, et nullo modo in :. 
turam penetrant; funtque menfurae et periodi tantum, non fpecies motus. InnuunE 
enim iilud, i e, et non, St>ipnwdo, vel Ex quo font e. Neque enim de corporum 

appetitu, aut de partium eorum proceflu, aliquid fignificant; fed tantum quum mo: 
ille rem alite&ac prius, craflb modo, fenfui exhibeat, inde divifionem fuam aufpican- 
tur. Etiam quum de caufls motuum aliquid fignificare volunt, atque divifionem ex 
inftituere, diflercntiam motus naturalis et violent!, maxima cum focordia, intro- 
ducunt; quae et ipfa omnino ex notione vulgari eft ; cum omnis motus violentus etiam 
naturalis revera fit, fcilicet cum externum efliciens naturam alio modo in opere ponet, 
quam quo prius. 

At hike omiflis, fi quis (exempli gratia) obfervaverit, inefle corporibus appetitum. 
contactus ad invicem, ut non patiantur unitatem naturae prorfus dirimi aut abfci: . 
ut vacuum detur; aut fi quisdicat, iueffe corporibus appetitum iz cecipiendi in natu- 
^ raletn 



277 



27 8 



NOVVM ORGANVM. L i b. I. 

ralera fuam dimenfionem vel tenfuram, lit, fi ultra earn, aut citra earn, comprimantur 
aut diftrahantur, ftatim in veteran fphaeram et exporrectionem fuam fe recuperare 
et remittere moliantur ; aut fiquis dicat, ineffe corporibus appetitum congregations ad 
mafias connaturalium fuorum, denforum videlicet verfus orbem terrae, tenuiorum et 
rariorum verfus ambitum coeli ; haec et hujufmodi vere phyfica funt genera motuum. 
At ilia altera plane logica funt et fcholaflica, ut ex hac collatione eorura manifefto 
liquet. 

Neque minus etiam malum eft, quod in philofophiis et contemplationibus fuis, in 
principiis rerum atque ultimitatibus naturae inveftigandis et tra&andis, opera infuma- 
tur; cum omnis utilitas et facultas operandi in mediis confiftat. Hinc fir, ut abftra- 
here naturam homines nondefinant, donee ad materiam potentialem et informem ven- 
tum merit; nee rurfus fecare naturam definant, donee perventum fuerit ad atomum ; 
quae, etiamfi vera effent, tamen ad juvandas hominum fortunas parum pofiunt. 

LXVII. 
Danda eft etiam cautio intelleclui, de intemperantiis philofophiarum, quoad affen- 
fum praebendum aut cohibendum ; quia hujufmodi intemperantiae videntur idola figere 
et quodammodo perpetuare, ne detur aditus ad ea fummovenda. 

Duplex autem eft excefius; alter eorum, qui facile fronunciant, et fcientias reddunt 
pofttivas et magiftrales ; alter eorum, qui acatalepjiam introduxerunt, et inquifitionem 
vagam fine termino. Quorum primus intelledlum deprimit, alter enervat. NamAri- 
ftotelis philofophia, poftquam caeteras philofophias (more Ottomanorum erga fratres 
fuos) pugnacibus confutationibus contrucidaflet, de fingulis pronunciavit; et ipfe 
rurfus quaeftiones ex arbitrio fuo fubornat, deinde conficit : ut omnia certa fint et de- 
creta: quod etiam apud fucceftiones fuas valet, et in ufu eft. 

At Platonis fchola acatalepjiam introduxit, primo tanquam per jocum et ironiam, in 
odium veterum fophiftarum, Protagorae, Hippiae, et reliquorum, qui nihil tarn vere- 
bantur, quam ne dubitare de re aliqua viderentur. At nova academia acatalepjiam 
dogmatizavit, et ex profefib tenuit : quae licet honeftior ratio fit, quam fronunciandi 
licentia, quum ipfi pro fe dicant, fe minime confundere inquifitionem, ut Pyrrho fecit 
et Ephe&ici, fed habere quod fequantur ut probabile, licet non habeant quod teneant 
ut verum; tamen poftquam animus humanus de veritate invenienda femel defperaverit, 
omnino omnia fiunt languidiora: ex quo fit, ut defleclant homines potius ad amoenas 
difputationes et difcurfus, et rerum quafdam peragrationes, quam in feveritate inqui- 
fitionis fe fuftineant. Verum quod a principio diximus, et perpetuo agimus, fenfui et 
intelleclui huir.ano, eorumque infirmitati, aufloritas non eft deroganda, fed auxilia 
praebenda. 

LXVIII. 
Atc^ve de idolorum fingulis generibus, eorumque apparatu, jam diximus; quae 
omnia conftanti et folenni decrcto funt abneganda et renuncianda, et intellects ab iis 
omnino liberandus eft et expurgandus, ut non alius fere fit aditus ad regnum hominis, 
quod fundatur in fcientiis, quam ad regnum coelorum; in quod, njijubpejona injan- 
t'is, intrare non datur. 

LXIX. 
At pravae demonftrationes, idolorum \t\m\ munitiones quaedam funt et praefidia; 
eaeque, quas in diale&icis habemus, id fere agunt, ut mundum plane cogitationibus 
humanis, cogitationes autem verbis addicant et mancipent. Demonftrationes vero 
potentia quadam philofophiae ipfae funt et fcientiae. C>uales enim eae funt, ac prout 
xite aut male iuftitutae, tales fequuntur philofophiae -et contemplationes. Fallunt au- 
tem, 



Lib. I. N O V V M O 11 G A N V M. 

fern, et incompetentes funt eae, quibus utimur in univerfo illo proceflu, qui a fenfu 
et rebus ducit ad axiomata et conclufiones. Qui quidem proceffus quadruplex eft, et 
vitia ejus totidem. Primo, impreffiones fenfus ipfius vitiofae funt; fenfus enim et de- 
ftituit et fallit. At deftitutionibus fubftitutioncs, fallaciis reftificationes debentur. 
Secundo, notiones ab impreflionibs feufuum nude abftrahuntur ; et interminatae et 
confufae funt, quas terminates et bene finitas efte opomiit. Tertio, induclio mala eft, 
quae per innumerationemf;nip!k-em principiaconcludit fcientiarum, non adhibitis ex-, 
clufionibus et folutionibus, five feparationibus naturae debitis. Poftremo, modus ille 
inveniendi et probandi, ut primo principia maxime generalia conftituantur, deinde 
media axiomata ad ea applicentur et probentur, errorum mater eft, et fcientiarum 
omnium calamitas. Verum de iftis, quae jam obiter perftringimus, fufms dicemus, 
quum veram interpretandae naturae viam, abfolutis iftis expiationibus et expurgati- 
onibus mentis, proponemus. 

LXX. 

Sed demonftratio longe optima eft experientia; modo haereat in ipfo experimen- 

to. Nam ft traducatur ad alia, quae fimilia exiftimantur, ntfi rite et ordine fiat ilia 

tradiKtio, res fallax eft. At modus experiendi, quo homines nunc utuntur, caecus eft; 

et ftupidus. Itaque cum errant et vagantur nulla via certa, fed ex occurfu rerum 

tantum conlilium capiunt, circumfcruntur admulta, fed parum promovent ; et quan- 

doque geftiunt, quandoque diftrahuntur; et femper inveniunt quod ukerius quae- 

rant. Fere autem ita fit, ut homines leviter et tanquam per ludum experiantur, 

iando paululum experimenta jam cognita; et, ii res non fuccedat, faftidiendo, et 

conatum deferendo. Quod fi magis ferio et conftanter ac laboriofe ad experimenta 

fe accingant ; tamen in uno aliquo experimento eruendo operam collocant; quern i - 

lnodum Gilbertus in magnete, chemici in auro. Hoc autem faciunt homines, inftituto 

non minus imperito, quam tenui. Nemo enim alicujus rei naturam in ipfa re feliciter 

.crutatur ; fed amplLanda eft inqr.ifitio ad magis communia. 

Quod fi etiam fcientiam quandam et dogmata ex experimentis moliantur; tamen 
femper fere ftudio praepropero et intempeftivo defleclunt ad praxin : non tantum prop- 
ter ufum et fructum ejufmodi praxeos; fed ut in opere aliquo novo veluti pignus fibi 
arripiant, fe non inutiiiter in reliquis verfaturos: atque etiam aliis fe venditent, ad exi- 
ftimationem meliorem comparandam de iis in quicus occupati funt. Ita fit, ut, more 
Atalantae, de viadecedant ad tollendum aureum pomum; interim vero curfum inter- 
rumpant, et victoriam emittant e manibus. Verum in experientiae vero curricula, 
eoque ad nova opera producendo, divina prudentia omnino et ordo pro ex